عقل مورچه

 

عقل مورچه چه شگفت
که یارانش را این بگفت
مباداتان له کنند و لورده
سپاه شاه بدینگونه نبرده
بچشمشان ریزگانید ناقابل
رد بشوند ز رویتان ناغافل
سلیمان هم بیدلگیری بخندید
بحکم حق حکمت مور پسندید

سيريا كه تكه ن قازاقتاردىك اداستىرو^دا قو'سايىنوو^تاردىك^ دا و'له سى بار...

ر 11 ناۋرىز, 2019 ساعات 10:23

سيرياعا كەتكەن قازاقتاردى اداستىرۋدا قۇسايىنوۆتاردىڭ دا ۇلەسى بار...

زىكىريا جانداربەك

(سۋرەت ازاتتىق راديوسىنىڭ سايتىنان الىندى)

نەمەسە قازاق رۋحانياتىنىڭ وزەگى قوجا احمەت ياساۋي مەن ياساۋي جولىنا كىمدەر قارسى؟

سوڭعى كەزدەرى قازاق رۋحانياتىنىڭ وزەگى بولعان قوجا احمەت ياساۋي سىندى ۇلى تۇلعاعا قارسى ماقالالار قايتادان كوپتەپ جاريالانا باستادى. قازاقتى قايتادان وزىنە-ءوزىن ايداپ سالۋ ساياساتى باستالدى. ماقساتتارى – ءوزىنىڭ كىم ەكەندىگىن قايتا سەزىنە باستاعان قازاقتى قايتا اداستىرىپ، سىرتتان كەلىپ جاتقان ءدىني-رۋحاني ەكسپاسنيانىڭ قۇربانىنا اينالدىرۋ. ولاردىڭ بۇل باعىتتاعى ارەكەتتەرى كەزىندە بەلگىلى دارەجەدە ناتيجە بەرىپ، ياساۋي جولىن تۋ ەتىپ ۇستانعان يسماتۋللا قاري مەن ونىڭ سوڭىنا ەرگەن شاكىرتتەرىن تۇرمەگە تىعىپ، ولاردىڭ «ادام شوشىرلىق» قىلمىستارىن اشكەرەلەپ، حالىقتى ياساۋي جولىنان الشاقتاتىپ ەدى.

ول كەزدە تەك يسماتۋللا قاري مەن ونىڭ شاكىرتتەرى عانا ەمەس، ولارمەن بىرگە قازاق رۋحانياتى دا تۇرمەگە قامالعان بولاتىن. وعان دالەل رەتىندە ءتىنتۋ كەزىندە يسماتۋللا قاري مەدرەسەسىنەن اباي، شاكارىم، ءماشھۇر ءجۇسىپ، ماڭعىستاۋ جىراۋلارىنىڭ، سىر سۇلەيلەرىنىڭ، جالپى قازاق رۋحانياتى وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارى تاركىلەنگەنىن كەلتىرۋگە بولادى. سول سوققىدان قازاق ءالى ەسىن جيا العان جوق. ودان كەيىنگى كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ رۋحاني تۇرعىدا ازىپ-توزعانىن كورەمىز. وعان قازىرگى كۇنى قازاق حالقى وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋدان (سۋيتسيد) الەمدەگى العاشقى ۇشتىككە، اجىراسۋدان الەمدەگى الدىڭعى  وندىققا كىرگەنىمىز دالەل بولا الادى. ال، مۇنداي كورسەتكىشتەر، رۋحاني داعدارىسقا تۇسكەن، ۇمىتسىزدىك ساناسىن جايلاعان حالىقتارعا عانا ءتان ەكەنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. بۇل پروبلەمالىق ماسەلەلەردىڭ ءتۇپ تامىرى قايدا ەكەنىن، بۇل قيىندىقتان شىعۋدىڭ جولى – قازاقتىڭ ءوزىنىڭ رۋحاني وزەگىنە قايتا ورالۋ ەكەنىن حالىق سەزىنە باستاعاندا ياساۋي جولىنا شابۋىل قايتا باستالىپ وتىر.

ماقساتتارى – قازاقتىڭ باسىن قوستىرماي، توز-توز قىلۋ. ياساۋي جولىنا قازاق قايتا بەت بۇراتىن بولسا، سىرتتان كەلىپ جاتقان رۋحاني ەكسپانسياعا قارسى يممۋنيتەت پايدا بولاتىنىن سەزىنگەن سىرتقى كۇشتەر وزدەرىنىڭ ۇيرەنشىكتى ادەتىنە قايتا باستى. ول شابۋىلدىڭ نەگىزگى دەم بەرۋشىسى كىم ەكەنىن بىلمەيمىن، بىراق قازىرگى كوزگە كورىنىپ، قوجا احمەت ياساۋي مەن ونىڭ جولىن قورعاپ جۇرگەندەردى نىساناعا الىپ، سوققىلاپ جاتقان تۇرار قۇسايىنوۆ، توقتار جاقاش، مەرەي كوروبوۆ، ت.ب. ازاماتتار. بۇلارعا قارسى تۇرىپ، ولاردىڭ ايتقاندارىنا جاۋاپ بەرمەسەك، ازاماتتىعىمىزعا سىن بولعالى تۇر. ەندى وسىلارعا كەزەگىمەن جاۋاپ بەرىپ كورەلىك.

ارينە، بۇل شابۋىلدىڭ باسىندا تۇرار قۇسايىنوۆ اتتى ازامات تۇرعانىنا ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە قويماس. ونىڭ وتكەن كۇزدە ەلىمىزگە ۋاححابيلىك-سالافيلىك باعىتتىڭ تارالۋىنا قاتىستى جازعان شىعارماسىن «جاس الاش» گازەتىنە جاريالاعاندا قۋانا قارسى الدىق جانە ول اعىمداردىڭ قازاق اراسىنا تارالۋىنا ءوزىنىڭ دە قوماقتى ۇلەسى بولعانىن تارتىنباي جازۋىنا قاراپ، «اداسقاننىڭ الدى ءجون، ارتى سوقپاق» دەگەنگە بالاپ، بۇل جىگىت ءوز قاتەسىن مويىنداپ، قايتادان ۇيىرىنە ورالىپتى عوي دەپ، ىشتەي قۋانىپ، ماقۇلدادىق. الايدا، ءبىزدىڭ بۇل ءۇمىتىمىز اقتالماپتى. ونىڭ تاعى «جاس الاش» گازەتىندە جاريالاعان جالپى اتاۋى «شىرماۋىق» دەپ اتالاتىن ماقالالار توپتاماسىنىڭ مازمۇنى ەلىمىزدەگى سوڭعى جيىرما جىل كولەمىندەگى ءدىني احۋالدىڭ دامۋ تاريحىنا جاساعان ساراپتامالىق تالداۋ بولعانىمەن، نەگىزگى نىساناسى قوجا احمەت ياساۋي مەن ياساۋيا تاريقاتىنىڭ جانە سول جولدى قايتا قالپىنا كەلتىرمەك بولعان يسماتۋللا قاريدىڭ «قاۋىپتىلىگىن» دالەلدەۋگە ارنالىپتى. ءسوز جالاڭ بولماس ءۇشىن ەندى سول تۇرار قۇسايىنوۆ مىرزانىڭ وزىنە ءسوز بەرەيىك. ول بىلاي دەيدى: «زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرى بويىنشا، قوجا احمەت ياساۋي (...) ءوز الدىنا تاريقات قۇرماعان. ول – ورتالىعى بۇحارا قالاسى بولعان ناقشباند تاريقاتىنىڭ وكىلى. ول كەيىن تاريقات جازيراسىنىڭ ء(دىني يدەولگياسىنىڭ ىقپالى اۋماعى) تەرىسكەيىنە ۋاعىزشى ەتىپ جىبەرىلىپ، ياسى (تۇركىستان)قالاسىندا ومىردەن وتەدى». تۇرار مىرزانىڭ بۇل جازعانى، ونىڭ يسلامنىڭ تاريحىنان دا، يسلام دىنىدەگى ءتۇرلى اعىمداردىڭ، سوپىلىق تاريقاتتاردىڭ شىعۋ سەبەپتەرىنەن دە حابارسىز ەكەنىن كورسەتەدى. سولاردىڭ ەشبىرىنەن حابارى جوق بولا تۇرا ياساۋيگە، ياساۋي جولىنا قارسى ماقالا جازىپ، كۇستانالاۋىن – قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ وزەگىنە قارسى شىعۋى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ءبىر عانا مىسال – مىنا داليىپ جاتقان التاي مەن اتىراۋ اراسىن الىپ جاتقان الىپ تەرريتوريانىڭ اراسىنداعى حالىقتىڭ ءدىنىنىڭ، ءتىلىنىڭ، ءان-جىرىنىڭ، جىر-داستاندارىنىڭ ءبىر بولۋى، كەرەك دەسە تىلدىك ديالەكتىنىڭ بولماۋى – بۇل ارالىقتاعى حالىقتىڭ رۋحاني-مادەني بولمىسىنىڭ ورتاقتىعىن كورسەتەدى. سول قازاقتىڭ رۋحاني-مادەني بولمىسىنىڭ ورتاقتىعىن قالىپتاستىرعان ياساۋي جولى، ياساۋي مادەنيەتى بولاتىن. بۇعان قارسى شىعۋ – قازاقتى قازاق ەتىپ بىرىكتىرىپ تۇرعان رۋحاني وزەككە بالتا شابۋ. مۇنداي ادامدى قازاق، قازاقتىڭ دوسى دەپ قاراۋدىڭ ءوزى قىلمىس بولار ەدى.

ەندى تۇرار مىرزانىڭ «قوجا احمەت ياساۋي ءوز الدىنا تاريقات قۇرماعان. ول ورتالىعى بۇحارا قالاسى بولعان ناقشباند تاريقاتىنىڭ وكىلى» دەگەن جولدارىنا جاۋاپ بەرىپ كورەلىك. بۇل جەردەگى «تاريقات» ءسوزىنىڭ ماعىناسى قانداي؟ يسلام ءدىنىن قابىلداعان حالىقتاردىڭ رۋحاني-مادەني بولمىسىندا قانداي ءرول اتقارادى؟ وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن بىلگەن بولسا، تۇرار مىرزا بۇلاي دەپ كوسىلمەگەن بولار ەدى. تاريقاتتى، بىرىنشىدەن، يسلام تاريحىندا قالىپتاستىرعان تۇلعا قوجا احمەت ياساۋي. تاريقات دەگەنىمىز – ءار حالىقتىڭ يسلام ءدىنىن قابىلداي تۇرىپ، اراب جەرىندە قالىپتاسقان شاريعات پەن اراب ءداستۇرىن قابىل ەتپەي، ءوزىنىڭ اۋەل باستا قالىپتاسقان سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن ساقتاپ قالۋى. ياساۋي ءوز تاريقاتىن قالىپتاستىرعاندا يسلام ءدىنىنىڭ بەس پارىزىن الىپ، شاريعاتتى تولىعىمەن تۇركىنىڭ ءوزىنىڭ كونەدەن كەلە جاتقان داستۇرىنە بەردى. قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىن مەن ءدىني تانىمى وسى نەگىزدە قالىپتاستى. بۇل ءدىني تانىم جالپى تۇركىلىك مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىردى.

ورتاعاسىرلاردا بۇل تاريقات جوشى ۇلىسىندا مەملەكەتتىك يدەولوگيا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندە ەۋرازيا كەڭىستىگىن مەكەندەگەن تۇركىلەردىڭ رۋحاني، مادەني تۇتاستىعىن قالىپتاستىردى. قازىرگى قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى رۋلىق، تايپالىق، جۇيەلەر مەن جۇزدىك قۇرىلىمدار قالىپتاستىرىلىپ، مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ كونە تۇركىلىك فورماسى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. وسىنداي كۇردەلى ءدىني-رۋحاني رەفورمانى جاساعان تۇلعانى جاي ءبىر «ناقشباند تاريقاتىنىڭ وكىلى» ەدى دەۋگە كەلەدى مە؟ جوق.

ال، «ناقشباند تاريقاتى» قاشان پايدا بولدى؟ بۇل تاريقاتتىڭ نەگىزىن سالعان باحا اد-دين ناقشباند XIV عاسىردا ءومىر ءسۇردى. 1383 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. قوجا احمەت ياساۋي قايتىس بولعاننان كەيىن ەكى ءجۇز جىلداي ۋاقىت كەيىن دۇنيەگە كەلگەن ناقشباندقا ياساۋي قايتىپ ونىڭ تاريقاتىنىڭ وكىلى بولادى؟ باحا اد-دين ناقشباندتىڭ ءوزى ياساۋي جولى وكىلدەرىنە شاكىرت بولا ءجۇرىپ، رۋح الەمىمەن بايلانىس ورناتقاننان كەيىن عانا ءبولىنىپ، حودجاگانيا تاريقاتىنا جەتەكشىلىك ەتكەن بولاتىن. 1500 جىلداردان باستاپ ناقشبانديا تاريقاتى دەپ اتالا باستادى. دەمەك، تۇرار مىرزا ياساۋي جولى تاريحىنان دا، ناقشبانديا تاريقاتى تاريحىنان دا مۇلدە حابارسىز. سولاي بولا تۇرا ياساۋيگە قارسى، قازاق رۋحانياتىنىڭ وزەگىنە قارسى تاس اتپاق.

تۇرار مىرزانىڭ مۇنداي شاتپاعى ءبىر بۇل ەمەس. ودان ارى ول ياساۋي جولىنا قاتىستى مىناداي «جاڭالىقتاردىڭ» بەتىن اشادى. ول بىلاي دەپ كوسىلەدى: «ياساۋي تاريقاتىنىڭ بۇرىن بولماعانىن، ونىڭ بەرىدە، تاۋەلسىز قازاقستاندا پايدا بولعانىن دالەلدەيتىن تاعى ءبىر وقيعالار جەلىسى بار. وزدەرىنىڭ قازاق قوعامىنا اسەرىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ياساۋيشىلەر قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى مەن كەيبىر قازاق حاندارىنىڭ دا «ياساۋي سوپىلىق جولىن ۇستانعانىن» ايتا باستادى. ءتىپتى، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ورنالاسقان تۇركىستان قالاسىندا قازاق حاندارى مەن باتىرلارىنىڭ جەرلەنۋى دە سوعان دالەل رەتىندە قاراستىرىلدى. يسلامعا دەيىنگى كۋلتتىڭ جۇرناقتارى بولىپ سانالاتىن شوپان اتا، زەڭگى بابا سياقتى اۋليەلەر دە ومىردە بولعان ناقتى ادامدار رەتىندە قايتا قاراستىرىلىپ، ولاردى قوجا احمەت ياساۋي شاكىرتتەرىنىڭ قاتارىنا قوستى».

ال، ەندى وسى ايتقاندارىن تالداپ كورەيىك. سوندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءوز قالامىنان شىققان «ديۋاني حيكمەت»، «ميرات ال-قۇلۋب»، «پاقىر-ناما»، «دار اداب تاريقات» اتتى شىعارمالارى الەم عالىمدارىنا بەلگىلى جانە ولاردىڭ بارلىعى بۇل شىعارمالاردى ءياساۋيدىڭ شىعارماسى رەتىندە مويىندايدى. ولاردىڭ بارلىعىن جوققا شىعارۋ تۇرار سياقتى دەليتانتتاردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. قازاق دەگەن حالىقتىڭ جەكە حالىق رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ ءوزى ياساۋي جولىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن، ياساۋي جولىندا قالعان حالىق قانا قازاق اتانىپ، ناقشبانديا تاريقاتىن قابىلداعان مۇحاممەد شايباني سوڭىنا ەرگەن حالىقتىڭ وزبەك اتانعانىن، ەدىگە بي ۇرپاقتارىنىڭ سوڭىنا ەرگەن حالىقتىڭ نوعاي اتانعانىن ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەكتەر دە، قازاقتىڭ، نوعايلاردىڭ جىر-داستاندارىندا تولىپ تۇر. سولاردىڭ بارلىعىن جوققا شىعارۋ تەك نە ەسسىزدىڭ، نە قازاقتىڭ قاس دۇشپانىنىڭ قولىنان عانا كەلەدى.

ال، شوپان اتا مەن زەڭگى اتانىڭ ياساۋي جولىنىڭ بەلدى وكىلدەرى بولعانىن جوققا شىعارۋ دا مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى، وسى ەكى تۇلعانىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا 1320 جىلى ياساۋي جولى جوشى ۇلىسىنىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياسى بولىپ قالىپتاستى. بۇكىل ماڭعىستاۋدى الىپ جاتقان اۋليەلەر وسى شوپان اتانىڭ شاكىرتتەرى. ال، زەڭگى اتانىڭ اتاقتى ءتورت شاكىرتى ساييد اتا، سادر اد-دين شايح، ۇزىن حاسان اتا، بادر اتالاردىڭ ىقپالىمەن جوشى ۇلىسىنىڭ حانى وزبەك حان ياساۋي جولىن قابىلداپ، ياساۋي جولىن مەملەكەتتىك يدەولوگيا دارەجەسىنە كوتەردى. قازىرگى كۇنى قازاق قۇرامىنداعى رۋلىق، تايپالىق جۇيەلەر مەن جۇزدىك قۇرىلىمدار سول وزبەك حاننىڭ ءدىني-ساياسي رەفورماسىنىڭ جەمىسى بولاتىن. وسى رەفورما بارىسىندا ساييد اتا مەن جالپى پايعامبار اۋلەتى ۇلى ءجۇز بەن حاندار اۋلەتىنە ءپىر بولدى. ال، سادر اد-دين شايح پەن قاراحاندىق بيلەۋشىلەر اۋلەتىنەن قۇرالعان ياساۋي جولى وكىلدەرى ورتا جۇزگە ءپىر بولدى. ال، ۇزىن حاسان اتا مەن وعىزدىق بيلەۋشىلەر اۋلەتى وكىلدەرى قۇراعان ياساۋي جولى وكىلدەرى كىشى جۇزگە ءپىر بولعان بولاتىن. مىنە، سول العاشقى رۋ، تايپالارعا جەتەكشىلىك ەتكەن اۋليەلەر ماڭعىستاۋ جەرىندە ماڭگىلىك تىنىس تاپتى. مىسالى، ارعىن تايپاسىنىڭ بەس مەيرام دەپ اتالاتىن توبىنىڭ ارعى اتالارى سول ماڭعىستاۋ جەرىندە، شەتپەدەن 18 شاقىرىم جەردەگى الاۋ-مەيرام قورىمىندا جاتىر. سايد اتانىڭ قابىرى قازىر وزبەكستان تەرريتورياسىندا قالدى. ال، سادر اد-دين شايح – اتاقتى اۋليە بابا تۇكتى شاشتى ازيز. ال، اتاقتى ەدىگە بولسا، سول بابا تۇكتى شاشتى ءازيزدىڭ نەمەرەسى. بۇل ايتىلىپ وتىرعاننىڭ ءبارى قازاقتىڭ تاريحى. بۇنى قالاي جوق دەرسىڭ؟ وسى سادر اد-دين شايح-بابا تۇكتى شاشتى ازيز (بابا تۋكلاس) جايلى امەريكاندىق عالىم دەۆين دەۆيس 90-جىلدار ورتاسىندا 660 بەتتىك عىلىمي مونوگرافيالىق ەڭبەك جازعان بولاتىن. ەگەردە سول تاريحي تۇلعالاردىڭ تاريحتا ءرولى بولماسا، شەتەلدىك عالىمدار سونشاما ەڭبەگىن سارىپ ەتىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزەر مە ەدى؟ جوق. تەك، قازاقتاعى قاعىنان جەرىگەن تەكسىزدەرى بولماسا.

تۇرار مىرزانىڭ قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تاريحتاعى ءرولىن جوققا شىعارۋ باعىتىنداعى «ەڭبەگى» مۇنىمەن شەكتەلدمەيدى. سونداعى ماقساتى – قالايدا يسماتۋللاشىلاردىڭ قوجا احمەت ءياساۋيدى قالايدا قولدان جاسالعان اۋليەسى ەتىپ كورسەتۋ. ءسوز جالاڭ بولماس ءۇشىن قايتادان تۇرار مىرزاعا ءسوز بەرەيىك. ول بىلاي دەيدى: «مىسالى، قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى حالىق بەكەت اتاعا سىيىنادى، سونى ءپىر تۇتادى. راس، ول – حورەزم سوپىلىق مەكتەبىنىڭ تۇلەگى. ەگەر وسى تۇستان تارامداساق، بەكەت اتانىڭ سوپىلىقتىڭ قاداريا تاريقاتىن ۇستانعانى ايقىن.» دالەل قايدا، تۇرار مىرزا؟ شىن تاريحى بىلگىڭ كەلسە، ايتۋعا بولادى.

1781 جىلى ابىلاي حاننىڭ قايتىس بولىپ، قازاق حاندىعىنىڭ كۇيرەگەنى بەلگىلى. وسىنداي قازاق حالقى ءۇشىن قاسىرەتتى كەزەڭدە ماڭعىستاۋ جەرىنەن بەكەت اتا سىندى اۋليەنىڭ شىعۋى ياساۋي جولىنىڭ قازاق دالاسىنىڭ باتىس وڭىرىندە قايتادان ىقپالدى رۋحاني كۇشكە اينالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ءپىر بەكەت حيۋاداعى پاقىرجان-ءازيز حازىرەتتىڭ قولىندا تاربيەلەنىپ، رۋحاني تولىسقان سوڭ ماڭعىستاۋعا ورالىپ، ياساۋي جولىنىڭ ۇزىلگەن رۋح الەمىمەن ساباقتاستىعىن قايتا قالپىنا كەلتىردى. بۇل جەردە ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر ماسەلە بار. ول پاقىرجان-ءازيزدىڭ قاداريا تاريقاتىنىڭ دا، ناقشبانديا تاريقاتىنىڭ دا وكىلى ەمەس، ياساۋي جولىنىڭ وكىلى ەكەنىنە ءالى زەرتتەۋشىلەر ءمان بەرگەن جوق. پاقىرجان-ءازيزدىڭ ياساۋي جولىنىڭ وكىلى ەكەنىن ونىڭ اتىنا قوسىلعان «ءازيز» دەگەن انىقتاۋىش ايعاقتاپ تۇر. «ءازيز» دەگەن انىقتاۋىش ىلىمدە ياساۋي جولىندا، ال داستۇردە اراب-پارسى مادەنيەتىن قابىلداعان ياساۋي جولىنىڭ وكىلدەرىنىڭ اتىنا قوسىلادى. پاقىرجان-ءازيزدىڭ اكەسىنىڭ اتىنا دا، باباسىنىڭ اتىنا دا «ءازيز» دەگەن انىقتاۋىش قوسىلعان. بۇل ولاردىڭ ياساۋي جولىنىڭ سول حورەزمدەگى وكىلدەرىنىڭ اۋلەتىنەن ەكەنىن كورسەتەدى. كەزىندە بيلەۋشىلەر تارپىنان قۋعىنعا تۇسكەن ياساۋي جولى وكىلدەرىنە ياساۋي ءىلىمىن قورعاپ قالۋ ءۇشىن، تۇركىلىك سالت-ءداستۇردى قۇربان ەتۋگە تۋرا كەلگەن بولاتىن.   پاقىرجان-ءازيزدىڭ ءىلىم جاعىنان ياساۋي جولىنىڭ وكىلى بولۋىنىڭ ءوزى ءپىر بەكەتتىڭ ءبىلىمدى ياساۋي جولى  بويىشا الۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ءپىر بەكەتتىڭ ياساۋي جولىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋىندە وسىنداي سىر بار. ەگەردە ءپىر بەكەت ياساۋي جولىن قايتا قالپىنا كەلتىرمەسە، حالىق «ءمادينا مۇحاممەت، تۇركىستاندا قوجا احمەت، ماڭعىستاۋدا ءپىر بەكەت» دەپ ايتپاعان بولار ەدى. قاشاعان سىندى جىراۋلار:

"اللالاعان ءپىر وتكەن،

تۋىنا جۇرتتى تۇنەتكەن.

تاسپيح زىكىر جاريا،

مەشىتتىڭ ءىشىن گۇل ەتكەن",- دەپ جىرلاماعان بولار ەدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي، ءپىر بەكەت ەشقانداي قاداريا تاريقاتىنىڭ وكىلى ەمەس. ياساۋي جولىنىڭ وكىلى. ماڭعىستاۋداعى رۋحانيات ءپىر بەكەتتەن باستالمايتىنىن، ءپىر بەكەت وزىنەن بۇرىنعى وتكەن شوپان اتا باستاعان اۋليەلەردىڭ جولىن قايتا تىرىلتكەنىن، سول اۋليەلەردىڭ جولىن جالعاستىرۋشى ەكەنىن تۇسىنبەۋ مۇمكىن بە؟

ءپىر بەكەتتىڭ ياساۋي جولىن، ياساۋي مادەنيەتىن قايتا ءتىرىلتۋى ارقاسىندا ماڭعىستاۋ جەرىنىڭ قازاققا قايتا قوسىلعانىن ساناسىندا ساڭلاۋى بار ءاربىر ماڭعىستاۋلىق ازامات بىلەدى. وسى قاسىرەتتى تاريحتى جوققا شىعارۋ مۇمكىن بە؟ مەنىڭشە جوق. ال، قاعىنان جەرىگەن تەكسىزدەر ءۇشىن ول تۇك تە ەمەس. قاسىرەتتى تاريح دەيتىنىمىز وسى كيەلى دە، قاسيەتتى ياساۋي جولىنان شەگىنگەن ءاربىر قادام  ءبىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدىڭ كۇيرەۋىنە اكەلىپتى. وزبەك حاننىڭ ۇلى جانىبەك حاننىڭ ياساۋي جولىنان باس تارتىپ، شافيعي مازحابىن قابىلداۋى التىن وردا مەملەكەتىنىڭ كۇيرەۋىنە اكەلدى. جانىبەك حان ءوزى قۇرعان بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ قۇربانىنا اينالدى. ابسوليۋتتىك بيلىككە جەتۋ جولىندا ناقشبانديا تاريقاتىن قابىلداعان ءابىلحايىر حان وزبەك ۇلىسىن ۇشكە ءبولىپ، ءبىر حالىقتى ءۇش حالىققا اينالدىردى. ابسوليۋتتىك بيلىككە جەتپەك بولعان ەسىم حان مەن تاۋكە حاندار دا ناقشبانديا تاريقاتىن قابىل ەتىپ، ياساۋي جولىن مەملەكەتتىك يدەولوگيا دارەجەسىنەن ايىردى. ونىڭ ناتيجەسى بەلگىلى – قازاق حاندىعى تاريحتان كەتتى. قازاق قۇلدىق قامىتىن كيدى.

قازىرگى كۇنى قازاق قايتادان تاۋەلسىزدىگىن العاندا، تاعى دا شابۋىل قازاق حالقىنىڭ رۋحاني وزەگى بولعان ياساۋي جولىنا قارسى باعىتتالىپ جاتىر. جانە ول شابۋىل كىمنىڭ تاراپىنان جۇرگىزىلۋدە؟ ۋاححابيلىك-سالافيلىك باعىتتاعى يدەولوگيانى قازاق اراسىنا تارالۋىنا بەلسەنە ات سالىسقان تۇرار قۇسايىنوۆ باستاعان توپتىڭ تاراپىنان جۇرگىزىلۋدە. قانشاما قازاقتى اتا-بابا جولىنان اداستىرىپ، قاندى قاساپقا ايداپ سالعان ابد حاليل، تايرجان يبراگيموۆ سياقتى ۋاححابيلىك ۋاعىزشىلاردى قولىنان جەتەكتەپ ءجۇرىپ، لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ الدىنا اپارعان دا، ولاردىڭ الدىنان داڭعىل جول اشقان دا وسى تۇرار قۇسايىنوۆ بولاتىن (ونىڭ ءبارىن ءوز قولىمەن جازعانىنان كوپشىلىك حاباردار). وسىلاردىڭ ۋاعىزىنىڭ ناتيجەسىندە قانشاما قازاق بالاسى جولدان اداسىپ، اجال قۇشتى. قانشاماسى اداسىپ، ءالى كۇنگە سيريا، اۋعانستان سياقتى ەلدەردە قان كەشىپ ءجۇر. سولاردىڭ بارلىعىندا وسى تۇرار قۇسايىنوۆتىڭ دا ۇلەسى بار. ول بۇگىن كەلىپ، سول جاستاردى اداستىرعانىن قاناعات تۇتپاي، ەندى كەلىپ، قازاق رۋحانياتىنىڭ وزەگى – قوجا احمەت ياساۋيدەي ۇلى تۇلعاعا اۋىز سالىپ وتىر. سوندا ونىڭ كوكسەگەنى نە؟

ونىڭ جاۋابىن كەلەسى ماقالالاردا جازاتىن بولامىن.

زىكىريا جانداربەك

Abai.kz

Қожа деген ер мырза

Ақ тағдырға ол ырза

Алла сері Тегі арғы 

Бола көшті бұл тыңға

Есейде ал есейе

Бола алды шын құл да

Адамзаттың баршасын

 Сүйер болды бір тұтқа

 Еркек əрі əйелге

 Көрсете алды тың нұсқа

 Ұят демей жарлықты

 Байлықты алды кей сынға

 Зекетсіздің жинағы

 Кетер деді құрдымға

 Тапсырғаны кедейге

 Бүлінгеннен дым алма

 Ерлік деген бір оқтық

 Мал қырылар бір жұтта

 Мал ашуы-жан ашу

 Ерме деген еш жынға

 Қырғын салма батырсып

 Елдің бұзып шырқын да

 Уаһабұлы бір шірік

 Бүлік салды жұртында

 Сандырағын кей тентек

 Құлаққа асты қып сырға

 Қожа Ахмет хикметін

 Аударған-ды түрк жырға

 Қазақшалап жырлапты

 Тұрмағамбет тілге ұста

 Қолда барды қадірле

 Қаңғыбасқа бет бұрма

 Қырсыққанды Түрікке

 Еш өнеге сен қылма

 Коммунизм мен Уаһабит

 Біле білсең Қос сын да

 Керек емес ескілік

 Қазіргіден сөз тыңда

 Пақырлықтан тым қорқа

 Құл болмағай құр пұлға .

 

چرا پرسی خدا کو؟

چرا پرسی کو خدا؟

باری بیند او ترا

دست و دل و دیده را

داد در دنیا  هر چه را

نفست شده عبد جن

زان نماندی مطمئن

کفرت باشد مطلوبش

تا بدانی معبودش

کافر بشو این بت را

در خود یابی قدرتها

هرکجا هست آدمی

از رب خودست آیتی

حق مستوی بر عرشش

ناظر به عبد در فرشش

دگر مپرس خدا کو ؟

مگر ز تست جدا او؟!

قالعان قازاق په ن قاشقان قازاقتىك^تاعدىرى

 

Өмірдің өзі  1193  3 пікір 15 Наурыз, 2019 сағат 09:35

Қалған қазақ пен қашқан қазақтың тағдыры

Абай Мауқараұлы

Жетпіс-сексен жылдан кейін туысын тапқан, туған жеріне қайтқан... осындай тағдыр қазақта өте көп, басқа халықтарда ондай шетін нәрсенің бар-жоғын білмеймін. Содан өзім куә болған көптеген жағдайлардан қызықтырақ екеуін өте қысқаша баяндайын:

1997-жылдары шеттегі қазақтардың көшіп  келуіне кең мүмкіндік ашқан, түпнұсқасы қазақша жазылған «Көші-қон заңы» іске асқан кез еді. (Комиссия жетекшісі мәжіліс депутаты Әкім Ысқақ, мүшесі қоғамдық белсенділер оралман зиялылары Алмас, Қайрат, Рахым т.б.) Сол кездегі қаржы министрі (Көші-қон департаменті соның құрамында) Каржова ханым шеттен қайтқан қазақтарды өзі қарсы алып көші-қон саясатын қолдаушы ретінде қатты көзге түсіп жүрген кез.

Сондай тағы бір жолы Ираннан келетін оралмандарды әуежайда министр ханым өзі қарсы алатын болып, біз «Қазақ елі» газеті атынан (Бас редактор Бақыт Сарбалаұлы) ере бардық. Көп күттірмей ұзын ақ көйек киіп, басына сәлде ораған еркектер, оранып-шымқанған әйелдер, ала-құла киімді балалар  шұбырып шығып келді. Министр келгендерге арнап ресми құттықтау айтып, жылы лебіз білдірді. Көздеріне жас алып, қуаныштан қобалжып тұрған қандастарымызға қарап біздің де көңіліміз толқып тұрды.

Солардың ішінде шамасы сексенді еңсерген болса да әлі де ширақ қозғалысты үстіне қазақы қамзол киіп, басына ақ жаулық салған әжеге көзім түсті. Жетіп барып, қолын алып амандастым. Жақын орындыққа тізе бүктіріп, тілдесе бастадым. Қолымда диктафон әженің ауызынан шыққан әр сөзі жазылып жатыр.

Бірден таңдандырып назарымды аударған жағдай қария жастағы әженің сөз әуенінің ғажап қазақылығы, құлаққа сонша жағымдылығы! Сөз саптауы бала кезімнен өз апамнан құлағымда қалған өзгеше көнелігі, қазіргі қазақша «говордан» мүлде бөлектігі! Бірақ, маған сондай түсінікті, жаныма етене жақын сөздер еді. Сол кезде тоқсанға қайқайған кәрі әже он алтыншы жылдың аласапыранынан кейін бас сауғалаған әулетімен бірге, бүлдіршін бойжеткен шағында бөтен елге ауған екен. Қызылорданың оңтүстік батысынан бастап қиын-қыстау сапармен Түркіменді басып, Иранға жетсе керек. Естеліктері тасқа қашағандай  есінде сол қалпы сақталған, қым-қуыт оқиғаларды сол кездің сөзімен, сол кездің уақытымен дәл қалпында төгілдіріп айтып отыр. Әттең, уақыт қысқа болды да әңгімеміз шорт үзіліп, келген оралмандар автобусқа отырып орналасатын жаққа жүріп кетті.

Менің көкейімде қазақтың 70-80 жыл бұрынғы сөйлеу мәнерін  сап қалпында қалың қазаққа қайта әкелген қарияның ғажап зердесі ұмытылмай естелік болып қалды. Әрі, арасы алты айлық қашықтағы шығыс қазағы мен батыс қазағының сөз әуенінің айна-қатесіз ұқсастығы тіліміздің қаншалықты бірегей екенін де менің есіме тағы бір салғандай болды. Ал, міскін әже артта қалған туған-туысын тапты ма, жоқ па оны тектеуге  мұрша болмай  бұл оқиға  да ұмыт бола бастаған-ды. Бірақ, қашқан қазақтың артта қалған халқына қаншалықты адал екенін көрсеткен елеусіз бір тарихи тұлға қалай ұмытылсын!

Екінші оқиға бұдан мүлде бөлекше. Ұлт апталығы «Ана тілі» газетінде қызмет етіп жүрген кезімде Моңғолиядан көшіп келген Сағидан деген қария, үйімізге қыдырып келіп жүріп, әбден сарғайып қырқылып түсуге аз қалған  бір бет жазулы қағазды қолыма ұстатты. «Әй, Абай балам! Мына қағазда менің әкемнің осы жақта қалған аға-інілерінің аты жөні бар. Жетпісінші жылдары Қазақстаннан Моңғолияға кеңесшілікке келіп жүрген бір қазаққа беріп едім. Ол еш хабарсыз кетті. Сен газетте жүрсің ғой, жазып көрші!» деген-ді. Қағаздағы аты-жөндерге көз тоқтатқан соң, қариядан сұрастырсам жағдай былай болған екен:

Сағидан қарияның әкесі Байзікір деген кісі бозбала жігіт кезінде Қазан қаласындағы діни медреседе оқып жүріпті. Қызыл төңкерістен кейін қожа-молдаларды қудалау басталғанда Байзікір үйіне оралады. Әке-шешесімен қоштасып, олардың ықыласын алып бас сауғалау үшін Ресей шекарасы арқылы Моңғолияға өтеді. Сол елдің Қобда аймағына қарасты қазақтардың ортасына сіңіп кетеді. Білімі жеттік молдалығы үшін ондағы қазақтар кірме жігітті бауырына тартқан. Сонда, бас құрап, үйлі-баранды болады. Қобда аймағының (кейін Баян-Өлгей) Бұлғын өлкесіндегі қалың елдің құрметіне бөленіп, бала-шағасы енді ғана есейіп, дер жасындағы жігіт ағасы  бола бастағанда Моңғолияда 1938-дің «эсірку ұстау» (төңкеріске қарсыларды ұстау)нәубеті басталады. Байзікір имам да бұл құрықтан құтыла алмаған. (Қобда аймағынан төрт мыңдай қазақ, Моңғолия бойынша жетпіс мың лама ұсталып атылған) Сонда үйінен ұсталып бара жатып, үлкен ұлы Сағиданға Қазақ еліндегі Семей жерінде  қалған төрт ағасы, бір інісінің атын  жаздырып, күндердің күні заман түзелсе ұмытпай жүріп, туыстарыңды тауып аларсың, деп аманат сөзін айтып кете барған екен.

Ал, мен Сағидан қарияның осы аманатын бүтін Қазақстанға жеткізу үшін жазу өнерімді салып, бәрін анық-қанық қылып «Қайда екен, қайран туысым?» деген мақала жазып сол кездегі таралымы ең көп «Халық кеңесіне» апарып бердім(Журналист замандасым Әділғазы Қайырбековпен танысып қолына тапсырып едім). Мақала газетке жарияланды.

Бір ай шамасы уақыт өткен болу керек. Бір күні таңертең ерте үйімізге Сағидан ақсақал кіріп келе жатты. Жүзі қатты қуанышты. Сөйлей кірді: «Абай, шүйінші! Туысым табылды!» дейді. Талдықорғанның Сарқан ауданында дәрігер болып істейтін баласы Бураханның мәшинесімен келіпті. Жүк қорабына салып әкелген тірі қойы бар. Қуанышты әңгіменің ұзынырғасы былай болып шықты.

Аудандық дәрігерханаға Бураханның атына Есік қаласынан бір хат келіп түседі. Ашып оқыса Қайранбаева Нұрила деген кісіден екен. Бурахан өзі қанық аты-жөннен  әкесінің немере қарындасы екенін бірден түсіне қояды. Үйіне қарай құстай ұшады. Сақаң қуанышты хабар құлағына тигенде сексен жыл бойы тоң болып жатқан сағыныш жасы  ақсақалдың сақалына ағады. Дереу Есікке телегамма салады. Шұғыл жолға қамданады. Есік қайдасың деп алты жүз шақырым қашықта жатқан Сарқаннан жолға шыққан беті осы.

Кеуделеріндегі шер болып қатқан туыстық сағынышпен  жолыққан кездегі  әпке-інілердің көрісу көз жасы үш сағат бойы тиылмапты. Бұған қарап тұрған бала-шағалары, жақын көршілері қазақ үшін туыстың қаншалық қымбат екенін бір ұқса керек... Сексен жылдан кейін табысқан  туыстар жата-жастана бастан өткен өмірлерін айтысқан қалың тарихтың ең қысқашасы, тағдырлық кезігудің хикметі былай болған екен:

Алматы қаласының шығысындағы алмалы өлке Есіктен Жетісудың тағы бір алмалы мекені Сарқан өңіріне хат жазып отырған зейнеткер ұстаз Қайранбайқызы Нұрила әкесі ұсталып, жесір қалған шешесі тіршілік тауқыметінен көз жұмып бес жасында тұлдыр жетім қалған. Бөтен адамдар келіп «деддомға» алып кетеді. Қаршадай Нұриланың есінде қалғаны біреулер келіп ұстап әкеткен әкесінің елес бейнесі, аурудан әлде аштықтан көз жұмған шешесі ғана. Семейдегі Бірлік деген туған ауылының аты жадында жатталған екен...

Сағынышпен зулаған есепсіз күндер де сырығып өтіп, есейіп бойжеткен болып мұғалім мамандығын алып шығады. «Әттең, шіркін бір туысымды тапсам!» деп, көкейінен бір сәт кетпеген үміт жетегімен өзінің туған жері Абай ауданындағы Бірлік ауылына барады. Ауылдағы селсоветтің  көмегімен тағы қаншама шырғалаң іздеумен жүріп, аталас туысы Демеухан деген қарияны тауып алады.  Әбден қаусаған қария қыздың аты-жөнін білген соң жылап көріседі. Бұлардың үйінің жұртын көрсетеді. Нұрилаға қазір бір-неше қыздан басқа еркек кіндікті қалмаған үлкен әулетінің тарихын да түгел айтып береді. Нұриланың атасы Емберген деген кісінің алты ұл, Батиқа, Қабиба деген екі қызы болыпты. Әкесі Қайранбаймен тете Әубәкір, Көпілтай, Көпесбай деген көкелерінен кіші Байзікір, Бизікір деген ұлдары болған. Атасы осы ұлдарына арнап кезінде Арғын салтымен алты ақ отау дайындап тіккен екен, сол кезде маңайындағы жамағайын елі «Алты отаудың» ауылы атандырып кетсе керек...

Заман аласапыран болып, адамның қара басы аман қалу-қалмау талқыға түскен кезде Емберген атасы ғұламалық білімге ерте сусындаған ұлы Байзікірдің аман қалу жолын бөтен елге бас сауғалап кету деп шешіп, ал қалғандарымыз елмен бірге көрейік десе керек. Бірақ, Демеухан қарияның айтуы бойынша, қызыл төңкерістің қанды құйынында Байзікірден кіші кенже інісі Бизікір ағамды тауып алам деп хабарсыз кеткен, қалған төрт азаматтың бірі Қытайға ауған елге еріп шекарада оққа ұшқан, бірі аштықтан өлген, бірі отыз жетінің ортасында «халық жауы» деп ұсталып Сібірге айдалып кеткен екен. Қарияның айтысында Емберген әулетінен бірлі-жарым қыздардың тірі қалғаны, егер аман болса, сол Байзікірден үрім-жұрағат қалса қалған шығар деген үміт сөзі Нұриланың көз жасын тамыза отырып жазып алған блоканатында қаншама жыл сарғайып жатқан еді...

Солайша, туысты іздеумен, елеңдеумен жылдар да жылжып өтеді. Нұрила да тұрмысқа шығып қызды болып, ол қызы да ұзатылып  зейнеткерлік жасқа келгенде туған күйеу баласының қолында тұрады. Әлдебір күні үйдің пошта жәшігіне  келіп түскен «Халық кеңесі» газетіндегі «Қайда екен қайран туысым?» деген тосын мақала көзіне оттай басылады. Қуаныш пен қатты таңданыстан көзі жасқа толып баяғы ескі блоканатын ашып қарайды. Барлық көкеленің аты айна-қатесіз жазылған. Әсіресе, баяғыдағы Демеухан қарияның «бір аман қалса сол қалар» деп, айтқан бөтен елге бас сауғалап кетті дейтін Байзікір көкесінен тараған әулеттің аты-жөні көз алдында сайрап тұр! Ол кісіден тараған Сағидан, Мәуладан деген кісілерден өскен үлкен әулет түгел аман-есен Моңғолиядан Қазақстанға көшіп келгені  және осы елде қандай бір жақын туыс табылып жатса деп, Сарқан аудандық  дәрігерханада ортопед болып істейтін Сағиданұлы Бурахан деген жігіттің жөні ап-анық жазылыпты.

Өмір бойы өзегі тала армандаған туысының табылғанына сенерін де, сенбесін де білмей, тәуекел деп Бураханның атына өзінің мән-жайын баяндаған хатты жолдап жіберген. Бірақ, бұл жағдайды қызына да, күйеу баласына да ләм деп айтпаған. Хат жолдаған күннен бастап көңілінде үміт пен күдік арбасып, әлгі туыстарының аттары жазылған көзіне қуаныш періштесіндей көрінген газетті жастығының астына жастап, әлсін-әлсін  көзіне жас тола, көкелерінің атына күрсіне қарап әлденеше күнді өткізеді.

Тағы бір күні жұмыстан қайтқан қызы қолына телегамма ұстап, саңғырлай сөйлеп кірді: «Мама, Талдықорғаннан сіздің туыстарыңыз келе жатырмыз, деген телеграмма! Мама, бұл не ғажап сіз ешқандай туысым жоқ, деуші едіңіз ғой!?»

Сүйінші хабар әкелген қызын Нұрила бас салып құшақтай алып, еңірей жылады. «Я, Құдай көз жасымды көрген екенсің ғой!» деп. Қызының қолына газетті ұстатты. Үйлерінде дүбірлі тарихи оқиға болғандай күйеу баласы мен қызы әлі көрмеген, ешқашан кезікпеген қымбатты туыстарын қарсы алу дайындығына кірісіп, зыр жүгірісті. Көрші-қолаң да, дос-жарандар да түгел құлақтанды. Нұрила әже жетпіс жыл күткен туыстарын енді жеті минөт күтуге тағаты қалмағандай қолына бір жапырақ телеграмма парақшасын ұстаған қалпы, ауласының алдында жасқа тола бұлдыраған көзін батыс жақтан алмай  таңнан  кешке  дейін тапжылмай тұрды... Міне, қилы тағдырдың ең қысқаша тарихы осы.

Туыстар түгел қауышқан соң, Байзікір әулеті Нұрила апайларын ертіп баяғы қара мекен Семейдегі жұрттарына да барды. Үйленген көкелерінен алты-жеті жасында жетім қалған Зәбира, Бәтила атты апайларына да барып, жаңа табылған туыстары оларды да қуанышқа бөледі. Өз әулеттерінен еркек кіндікті қалғанын көрген кәрі қыздар ескі қасіреттерін ұмытып «енді, өлсек те арманымыз жоқ» десті... Бурахан аталарының жұртынан тауып алған ескі қазанның сынығын көненің көзіндей, күйікті тарихтың өзіндей етіп төріне әкеп қойды...

Бұл мақала негізінде, сол кезде жазылу керек еді, «Халық кеңесі» газетіне рахмет  те жолдау қажет еді, алайда көп себептермен сол кезде жазудың сәті түспей қалған-ды.

Кеш болса да жазылған осы әңгіменің түйіні ретінде айтарым, советтік қызыл қырғыннан жан сауғалап қашқан, құр қашып қана қоймай халқының қаймағын қалқып, қанын ағызған жауыз өкіметтің жандайшаптарымен арыстанша алысқан қаһармен қазақты кінәлаған аяр идеология да күні келгенде күйреді.

Ал, «елім-жерім» деп, қайта оралған отаншыл қазақтардың қазір іргесін бүтіндеп жатқан елімізге  қаншалықты қажет екенін аз ақылы бар кісі де пайымдап, түсінетіндей күнге де жетіп қалған секілдіміз.

Міне, «қалған қазақ пен қашқан қазақтың» мыңдаған мысалынан  бір мөлтек хикая осындай.

Абай Мауқараұлы

Abai.kz

Қажы Мұқамбет Қаракедей 2019-03-17 00:21:35

Қияметке қалмас қысас та

 Түрткі болар жуасқа

 Бейбітті де сенделткен

 Қала алды ма ұзаққа?

 Ағаларды сыйламай

 Іні басын сипамай

 Сылтауратып теңдікті

 Дінсіздерге деді ағай

 Қудаланды молда, бай

 Зиялы боп жындыдай

 Қазақ ұлты ұмыт қап

 Қашып пысты жылқыдай

 Егеменді болдық деп

 Орнады енді молдық деп

 Шақырылған шашыранды

 Қорлықтары көрген көп

 Оралғандар көп кері

 Ұнамаған бұл жері

 Мұсылман қап жат жұртта

 Кəпірсымақ өз елі

 Барымта мен қарымта

 Айласы еді бұрында

 Аузы бармас ал енді

Ала алмастай құнын да

 Тіл қалмады, діл мен дін

 Ылғи жүрген кіл міскін

 Нұротаннан ер тумас

 Туса да ата жол қумас

 Елбасымын деп жүрген

 Қала бермек тек қубас

 Достары да бет бұрар

 Адам қас деп бетке ұрар

 Көмүсіз боп қалғанда

Сонда болар Елге зар.

 

رب خالق گفت برخوان

 

 

رب خالق گفت برخوان
بسم آن که دادت جان
از علقت خلق کردست
علقه ات  باشد با انسان
نبی گرفت کاین تعلیم
به نام رب خواند قرآن
هرگز نخواست اجرتی
جز مودت در خویشان
آن بی نیاز ز اغنیاء
بود مخلص درویشان
 دوزنده ی کیسه را
از دبستان پس بران
آموزگار را با اخلاص
شایان بده حقشان 

گر نداری پاس علم

ایران شود پس ویران

از ترجمه های آبای

1885-1881

 

( از م یو لرمانتف - ف . شیلر )

گهواره ای بهر طفل یک عرصه گسترده است

مگر ماند گرسنه آنکه خداش پرورده است ؟!

وقتی شدی خود بالغ جهان شده بر تو تنگ

آسایش و سرپناه هم و غمت گردیده است

 

            ☆  ☆  ☆

بورودینو ( از م.یو.لرمانتف )

 

- جناب بگو چرا خوردیم شکست ما؟

در مسکو هست خبر ها

انگار شده درگیری

که نبوده کم چیزی.

- از یاد روس کی رود

هر چه دیده در نبرد؟

مردان ما در آنجا

نه مثلتان بچه ها

کار ایشان زار گردید

اندکشان باز گردید.

......................

تیغ و نیزه تیز کرده

جویده سبیل ریز کرده

خستو سرباز گفت غضبان:

"کاش نمی کرد نهیمان

مشکل می کرد فاشمان

چاک نداده دشمنان

عبث ماند نیزه مان".

 

بهر بستن به رگبار

دیر شد بفردا بگذار

تاریک شده گشت غروب

.......................

   ********

از م.یو.لرمانتف

افسرده ام هم خسته

دستم بگیر جوانمرد-

فراغ چو از دل رفته

مأیوسم و دلخسته

تا کی امید توان کرد-

سالهای خوش بگذشته!

     *******

ساعاديەۆ كەرەك ەتپەگەن " الىپپەنى " ءشامشيدينوۆا قايتاردى

 

 

ساعاديەۆ كەرەك ەتپەگەن "الىپپەنى" ءشامشيدينوۆا قايتاردى!

قۋانىش قاپپاس

بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءبىلىم سالاسى بۇلىڭعىر تۇمانعا توعىتىلعان. جىل سايىن ەمەس، اي سايىن جاسالاتىن ءجوندى-ءجونسىز رەفورمالاردىڭ پايداسىنان زيانى كوپ ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ماسەلەن، قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىن ەرلان ساعاديەۆ باسقارعان ءۇش جىل ۇشتىلدىلىك داۋى جانە «الىپپە» مەن «انا تىلىنەن» باس تارتۋمەن ەستە قالدى. مۇنداي «كورەگەن» وزگەرىستەر ساعاديەۆ كەزىندە عانا ەمەس، ودان بۇرىن اتالعان ۆەدومستۆانىڭ تىزگىنىن ۇستاعان اسلان ءسارىنجىپوۆ، باقىتجان جۇماعۇلوۆ سىندى رەفورماتورلار تۇسىندا دا وتە كوپ بولعان.

ەرلان ساعاديەۆتىڭ ەل ەسىندە قالعان ءبىر ءىسى «الىپپە» مەن «انا ءتىلىن» تارىك ەتىپ، ورنىنا «ساۋات اشۋدى» ەنگىزۋ بولدى دەدىك. وكىنىشتىسى، ەرلان كەنجەعاليۇلى بۇل قادامىمەن حالىقتىڭ العىسىن ەمەس، قارعىسىن الدى. 1913 جىلدان باستاپ ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت «الىپپە» اتاۋىمەن ءار بۋىن ۇرپاقتى ءبىلىم باعىنا باستاپ كىرگىزەتىن باستى وقۋلىقتان باس تارتۋ كىمگە كەرەك بولعانى ءالى بەلگىسىز. بۇنى ەرلان ساعاديەۆ مىرزا سول كەزدە تۇسىندىرە الماعان. تۇسىندىرە الماعان بەتى قىزمەتىنەن كەتتى…

جاقىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى قىزمەتىنە كۇلاش ءشامشيدينوۆا كەلدى. جاڭا باسشىنىڭ ۇزاق جىلدار ءبىلىم سالاسىندا جەمىستى جۇمىس جاساعانىن بىلەتىن كوپشىلىك "كەجەگەسى كەيىن تارتىپ تۇرعان سالانىڭ ءجۇرىسى ەندى وڭالادى" دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. حالىقتىڭ ىستىق ىقالسىمەن جاڭا جۇمىسىنا بىلەك سىبانا كىرىسكەن كۇلاش نوعاتايقىزى ەكس-ءمينيستردىڭ قاتەلىگىن قايتالاماۋعا قابىلەتتى ەكەنىن اڭارتتى. ەندى ەرلان ساعاديەۆ سىرتقا تەپكەن «الىپپە» كەلەسى وقۋ جىلىنان باساپ جاس ورەندەرمەن قايتا جۇزدەسەدى. بۇل تۋرالى سۋ جاڭا مينيستر ءوزى مالىمدەدى.

كۇلاش ءشامشيدينوۆا اقتوبەلىكتەرمەن كەزدەسۋى كەزىندە جەرگىلىكتى تۇرعىننىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرىپ، ءبىلىم سالاسىنداعى كەمشىلىكتەردىڭ كەتىگىن جاماۋعا نيەتتى ەكەنىن ايتتى.

— ال تىلدىك وقىتۋ ماسەلەسى قارالاتىن بولادى. الىپپەگە بايلانىستى، بيىلعى وقۋ جىلىندا ۇلگەرمەيمىز، كەلەسى وقۋ جىلىندا الىپپە ورنىنا قايتىپ كەلەدى. ءبىز بالالارعا ءبىلىمدى ءوزى ىزدەۋگە ۇيرەتۋىمىز كەرەك. وسى جاعىنان ءسۇرىنىپ جاتىرمىز, - دەدى مينيستر.

دەمەك، ەندى باستاۋىش سىنىپ بالالارىنا اۋەلى ءماتىن وقىتىپ، ودان كەيىن ءارىپ ۇيرەتەتىن قويىرتپاق ادىستەمەگە قوش ايتامىز. الىپپە — مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندى اتتاعان قۇلىنشاقتاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ، وقىپ-بىلسەم دەگەن تالابىنا قانات بىتىرەتىن قادىرلى وقۋلىق. ال ساعاديەۆتىڭ «ساۋات اشۋى» بۇل مىندەتتى ارقالاعانى بىلاي تۇرسىن، وقۋشىلارعا انا ءتىلىنىڭ ءالىپبيىن ۇيرەتۋگە دە دارمەنسىز بولدى. سەبەبى، «ساۋات اشۋ» وقۋلىعى ءالىپبيدى ۇيرەتۋگە ءاتۇستى قاراعان. "ارىپتەر رەتسىز، دىبىستىق قايتالاۋسىز بەرىلگەن. ءارىپ قاتارى دەگەن تۇسىنىك بولماعاندىقتان، بالاعا ءالىپبي قاتارىن جاتتاۋ مۇلدە قيىنعا سوقتى", - دەيدى ماماندار.

قالاي ايتساق تا، «ساۋات اشۋ» دەگەن ساۋاتسىز باستاما ءبىلىم سالاسىن ءبىراز بىلىققا باتىردى. ەندى جاڭا مينيستر بۇنداي باسسىزدىققا جول بەرمەيمىن دەپ وتىر. وقۋشىلار ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ «الىپپە» وقىپ، ءارىپ تانىپ، ءالىپبي جاتتاپ وسەدى. كۇلاش ءشامشيدينوۆانىڭ بۇل باستاماسىنا بارەكەلدى ايتۋدان باسقا الىپ-قوسارىمىز جوق. تەك باستاعان ءىس سوڭىنا دەيىن جەتسە ەكەن دەيمىز.

«الىپپەنى» قايتارعان سوڭ قولعا الاتىن باستى جۇمىس — وقۋلىق ساپاسىن سىننان وتكىزۋ بولماق. ەل اراسىندا وقۋلىقتا كەزدەسەتىن قاتەلەر مەن باسى ارتىق كىتاپ-داپتەرلەرگە ايتىلار سىن كوپ. اسىرەسە بۇعاناسى قاتپاعان ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنا سالماعى 7-8 كگ شىعاتىن سۋمكا ارقالاتۋ قانشالىق دۇرىس؟! سول ءۇشىن وقۋلىقتاردىڭ سانىن ەمەس، ساپاسىن نازاردا ۇستاعان ءجون. مەكتەپتىڭ ءمىنسىز ءبىلىمى، تۇنىق تاربيەسىمەن سۋسىنداعان بالدىرعاندار عانا بولاشاقتىڭ يەسى بولا الادى. سول ءۇشىن ءبىلىم سالاسىندا مينيستر اۋىسقان سايىن ماعناسىز رەرومالار جاساۋدى توقتاتىپ، ەلدىڭ ەرتەڭى مەن ۇلتتىق بولاشاعىن ماڭىزدى ورىنعا قويۋ كەرەك.

تاقىرىپقا تۇزدىق:

ەكس-مينيستر ەرلان ساعاديەۆتىڭ الىپپەنى مەكتەپ باعدارلاماسىنان الىپ تاستاۋى تۋرالى ءبىزدىڭ Abai.kz اقپاراتتىق پورتالىندا جۇزدەگەن ماقالا مەن سىني پىكىرلەر جازىلدى. بۇگىن سولاردىڭ ءبىرسىپىراسىن ەسكە تۇسىرە كەتكەندى ءجون دەپ تاپتىق.

ساعاديەۆتىڭ "ساۋات اشۋى" ساۋاتسىزدىق الىپپەسى مە؟

الىپپەسىز ءارىپ تانۋ زالالى

ءبارى ءبىرىنشى سىنىپتان باستالادى

«يت» دەپ جازىپ، «شوشقا» دەپ وقيتىندار وزدەرى ءبىلسىن...

ساعاديەۆ Abai.kz-كە رەسمي جاۋاپ بەرەدى

ءتىلدىڭ بايلىعى ەمەس، عاديەۆ مىرزا!

قازاق وياندى...ساعاديەۆ سونى بىلە مە؟

ا.پەرۋاشەۆ:ءبىلىم سالاسىنداعى ماسەلەلەر ب

ادامه نوشته

نوجوانی موتش برد

 

 

نوجوانی موتش برد

ناجوانیش دل افسرد

میت بوده از کرپه

چو قزاقی دلمرده

چنین میرند بچه ها

مثل پرپر غنچه ها

مخدر را می خورند

بل درد دل بسترند

جمعه بوده که امروز

خواندند نمازش دلسوز

ابریست هوا هم اینک

تا ظهر بارید غمگینک

لابد بر ما گریان بود

چون نابرنا پژمان بود

همه رویم ما به مرز

بلکه یابیم دست به ارز

این راه دارد ادامه

فراغ ماندست فسانه

نه در غرب و نه در شرق

احوال مان دارد فرق

نه شمال و نه جنوب

هیچ ننماید جز غروب

هجرت باید الی الله

بل نماید خودش راه 

نمی دهند هیچ یک نان

این آخوند و نورسلطان

هر کس کند همتی

از کس کشد منتی؟

استیون هاوکینگ

حم کدی :

وقت مرگت شد پارسال
پس از اندی هفتاد سال
عبقری هم گر بودی
هوشت نداد هم  سودی
جستی بسی آن صفر
گویا دیدیش کار جفر
مه بانگ بوده همانا
فرمود  " بباش" توانا
نه آغاز را ، نه فرجام
کشف نکردی سرانجام
بی سر و ته شد عمرت
از تو شابد پس عبرت
به غیب  باید هم باور
بل نگردیم بد داور

۲۳ اسفند ۱۳۹۷

نخستین سالگرد مرگ هاوکینگ ــ در یادبود نابغه فیزیک

FacebookTwitterBalatarinFlipboardPrintEmail

یک سال از مرگ استیون هاوکینگ، فیزیکدان سرشناس بریتانیایی گذشت. چهاردهم ماه مارس نخستین سالگرد مرگ نابغه دنیای فیزیک استیون هاوکینگ است. این یادداشت از او یاد می‌کند: از ده پرسش آخرین کتاب او، سکه‌ای با سیاهچاله در یادبودش و نیز زمانی که در زلزله بوئین‌زهرا گرفتار شد.

استیون هاوکینگ در شرایط بی وزنی ۲۰۰۷

پرفسور استیون ویلیام هاوکینگ روز هشتم ژانویه سال ۱۹۴۲ (درست ۳۰۰ سال پس از مرگ گالیله) در آکسفورد، انگلستان متولد شد. درمدرسه سنت آلبانس و سپس در کالج دانشگاه آکسفورد تحصیل کرد. استیون دوست داشت ریاضی بخواند اما پدرش پزشکی را ترجیح می‌داد. رشته ریاضیات آن زمان در کالج آکسفورد ارائه نمی‌شد، به همین دلیل استیون به سراغ فیزیک رفت و در همان سالهای نخست هم به عنوان دانشجویی ممتاز درخشید.

اکتبر سال ۱۹۶۲ به دانشکده ریاضیات کاربردی و فیزیک نظری دانشگاه کمبریج رفت تا در زمینه کیهان شناسی تحقیق کند و سال ۱۹۶۵ درجه دکترای خود را با رساله‌ای تحت عنوان “ویژگی‌های جهان‌های در حال بسط” دریافت کرد.

پرفسور هاوکینگ در زمینه قوانین پایه‌ای که بر جهان حاکم است تحقیق می‌کرد.

همراه با راجر پنروز (ریاضی دان برجسته انگلیسی) نشان داد که تئوری نسبیت عام اینشتین به طور ضمنی می‌گوید که فضا و زمان دارای آغازی در بیگ بنگ و پایانی در سیاه چاله‌ها هستند. این یافته بر لزوم پیوند میان نسبیت عام و نظریه کوانتوم دلالت داشت. عمر علمی استیون هاوکینگ صرف پژوهش و نظریه پردازی در عرصه فیزیک، کیهان شناسی و سیاه چاله‌ها شد.

استیون هاوکینگ در کاخ سفید برای دریافت جایزه شجاعت ریاست جمهوری سال ۲۰۰۹

پزشکان در سال ۱۹۶۳ و کمی بعد از تولد ۲۱ سالگی هاوگینگ تشخیص دادند که او به بیماری نورون حرکتی مبتلاست. در اثر این بیماری عضلات فرد می‌میرند و فرد دچار فلج کامل می‌شود. استیون هاوکینگ چندین دهه به زندگی ادامه داد، اما قدرت تکلم را از دست داده بود و با کمک دستگاه صحبت می‌کرد. «صدای رباتی» او مشهور شد.

پرفسورهاوکینگ چندین جایزه و مدال و دکترای افتخاری دریافت کرد، ده‌ها کتاب نوشت و زندگی‌اش الهام بخش فیلم‌های تلویزیونی و سینمایی، سریال و مستند‌های بسیاری شد.

سکه‌ای برای استیون

در حالیکه یک سال از مرگ استیون هاوکینگ می‌گذرد، ضرابخانه سلطنتی بریتانیا یک سکه ویژه به افتخار این دانشمند سرشناس بریتانیایی ضرب کرده است. بر روی این سکه تصویر یک سیاه چاله، نام هاوکینگ و همچنین معادله معروف برکنشتاین –هاوکینگ  S=kAc^3/4hG نقش بسته است.

سکه یادبود استیون هاوکینگ توسط ضرابخانه سلطنتی بریتانیا ـ منبع: RoyalMintUK

با ضرب این سکه استیون هاوکینگ نیز به جمع دانشمندانی پیوست که تصویر آنها برروی سکه نقش بسته است، از جمله سر اسحاق نیوتون و چارلز داروین.

ادوینا الیز، طراح این سکه به بی بی سی گفت: «من می‌خواستم یک سیاه چاله بزرگ را بر روی سکه‌ای کوچک جای دهم و کاش او هنوز اینجا بود تا به این فکر بخندد.»

پرفسور هاوکنیگ، سیاه چاله‌ها را در کتاب پرفروش خود «تاریخ مختصر زمان» تشریح کرده است.

واپسین کتاب و ۱۰ سئوال

استیون هاوکینگ در طول زندگی خود چندین کتاب منتشر کرد. استیون کوشید تا در این کتابها به پرسش‌های بنیادین در مورد کائنات و وجود ما پاسخ دهد. وی همچنین ده‌ها مقاله به تنهایی یا همراه با دیگر دانشمندان به صورت مشترک نوشت.

کتاب “تاریخ مختصر زمان” نخستین کتاب او بود که در سال ۱۹۸۸ منتشر شد و بیش از ۱۰ میلیون نسخه از آن به فروش رفت. پرفسور هاوکینگ این کتاب برای خوانندگان غیر متخصص که دانشی از نظریه‌های علمی نداشتند نوشته بود و در آن هاوکینگ از بیگ بنگ تا سیاه چاله‌ها را برای خواننده عادی شرح داده بود. آخرین کتاب هاوکینگ پس از مرگش و در اکتبر سال ۲۰۱۸ منتشر شد. “پاسخ هایی مختصر به پرسش هایی بزرگ” آخرین کتابی بود که این نابغه دنیای فیزیک برای ما برجای گذاشت. در این کتاب هاوکینگ تلاش می‌کند که در هر فصل به یک سئوال بنیادین برای نوع بشر پاسخ دهد:

استیون هاوکینگ در ناسا

۱- آیا خدا وجود دارد؟

۲- دنیا چطور آغاز شد؟

۳- آیا زندگی هوشمند دیگری در جهان وجود دارد؟

۴- آیا می‌توانیم آینده را پیش بینی کنیم؟

۵- داخل یک سیاه چاله چیست؟

۶- آیا سفر در زمان امکان پذیر است؟

۷- آیا ما بر روی کره زمین بقا خواهیم یافت؟

۸- آیا ما باید به مستمره سازی در فضا روی آوریم؟

۹- آیا هوش مصنوعی از ما پیشی خواهد گرفت؟

۱۰- آینده را چگونه شکل خواهیم داد؟

سفر به ایران

پرفسور هاوکینگ در پیش گفتار آخرین کتاب خود، “پاسخ هایی مختصر به پرسش هایی بزرگ” به شرح این نکته پرداخته که چرا باید این سئوال‌های بزرگ را پرسید. او در نخستین صفحات این کتاب و جایی که به شرح زندگی خود در جوانی و آغاز تحصیل در رشته فیزیک پرداخته به شرح سفری که در دوران جوانی به ایران داشته می‌پردازد و می‌نویسد:

” در یک تعطیلات طولانی که بدنبال امتحان پایانی در پیش بود، کالج بودجه هایی برای تعدادی سفر اعطا می‌کرد. من فکر کردم اگر جای دورتری را پیشنهاد کنم، شانس من برای گرفتن این کمک هزینه بیشتر خواهد بود، بنابراین گفتم می‌خواهم به ایران سفر کنم. تابستان سال ۱۹۶۲راه افتادم با قطار به استانبول، سپس ارض روم در شرق ترکیه و سپس به تبریز، تهران، اصفهان، شیراز و پرسپولیس، پایتخت پادشاهی ایران باستان رفتم. در راه بازگشت به خانه، من و ریچارد چین، همراه سفرم گرفتار زلزله بوئین‌زهرا شدیم، زلزله عظیم ۷ و یک دهم ریشتری که بیش از ۱۲ هزار نفر را کشت. من احتمالا نزدیک مرکز زلزله بودم اما آن زمان نمی‌دانستم زیرا بیمار بودم و در اتوبوسی بشدت تکان می‌خوردیم که در جاده‌های ایران که آن زمان بسیار ناهموار بود حرکت می‌کرد. ما چند روز بعد را در تبریز گذراندیم تا این که بیماری اسهال خونی که به آن مبتلا شده بودم و دنده هایی که بر اثر ضربه خوردن به صندلی جلوی اتوبوس شکسته بود تا حدی التیام یافت. هنوز از فاجعه خبر نداشتیم زیرا فارسی بلد نبودیم. تا زمانی که به استانبول رسیدیم و فهمیدیم چه اتفاقی افتاده است. من کارت پستالی برای والدینم فرستادم که ۱۰ روز را در اضطراب گذرانده بودند زیرا آخرین چیزی که از آن خبر داشتند این بود که من تهران را به مقصد فاجعه در روزی که زلزله اتفاق افتاده بود ترک کرده‌ام. برغم زلزه من خاطرات بسیار خوبی از زمانی که در ایران گذراندم دارم. کنجکاوی شدید در مورد جهان ممکن است انسان را با خطر مواجه کند، اما برای من شاید این تنها باری در زندگی‌ام بود که چنین شد. “

نقل قولی و وداع آخر

از استیون هاوکینگ سخنان نغز بسیاری بر جای مانده است. از جمله گفتار معروف او که می‌گوید: “هوشمندی، توانایی سازگاری با تغییر است”.

پرفسور هاوکینگ که یکی از سرشناس ترین دانشمندان زمان خود بود، روز ۱۴ ماه مارس سال ۲۰۱۸ در سن ۷۶ سالگی در منزلش واقع در کمبریج انگلستان درگذشت و دو هفته بعد خاکسترش در گورستان کلیسای ابی در لندن و در کنار آرامگاه چارلز داروین و اسحاق نیوتن قرار گرفت.

 

 

ادامه نوشته

كورىسو^ كو'نى -ه جه لده ن كه له جاتقان ءتىل مه ره كه مىز

Мәңгілік ел  418  15 пікір 14 Наурыз, 2019 сағат 10:48

 

Көрісу күні - ежелден келе жатқан төл мерекеміз

Abai.kz

14 наурыздағы Көрісу күні - ежелден келе жатқан төл мерекеміз. Орал қаласында тұратын еңбек ардагері, Ақжайық ауданының құрметті азаматы Әленғали Кереев осылай деді, деп хабарлайды ҚазАқпарат тілшісі.

Оның айтуынша, Наурыз жылдың басы болып есептеледі.

Ежелден мал баққан халқымыз табиғатқа тәуелді болған. Оның үстіне жаугершілік заманда қиындықтар аз болған жоқ. Туған жерін қалай аман сақтаймын деп күрескен ата-бабаларымыз Жаңа жылды қай кезден бастауды білген. Қыстан шығып, көктем келіп, күн мен түн теңелген, жер аяғы кеңи бастаған мезгілде бір-бірімен қуана көрісіп, Наурызды тойлайтын болған. Қазақстанның батыс өңірі мен Ресейдің көршілес аймақтарында (Маңғыстауда Амал мерекесі деп аталады) сақталып қалған осынау дәстүр қылышынан қан тамған кеңес дәуірінде де үзіле қойған жоқ.

- Бұл - біздің ес кіріп, етек жапқаннан бері көп болып тойлап келе жатқан ең ұлық мерекеміздің бірі деуге болады, - дейді Әленғали ақсақал - Бала кезімізде біз Ақжайық ауданы Шабдаржап ауылында тұрдық. Ата-анамыз Көрісу күні алдында үйдің ішін ретке келтіріп, қағып-сілкіп, жаңартып, қыстан қалған етін қазанға салатын. Біз, төрт-бес жасар балалар елең-алаңнан тұрып, әуелі үйдегі үлкендерге көрісетін едік. Содан кейін көрші-көлемге, ағайын-туғандарға барып, шағын ауылды түгел аралап шығатынбыз. Қариялардың әңгімесін тыңдап, батасын алып қайтатынбыз.

Көрісу күнінің тәрбиелік маңызы да ерекше. Бұл жасы кішілерге үлкенді сыйлау деген ұғымды қаршадайынан миларына сіңдіреді. Екіншіден, осылайша амандасып, бір-бірімен етене араласу арқылы туыстық қарым-қатынас беки түседі.

- Ескіше жыл санау бойынша 14 наурыз 1 наурызға келеді. Былайша айтқанда, жылдың басы ғой?

- Иә, оған сөз бар ма! Халқымыз табиғат құбылыстарының біліп, ойша тоқып отырған ғой. Ел ішінде бәрін есептеп, ауа райын алдын ала біліп отыратын қарттар көп болды. Біздің ауылда жүзге келіп, өмірден озған Шіл деген қария болды. Өзі де, балалары да мал бақты. Сол кісінің айтқаны дәл келетін. Тіпті қайтар алдында таңертең жетпістегі баласына: «Алдымызда үлкен қатер бар, содан аман өтсек, мұртымызды балта шаппайды», деген екен. Әкем қартайған екен, деп ойлаған баласы малын қораға қамап, көрші қыстаққа қонаққа кетеді. Содан қорадан шыққан өрт үйге тиіп, ақсақал мен немересі қайтыс болып кетеді. Міне, оқымаса да, кеудесі алтын сандық осындай қариялар да аз болмаған.

- Ертеде байлар да табиғат құбылысын, шөпке қарап, қай жерден тұщы су шығатынын, бәрін білген ғой.

- Кез келген адам бай болмайды. Олардың ішінде еліне, халқына қарасқандары аз болмаған. Бай деп бөліп, соңына түсіп, елден қуып, кеңес дәуірі кезінде біз жақсы дәстүрді үзіп алдық. Бай өз алдына, молдалар да мешітте балалардың сауатын ашты ғой.  Ғұмар Қараш, Ахмет Байтұрсынов сынды Алаш арыстарының өзі сондай адамдардың алдын көрді. Сондықтан бай деп, молда деп бөлмей, біздің ізгі әдет-ғұрып, салт-дәстүрімізді сақтай білуіміз керек.

- Әлеке, үлкен әулеттің басысыз, Көрісу күнін қалай атап өтесіз?

- Бұл күні бәйбішеміз Тыныштық қыстан қалған етті қазанға салады. Қалада тұратын бес баламыздан тараған немере-жиендеріміз көрісуге келіп, керемет бір мерекеге айналады. Осының өзі бақыт, осының өзі ғажап қой. Сөзімнің соңында мынаны айтқым келеді. Қазір «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» заман. Әрине, қиындық көріп отырған отбасылар бар. Мемлекет басшысы «Нұр Отан» партиясының XVIII съезінде де, одан кейін де көп балалы отбасыларға қолдау-көмектің көрсетілетінін айтты ғой. Солай болатынына сенеміз. Ең бастысы, Елбасымыздың Жолдаулары мен мәлімдемелерінде айтылған мақсат-міндеттерді орындау жолында бірлік, түсіністік, еңбекқорлық болса, біздің алмайтын асуымыз жоқ дер едім. Халқымызға ырыс-құт мол болсын, Ұлыс оң болсын дегім келеді.

Abai.kz

Қажы Мұқамбет Қаракедей 2019-03-15 00:54:46

Наурыз деген жаңа күн

Тең болады Омен түн

Күн жүреді Амалда

Жанданады жаһан да

Үркіп жүрме бұдан сен

Бұл тіркеске тамам сен

Сақ - парсы боп отандас

Бір-біріне болмай қас

Тіл мен ділі жақын боп

Діндес те еді мақұл топ

Дəстүлері боп ұқсас

Болса керек тым астас

Көбейген соң ұлыстар

Енші алмай ма туыстар?

Теңшіліктер болғанда

Басты бірге қосқанда

Мерекелеп Наурызды

Нұрды көктен жауғызды.

برخی خواهند دباغی

حم کدیگفت:

اسفند ۱۵, ۱۳۹۷ در ۸:۵۲ ب٫ظ

برخی خواهند دباغی
لکن بایست نقادی
کاردان باید بیاید
بلکه درست نماید
هر کو نقدی نتابد
بر سر خاکش ببارد
نقد را باید هم سنجه
ورنه کشد به طفره
هر کو نقد دین کند
بایست فهم این کند
عالم دارد چون حساب
بی این نبود هیچ صواب
باری همه دل شادند
به هر حزبی در آنند
رب که گفته حقست دین
اکراه نخواست هم در این
کس را اگر پسندم
نه چون بتش پرستم
خمینی بود گر ولی
با کی کرده دشمنی؟
هرکه بشد نه چون وی
او را کردند مردم پی
آغاز نکرد حمله ای
پیمود ره رفته ای
چون پیرو اکثر شد
خود رهبر اکبر شد

چون مصدق بت کنی

 

چون مصدق بت کنی
بن صدق را بر کنی
قاتل شدست علی را
همو که جست بتی را
هر که بسته مجلس را
خود بساخته مفلس ها
چماق افتاد دست لات
ریشه دواند مشکلات
دین و دولت بساختند
دل های خلق گداختند
مصدق را دوره رفت
جمعه باشد روز هفت
خدا را بین در عرشش
ناظر بر ما در فرشش 

ورزش یعنی ریاضت

ورزش یعنی ریاضت
دونش عبث حیاتت
صیروت است نیازت
چنین فرمود خدایت
هر روز همو بکاریست
تو هم بکوش لغایت
افسانه ها بسیارند
نک نو شنو روایت
بر ملالت کن شورش
لابد شوری فزایت

در دوزخ است مارانی

حم کدیگفت:

 

اسفند ۲۰, ۱۳۹۷ در ۹:۲۸ ب٫ظ

در دوزخ است مارانی

کاژدر را هست خواهانی

مردم خواندند ضحاک را

تا بکشد یکی شه ناپاک را

اصلاح باور چون دارند

چون با فساد همتازند ؟

تازیانه بود چون چنگیز

لاف ها بزد از حق نیز

ورثه اش هر چه شاه

کارها کردند بس تباه

مصلح نما ، هم مفسد

در ظاهرند با هم ضد

این شر نخواست آن حسین

بل دین می دید فرض عین

سهراب سپهری

حم کدیگفت:

اسفند ۲۳, ۱۳۹۷ در ۴:۲۳ ب٫ظ

بعد هبوط از سپهر
بیند کوبر پر ز مهر
مهاجرست چون هاجر
طفلش بوده قطعه شعر
می سراید ا ز عشقی
که ننماید خود به چهر
در برهوت شاید یافت
جلوه اش را مثل سحر

Шырақшы

 

ҚАЖЫ МҰҚАМБЕТ ҚАРАКЕДЕЙ :

Шырақшы, біл, зиялы

Ауыр тағы обалы

Неге десең ағартар

Елде болса саналы

Өлгендерді айыра алмас

Санасы жоқ кіл оңбас

Сірә білмес шейітті

Алда алды татқан Ас

Көңілі кір кей топас

Бола бермек алдампаз

Табынады ау сұлтанға

Бұқараға боп жанқас

Сағын сындыр асқанның

Көпке болсаң шын жақтас

 590  4 пікір 11 Наурыз, 2019 сағат 14:41

Көпшілік тәу етер киелі мекен...

Нұрбике Бексұлтанқызы

Кең байтақ қазақ жерінде қасиет тұнған, киелі жерлер аз емес. Сол жерлердің бірі – Алматының іргесіндегі Покровка ауылының маңында орналасқан әулие-абыз Әлмерек Жаншықұлы жатқан жер. Кезінде мұнда қазақтың аяулы перзенті Д.Қонаев келіп, құран бағыштап, тәу етіп тұрған деседі. Қазір де бұл жерге арнайы барып, дұға тілеп, қасиетті бұлағынан дертіне шипа тауып жатқан кісілердің қарасы көп.

Мұнда адамдардың басым көпшілігі жерден шығып жатқан табиғи бұлаққа келетін көрінеді. Себебі, ол судың емдік қасиеті ел арасына ғана емес алыс-жақын шет елдерге де мәлім. Сондықтан мұнда Қырғызстан, Ресей, Қытай тіпті Франциядан адамдар арнайы келеді. Сол жерде 20 жылдан астам уақыттан бері келушілерге қызмет көрсетіп келе жатқан Алтыншаш Кәрібаеваның айтуынша, бұлақтың қасиетінен талай адам ауруынан айыққан. Бала көтере алмаған келіншектерге ана бақыты бұйырып, тіпті, көзі көрмейтін зағип қыздың көзі ашылған дейді.

(Кесене маңындағы 1-бұлақ)

Бұл әрине, әуелі Алланың құдіреті. Одан кейін әулиенің киесі мен бұлақтың қасиеті ұштасып жатқаннан болар. Қалай десек те мұнда бір тылсым дүние жатқаны ақиқат.

Ал, көзі тірісінде-ақ әулие-абыз деңгейіне көтерілген Әлмерек Жаншықұлы кім?

Әлмерек Жаншықұлы – 1658-1754 жылдары өмір сүрген  батыр қолбасшы, тапқыр шешен және алдағы құбылыстарды дәл болжай алатын ойшыл адам болған деседі. Оның есімі алғаш рет елін жаудан қорғаған ерлігімен танылған. Жетісуда жоңғарларға қарсы әскер құрып, елін жаудан азат еткен ержүрек тұлға.

Есімі жалпы қазаққа мәлім Райымбек батырды  бата дарыған, ержүрек батыр десек, сол батырдың батагөйі де осы Әлмерек абыз болған.

Алайда, ол кісі жайлы аңыздар көп болғанымен, нақты ғылыми деректер аз. Тек, 1998 жылы Алматыда шыққан Қазақстан ұлттық энциклопедиясының 1-томында қысқа ғана мәлімет берілген. Онда:

“Әлмерек абыз шамамен XVI ғасырдың басы мен XVII бас кезі, қазіргі Жамбыл облысы – батыр, шешен, көріпкел, әулие. Ат жалын тартып мінген кезінен бастап, қазақ жастарынан жоңғарларға қарсы жасақ ұйымдастырды. Сарбаздардың қатары көбейіп, соғыстың әдіс-айласын меңгергеннен кейін жоңғарларға тұтқиылдан шабуыл жасап, Сөгеті тауы мен тағы біраз жерлерде оларға соққа берген. Одан Ханкелді, Бақай, Малай, Райымбек батырлар бата алған. Тоқсаннан асқан шағында ел үшін еткен еңбегі және қазақтың бірлігін қорғаудағы қайраткерлік қасиетіне риза болған халық оған абыз деген атақ берген.

Әлмерек абыздан бес бала болған: Жәнібек, Баба, Құрман, Тоқан, Қаракісі. Жетісу өңіріндегі 1916 жылғы Ұлт-азаттық көтерілісінің басшыларының бірі Ұзақ батыр Құрманның тұқымы” деп жазылған.

Ал, ғалым, зерттеуші Шоқан Уәлиханов Албан руынан тарайтын Әлмерек абыздың бес баласы бес рулы ел болғанын зерттеп, тарихта қалдырған. Сондай-ақ, Шоқан Шыңғысұлы Қашқария сапарында абыздың  ұрпағы Тазабек бидің үйінде болып, дәм татқан деседі.

Бүгінде, оның ұрпақтарының ішінде елге белгілі тұлғалар мен қоғам қайраткерлері шықты. Олардың ішінде классик жазушы Бердібек Соқпақбаев, академик Карл Байпақов, ережесіз жекпе-жектен әлем чемпионы атанған Ардақ, Бейбіт Назаровтар да осы абыздың ұрпағы.

Ал, Әлмерек Жаншықұлының жатқан жерін табуға қазақтың аяулы перзенті Дінмұхаммед Қонаев атсалысқан. Себебі, ол кісінің бала кезінде әкесі Меңліахмет ақсақал Әлмерек абыздың қазіргі кесенесі тұрған жерге әкеліп, басындағы бұлағынан су ішкізген деседі. Және, “бұл жерден өткенде оған сиынып жүр” деп өсиет айтқан екен. Бала кезден абыз жатқан жердің  қадірін түсініп өскен Димаш ата үлкен қызметте жүргенде де, ұмытпай, ары-бері өткенде тоқтап, құран оқып жүретін болыпты. Кейіннен, ол кісі өзі білетін мәліметтерін жазушы-ғалым Тұрсын Жұртбайға айтып берген. Тұрсын Жұртбай ол кісі туралы зерттеп-жазып, абыздан қалған 350 жылдық тарихы бар мыстан құйылған қара ошақты табады. Бұл туарлы жазушы Төлен Қаупынбайұлының еңбектерінде де бар.

Нұрсәбит Керімбеков, шырақшы:

– 1997 жылы осы жерде Әлмерек ұрпақтарының басы қосылып, бабамыздың кесенесін тұрғызбақ болды. Бұл жер бұрын құлап қалған ескі мазар болған. Сол жылы осы жерде ас беріліп, атаның белгілі ұрпақтары келіп Әлмерек атындағы қор құрайық деп шешкен. Сөйтіп қор құрылды. Қордың президенті болып Нұрғали Мамыров деген академик сайланды. Атқарушы директор болып – Рауан Әріпов деген кісі болды. Шырақшы болып менің әкем Сүйгенбай Керімбеков  сайланды. Сөйтіп, ұрпақтарының қолдауымен, кәсіпкерлердің көмектесуімен қор жұмысын бастап кетті. 2000 жылы Серік Сұлтанғалиев деген кәсіпкер азамат, (ол кісі де атаның ұрпағы боп келеді) кесенені көтеріп, шырақшылар отыратын үйді салып, аумағын түгел қоршап берді. 

Ал, қордың қазіргі президенті Жанболат Жөргенбаев. Атқарушы директоры Ысқақ Нұрмұханбетов ағамыз.

Соңғы жылдары мұнда зиярат етіп келушілер саны өте көп. Бұл жерде үш бұлақ бар. Келіп жатқан халықтың шамамен 60 % сол бұлақ үшін келеді. Ол бұлақтың шынымен шипасын көріп жатқандар көп.  

Менің әкем шырақшы боп жүрген кезінде бір зағип қызға осы бұлақ шипа болып, көзі ашылып кеткені туралы естігем. Ал, өзім үстіне жара шығып, еш жерден жазылмаған бір жігіттің жазылып кеткенін көргенмін. Арағын қойып кеткендер мен балалы болған келіншектер де көп.

Негізі мұнда бір ғана бұлақ болған еді. Құдайдың құдіретімен екінші, үшінші бұлақтың көзі ашылды. Кейіннен сол екі бұлақтың суын ғалымдарға беріп, тексерттік. Олар бізге химиялық құрамын анықтап берді. Бір қызығы, екі бұлақтың суы да алдыңғы бірінші бұлақ суымен бірдей. Ғалымдардың айтуынша, судың құрамында күмісі мол, ауыр металл мүлде жоқ. Минералдарға өте бай. Халыққа содан шипа болып жатыр дейді. Ал, қазір қасынан кішігірім тағы екі бұлақ шығып жатыр. Бірақ, олардың құрамын әлі тексерткен жоқпыз.

(Зиярат етіп келген қонақтарды қабылдайтын шырақшылар үйі)

Түйін.

Көзі тірісінде әулие атанған Әлмерек абыз “бақ дәулет бірлікте, атқарылған тірлікте” деп артына өсиет қалдырған екен. Осы өсиетін ұғынған ұрпағы бүгінде бабасы жатқан киелі жерді халық игілігіне қызмет етер орынға айналдырып отыр. Сәйкесінше, кесене маңындағы үш бастау да халық денсаулығына пайдалы екені дәлелденген. Бүгінде бұлақтың суы - экзема, бауыр, бүйрек, қан қысымы, асқазан – іш құрылысына, жүйке ауруларына ем ретінде қолданылады.

Ал, мұнда болып жатқан тылсым дүниелер Әлмерек абыздың шын мәнінде Құдайдан берілген ерекше қасиеті мен әулие кісі болғанын айқындайды. Бүгінде Алматының іргесіндегі  баба кесенесі көпшіліктің тәу етер киелі орнына айналған. Ал, халық арасында "Ұлы баба Әлмерек, шын сиынсаң, Алла қолдап әл беред(і)" деген сөз кеңінен таралған...

Нұрбике Бексұлтанқызы

Abai.kz

خدا هر روز در شأني است

خدا هر روز در شأني است
لذا رکود لایعنى است
خلقت چو نی بی تقدیر
تغییر نتوان بی تدبیر
تقدیر همان اندازه است
لاابالیش بیچاره است
با قادر کن همیاری
ز دست آید بل کاری
او که آفرید این نظام
رمزش کرده خود پیام
هر که داند ذات عصر
کار ها کند دون قسر 

عايشا ماما

ماما ده يمىز عايشانى-

كىسىلىكتىك^ ايعاعى

قاتىنى ولگه ن ه کی قارت

بىله م ونى العانى

ىرىمشىلدار كه كه ه ته

ده ر ه كى باس جالمادى

ه كه و^ىنه ن ده بو'ل كه مپىر

كوك^ىلى تىم قالمادى

اپارعاندا العاندارىن وتانعا

توركىنده رى اق الدادى

قايتا ورالدى جات جو'رتقا

قو'دايشىل قازاقه مه س  قورعادی

سه به پته ردی جاراتو^شی بار الدا

سالادى په نده له رىن وك^ جولعا

در جواب به ابراهیم نبوی

ای نبوی ، اخوی
تندتر ازین نروی
سروش اهل فلسفه
چاره را در مخمصه
انباز شود با حکیم
تا خود نگردد رمیم
مگر نگفت افلاطون
فلسفه است بلاگون؟
تنها عالم به جهلش
عامل باشد به فهمش
ما ندانیم چون حکمت
پس ندهیم  بس زحمت
روح الله را آوردست
آنکه ورا باور هست
سروش دارد باور غیب
مگر بیند یاور عیب ؟
خمینی گفت عاملم
نه بر بهره اش کافلم

دین را دانیم گر شمار

 

دین را دانیم گر شمار

باید آریم پس بکار

خدا  ساخته عالم را

تا کار گیرند  آدم ها

اگر همه کارش بود

نمی داشته آنش سود

هر که خواهد خلافت

بایست سازد  شراکت

اصنام باشند صم وبكم

کس نشنود ز ینها حکم

بت پرستان پندارند

آنها اندک در کارند 

آنها را باید شکست

با تبر ها تیز بدست

از ابراهیم شد سنت

آن اسوه ی  هر امت

بو انبياست چونکه أو

بایست آورد رو بدو

 

سلیمان و مورجه

 

آنچه شنید سلیمان
بود گفته مورچگان :
هان مشوید لهیده
از هول این پدیده
پاس بدارید رسم خود
زانکه ستود  فهم خود
گرچه خندید زین گفته
سپس فهمید چون نکته
گفت مده رب ملکم را
به هیچ فردی بعد از ما
پیمبر شد چونکه شاه
شأنش بگشته تباه
بهر جواب از اعمال
بر در ماند هم بس سال
دولت کآرد استغناء
بیشک زاید استعلاء
این دردشست بیدوا
جز بود باخلق همنوا
اینست عرف هر زمان
نهیی مباد پس ز آن

دباغی و نقادی

 

برخی خواهند دباغی
لکن بایست نقادی
کاردان باید بیاید
بلکه درست نماید
هر کو نقدی نتابد
بر سر خاکش ببارد
نقد را باید هم سنجه
ورنه کشد به طفره
هر کو نقد دین کند
بایست فهم این کند
عالم دارد چون حساب
بی این نبود هیچ صواب
باری همه دل شادند
به هر حزبی در آنند
رب که گفته حقست دین
اکراه نخواست هم در این
کس را اگر پسندم
نه چون بتش پرستم
خمینی بود گر ولی
با کی کرده دشمنی؟
هرکه بشد نه چون وی
او را کردند مردم پی
آغاز نکرد حمله ای
پیمود ره رفته ای
چون پیرو اکثر شد
خود رهبر اکبر شد

ورالماندارداردىك^ وتاندىق تار قورىنىك^ جيىنىندا ورىسشا ؤتتى

• Осы ғой енді...  1568  20 пікір 5 Наурыз, 2019 сағат 12:21

Оралмандардың "Отандастар" қорының жиыны орысша өтті

Амантай Тойшыбайұлы

2017 жылы маусым айының 22-25-күндері Астанада өткен  Дүниежүзі қазақтарының V құрылтайында Елбасы  «Отандастар» қорын құрып, осы қор арқылы Дүниежүзі қазақтары қауымдастығына шетелдегі ағайынмен байланыс жасауды міндеттеген  еді.  Дәл бір жылдан кейін, яғни 2018 жылы маусым айында  «Отандастар қоры» КЕАҚ (Коммерциялық емес акционерлік қоғамы)  жұмысын бастады.

Қазақстан Республикасының Үкіметінің Қаулысында аталмыш «Отандастар қоры» КЕАҚ  «Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының қызметін қамтамасыз ету негізгі нысанасы болып айқындалсын», - деп арнайы  атап көрсетті.

«Отандастар қоры» КЕАҚ-ның құрылуына байланысты Қауымдастықтың жұмысын қазіргіден күшейтіп, жаңа деңгейге көтеруге үлкен мүмкіндік туады деп сендік. Өйткені Дүниежүзі Қазақтары Қауымдастығының қаржы мәселесінің дұрыс шешілмеуінен болып кезінде көп қиындыққа душар болды.

Бүгінде  «Отандастар қоры» өзінің арнайы жасалған жол картасы арқылы әрбір қала, облыс әкімшіліктерімен  Мәмілеге (меморандум) отыруда. Мәміленің мақсаты шетелдегі  және елімізге  қоныс аударған этникалық қазақтарға қолдау көрсету  екен. Жуырда  сондай мәмілелердің бірі - «Отандастар қоры» КЕАҚ-ның өкілдері мен Павлодар облысы әкімшілігі арасында  жасалды. Осы ресми іс-шараға куә ретінде көңілге келген аздаған ойларды ортаға салуды жөн көрдім.

Аталмыш ресми салтанатты шарада облыс әкімінің орынбасары  Бегентаев Мейрам Мұхаметрахымұлы мырзаның жиналған аудиторияcында тек қазақтар отырғанын, соның ішінде орысша білмейтін алыс шетелдерден келген оралмандар,  жастар мен студенттер өкілі, журналистер отырғанын ескерместен  тек орыс тілінде сөйлегенін, ал «Отандастар қоры»-ның басқарушы директоры Әбілдинова Әлия Сапабекқызы ханымның да  сөзін алдымен көп көрім қазақша бастап алып, соңын сиырқұймышақтатып орысшаға бұрмалап кеткені де көңілге дақ қалдырады. Қазақтың мәселесін бұл адамдар орыс тілінде   жоқтамақ па деп ойлап қалдық.

Мемлекетімізді дамыған елдердің қатарына жеткізудің ең басты тетіктерінің бірі демография екендігі бәрімізге аян. Бабаларымыз ол туралы:

«Тоқсан іңген боталап,

Тоғыз келін қомдасын.

Ұлың оншақты болсын,

Қызың моншақты болсын,

Дәулетің көп болсын,

Перзентің көп болсын,

Басың көп болсын,

Асың көп болсын,

Жасың көп болсын,

Досың көп болсын!

...Беделің тасып өрлесін,

Ошағың мәңгі сөнбесін!», - деп келер ұрпағына бата-тілегін қалдырып кеткен еді.  Өйткені, «беделіміз тасып өрлейтін, ошағымыз мәңгі сөнбейтін»  «Мәңгі ел!» болу үшін «бас көбеймей - ас көбеймейтінін», немесе «мал егіз туса-шөп айыр өсетінін» бабаларымыз жақсы білген.

«Қазір елімізде тұрғындар саны 18 миллионнан асып, 19 миллионға бет алды. Кең-байтақ жерді жиырма миллионға жетпейтін халықпен еркін игере аламыз ба? Оның үстіне демографиялық өсіміміз де көршілес елдермен салыстырғанда өте төмен. Мысалы, 1967 жылы Қазақстанда 12,4 миллион, Өзбекстанда 10,8 миллион халық болған екен. Яғни біз көршілерімізден 2 миллиондай артық болыппыз. Арада елу жыл өткенде, яғни 2017 жылғы есеп бойынша Өзбекстан халқы 34 миллионға жақындап, үш есеге көбейіпті. Түрікменстан, Тәжікстан, Қырғызстан халқы да үш есе өскен. Өкінішке қарай, біз бар болғаны жарты есе ғана өсіп, 18 миллионнан әрең асып отырмыз. Тұрғындар саны өспеуіне бір себеп – елді тастап шетке көшушілер көп. Айталық, кейінгі 10 жылда елімізден 324 мың адам сыртқа көшкен. Ал келушілер бар болғаны 283 мың адам. Оның сыртында бала туу жөніндегі жағдайымыз да мәз емес. 1980 жылдары республика көлемінде бір жылда 800 мың сәби дүниеге келсе, қазір бұл көрсеткіш екі есе азайып, 400 мыңның айналасында болып тұр. Демографиялық жағдайымыз осы қалпынан өзгермесе, бұл фактор экономикамызға кері әсер етері анық. Мысалы, бір ғана Солтүстік Қазақстан облысында бүгінгі таңда тұрғындары 50 адамға жетпейтін 100 елді мекен бар екен. Олардың 38-і жақын арада мүлдем жабылады. Қалғандарының болашағы бұлдыр» (Егемен Қазақстан.2018ж 16-қараша) Бұл ескіріп кетпеген статистикалық көрсеткіш.

Мәселе дәл осындай ерекше актуальды мәселе туындап тұрған бүгінгі таңда «Отандастар қоры» КЕАҚ арқылы Дүниежүзі қазақтар қауымдастығының атқаратын шаруасы ұшан-теңіз болуға тиіс еді. Өкінішке орай, «Отандастар қоры» КЕАҚ Дүниежүзі қазақтары  қауымдастығының қызметін қамтамасыз ететін негізгі нысанасын ысырып тастап, қауымдастықтың  барлық фунциясын атқаратын жеке жол картасын жасап алған.

Бірақ ол жол картасы тек қаражат шашуға бағытталған әртүрлі шоулар, форумдар, кіші құрылтай, музыкалық фестиваль, экскурсия-саяхат қатарлы мәдени шаралардан құралған. Есесіне біз күткен аса маңызды сөз тіркестері бұл картада жоқ. Нақтылап  айтсақ, этникалық қазақтарды елге көшіріп алу, қабылдау, қоныстандыру деген сөз  бұл  жол картасында кездеспейді. Көші-қон мәселесіне көңіл бөлініп, қандастарымыздың елге қосылу қарқынын көбейтудің мүмкіндіктері қарастырылмаған. Демографиямызды дамытудың негізгі тетіктерінің бірі болушы шетелдегі қандастардың елге көшіп келіп қоныстануы, оралмандардың көшінің маңыздылығы мен қажеттілігі туралы  айтылмаған. Турасын айтсақ, шетелдердегі қазақтарды Атамекеніне тарту, қоныстандыру туралы бұл бағдарламада ешбір сөз жоқ.  Яғни, бүгінде  айтып жүрген  оралмандар көшінің тоқырауын азайтатын, себеп-салдарын ашатын нақты тұжырым жасалмаған деп түсінуге болады.

Сондықтан да  аталмыш құжаттың дені ұлттықмерекелерде облыс, қала, аудан әкімшілік тарапынан бұрыннан бері көршілес елдердегі қандастарды елдегі болып жатқан ауқымды мәдени іс шараларға қатыстыру сияқты жұмыстары мемлекет есебінен атқарылатын «академиялық туризмді»  ғана еске салады. Жалпы елімізде болып жатқан мәдени іс-шараларға көрші мемлекеттерде тұратын қандастарды қатыстыру бұрыннан істеліп келе жатқан дәстүрлердің  бірі болатын.

«Отандастар қоры»-ның Астананың төріндегі зәулем кеңсеге отыз-отыз бес менеджерлер шоғырланған, ауыр  қозғалатын сылбыр мехнизммен шетелдерге этникалық қазақтарымен тұрақты байланыс жасауы екіталай. Естуімізше бұл жердегілердің бәрі де жылы-жұмсақтың жолын жақсы білетін бай-бағланның балалары мен туыстарынан құралған көрінеді. Себебі, көбі қазақша екі сөздің басын қосып сөйлей алмайтын көрінеді. Қазақша сөйлей алмайтын адамдар этникалық қазақтармен елге көшіп келіп жатқан оралмандар туралы, олардың толып жатқан проблемасы жөнінде түсінігі мүлде жоқ, орысша білмейтін қандастармен сөйлесуі мүмкін емес, тағы бір бюрократиялық аппарат болып шыға келуіне бір-ақ қадам қалып тұр деген сөз.  Мұндай аппараттар бізде жеткілікті. Осыдан-ақ қордың ақшасы мақсатсыз жұмсалып кете ме деген ойға қаласың.

Мысалы: шетелдегі қандастарға арнап радио, сайттар ашамыз деп «Отандастар қоры» КЕАҚ-ның жол картасында көрсетілген. Бұл ешбір сын көтермейтін жоспар. Себебі  бүгінде ғаламтор мүмкіндігі мен қоса  елімізде осы бағыттағы веб-сайттар мен  қазақ радиолары да жетіп артылады. Керісінше барлық қаржы қандастарды елге көшіріп әкелу, оларды отанымызға бейімдеу, қолдау көрсетуге жұмсалуы керек. Жол қартада баяғыдан ҚР-да атқарылып  келе жатқан жұмыстарды қайталап көрсете бергені  қаржыны мақсатсыз талан-таражға салудың тәсілі тәрізді.

Жалпы оралманға қатысты жұмыстардың ауыры өңірлерге жүктелетіндіктен Астанадағы «Отандастар қоры» КЕАҚ-ның  штатына 5-6 адам ғана қалдырып,  қаражаттың денін өңірлерге бөлу тиімді екені айтпаса да анық. Сонда ғана жол картасын іске асыруда нәтижелі болары күмәнсіз. Жалпы жедел, іскер  топ өңірлерде жасақталып, орталықта шағын менеджерлер басқарып отырса заман талабына сай өнімді де нәтижелі шаралар іске асуына қолайлы болмақ.

Бұл  жол картасы көші қон мəселесін замануи тұрғыда шешуге  бағытталу қажет. Павлодарда болған мемарандумға қол қою рәсімінде  облыстық ішкі саясат басқармасының басшысы Дәуенов Ернұр Нұрланұлы мырзаның оқып таныстырған аз-мұз есебінде «Отандастар қоры»-ның жол картасында Дүниежүзі қазақтар қауымдастығы тарапынан атқарылатын жұмыстың өте аз көрсетілгені қордан өңірлерге қаражат бөлінбейтінінің айғағы болмақ.

Қазақ санын көбейтудің бір жолы – өркениетті елдердің этностық көшті жүргізудегі озық тәжірибелерін, атап айтсақ Германия, Израиль қатарлы этностық көшті жақсы жүргізетін мемлекеттердің тәжірибесін зерттеп, оның оңтайлы тұстарын елімізде пайдалану  уақыты әлдеқашан болғаны туралы нақты дәйекпен күн тәртібінен түспей үнемі айтылып келеді. Бұл тәжірибе дегеніміз, оралмандарды көшіріп алуда олардың бұрыннан өмір сүріп жатқан тұрғылықты жерінен бастап, Атажұртқа визаның қай түрімен қоныс аударады, барған соң тұрақты тұруға, тіркелуге, азаматтық алуға қандай құжаттар керек болады – оның бәрін сол жақта дайындау деген сөз. Сонымен қатар бері көшіп келуге құштар болғанымен қаржылық  мүмкіндігі жоқ отбасыларға нақты қаржылай қолдау көрсету, келгесін әлеуметтік көмек беру жолдары бізде әлі күнге бірізділікке түскен жоқ. Шекарадан өткенде кім қарсы алады, қай өңірге орналасады, баспана мәселесі қалай шешіледі, не жұмыс істейді - бұл да шешілмеген мәселенің бірі ретінде қалыс қалып келеді. Жалпы біздің елде оралмандарды күтіп алып орналастыру мәселесімен де  ешкім айналыспайды. Біраз облыстарда оралмандарға арналған бейімдеу орталықтары  болғанымен олардың жұмысы бүгінгі заман талабына сай емес, көшіп келген қандастарға қызмет көрсету мемлекеттік стандарты әлі күнге қалыптаспаған.

Оралмандардың тұрақты тіркеліп, азаматтық алуындағы құжаттарға қатысты дау да бір төбе.  Соңғы жылдары оларға әуелі ықтияр хат беру керек, азаматтыққа құжатты содан кейін өткізеді деген ереже шықты. Ықтияр хат дегеніміз төлқұжатқа теңестірілмейтіндіктен азаматтық алатын уақыты жеткенше  оралман бауырымыздың ығыры шығады. Ал елге келгесін көрсететін көмегінің де шанағы белгілі, мемлекет жергілікті билікке, жергілікті билік қалталы азаматтарға, кәсіпкерлерге жүктей салады, ал олардың көмегі де жүйелі емес, көмескіленіп барып соңы құрдымға кетіп жатады.

Ресей президенті Владимир Путин дүниенің түкпір-түкпіріндегі орыстар мен орыстілді азаматтарды ешқандай кедергісіз, әуре-сарсаңға салмай миллиондап қабылдап, бірден азаматтық беретін бағдарламаға қол қойды. Енді әлемнің әр тарабынан Ресейге репатрианттар толассыз ағылатыны анық. Ал біз оралмандардың келуін жеңілдетпек түгілі, неше түрлі сылтаумен барған сайын қиындатудан танбай отырмыз. Әншейінде Ресейді үлгі тұтқанда алдына қара салмайтын орысшыл басшылар этникалық қазақты көбейту мәселесіне келгенде әрине осылай бұлталаңға салатыны белгілі болып қалуда. Біздегі  ресми емес дерек бойынша бүгінгі таңда елімізге алыс-жуық шетелдерден келген 30 мыңдай адам әлі азаматтық ала алмаған.

Кезінде Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының төрағасының орынбасары болған, көші-қон мәселесімен көп жылдар бойы айналысып келген ұлт жанашары белгілі ғалым, жазушы-драматург Сұлтанәлі Балғабаев ағамыздың  көші-қон мәселесін жүйелі зерттейтін орталық құруды талай мәрте ұсынды. Этникалық қазағының үштен бірі әлі шетелде жүрген біздің елде шынында ондай орталық әлі күнге жоқ.  Еліміздегі қаптаған ғылыми-зерттеу институттары мен сансыз аналитикалық-сараптау орталықтарының бұл салаға неге назар аудармайтыны бізге түсініксіз. Ал көші-қон және оралмандар туралы айтылып жүрген әңгімелердің көпшілігі ешқандай нақты зерттеуге негізделмеген, екпіндеткен қызыл сөзден, заңнамалық, қаржылық жағынан орындалуы мүмкін емес, бос ұсыныстардан тұрады. Осыған орай, Үкімет кеңсесінің бір бөлімі, ең құрығанда бір секторы көші-қон жұмыстарын үйлестіріп, Премьер-министрдің бір орынбасары осы жұмыстарға басшылық жасап отырса жұмыс жүйеленіп, алға басады. Өйткені бұл  саланы жетік білетін мамандар мен басшы кадрлар жеткіліксіз.

Елімізде әлі күнге көші-қон жөнінде арнайы мамандар да­йындау қолға алынған емес. Бұрын оралмандар туралы деректер көші-қон мекемелері арқылы бір орталыққа жиналатын. Қазір жеке көші-қон мекемелері де жоқ, оралмандардың дерек қоры да жұмысын тоқтатқан ба, беймәлім!

Соның салдарынан Қазақстанда оралмандар мәртебесін алып жатқан кімдер, олар қайда жүр, Қазақстанда қалды ма, әлде қайтып кетті ме – оны анықтау қиын. Болашақта оралмандардың дерек қорының жұмысын қайта жүргізіп, оған Қазақстанда тұрақты қалатын оралмандарды ғана енгізу мәселесі осы орталықтардың сараптамасы арқылы шешіліп тұрса  ғана нәтижелі болар еді.  Осыған орай облыстардағы көші-қон үрдісі бойынша барлық мәлімет, ақпараттарды, статистикалық есептерді бекітілген формаларға сәйкес облыстардағы тиісті мекемелерден жинақтап алып, Үкіметке ұсынатын статистикалық есепке жауапты мекеме, Тәуелсіздіктің алғашқы жылыдарынан бері оралман мәселесімен айналысып келе жатқан өңірлердегі Қауымдастық филиалдарының тәжірибелі мамандары  болуға тиіс.

Мәселен, облыс әкімдіктері кезінде әр облыстағы Көші-қон басқармасының жанынан Оралмандардың бейімдеу және ықпалдастыру орталықтарын құрып ашып берген. Олардың әр қайсысында бекітілген штаттық кестеге сәйкес қызметкерлері бар болатын. Осы мекемелер 2013 жылы облыстық Жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасына қосылып жергілікті бюджеттен жыл сайын арнайы қаржы бөлініп тұрса да содан бергі уақытта оралмандардың мүддесі үшін емес басқарманың мүддесі үшін жұмыс жасап келе жатқандай әсер қалдырады. Міне осы мекемені Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы және «Отандастар қоры» » КЕАҚ -на беріп шет елден келгендерге бірінші кезекте құқықтық ақпараттық ақыл-кеңес беретін іскерлік орталық ретінде қайта құру бүгінгі заманның талабы. Сонымен қатар Еңбек министрлігіндегі этникалық қазақтармен жұмыс жасау басқармалары да қысқартылып жатыр. Облыстардағы бөлімдері де қысқартылып басқарма қарамағындағы  бөлімдерге қосылып аты бар заты жоқ болды. Осы мәселені облыс әкімдері оралмандарды бейімдеу орталықтарын қауымдастықтың облыстық филиалдарына  жауаптандырып, нақты істермен айналысса ғана нәтижелі болар еді деген ойға қаламыз.

Қорыта айтқанда, Елбасының арнайы тапсырмасымен құрылған «Отандастар қоры» КЕАҚ, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығының көп жылдан бері атқарып келген, кейбірі қаржылық мүмкіншілікке орай кезек күтіп тұрған жүйелі жұмыстарын аттап өтіп,   басқа бағытта жасаған жол картасы арқылы  шетелдегі қазақ диаспорасының  шешімін күткен сансыз  меселелерімен айналысатын қауқары барма, өйткені дәл қазіргі таңда осы қорда этникалық қазақтың мұң мұқтажын, менталитетін түсіне білетін, көші-қон саласында тәжірибесі бар мамандар жұмыс істей ме деген ой алаңдатады.

Қордың басты мақсаты мен міндеті Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен бірлесіп тарихи отанынан тыс жерде өмір сүріп жатқан қандастарды елге көшіріп әкелу, оларға жөн сілтеп, тұрмыс-тіршілігін ондап, кәсіппен айналысуына, жұмысқа орналасуына және ортаға бейімделіп, баспаналы болуына жағдай жасау болмақ.  Ендеше «Отандастар қоры» КЕАҚ осы міндетінен ауытқымаса екен деп тілейміз.

Амантай Тойшыбайұлы, журналист

Abai.kz

Қажы Мұқамбет Қаракедей 2019-03-06 01:48:04

Арқа суық болмаса

Арқар көшіп несі бар?

Отан суық болмаса

Қазақ босып несі бар ?

Елі тілдес болмаса

Қандас келіп несі бар?

Тіпті діндес болмаса

 Шектен өтіп несі бар?

Күн үшін де дін үшін

Отансыздай жүрді зар

Келсе дағы бұл жерге

Көрмегені дос болар

Тұрғындарын баға алмас

Шашырандымен несі бар?

آخوند نامی از خطای

 

آخوند نامی از خطای
خلق را نمود هم بپای
کز شرق و غرب دلزده
با خودی شد همنوای
هم سکولار ، هم ملی
می نمودند بد ادای
یا با شرق یا با غرب
بودند این دو همگرای
آخوندان درسخوانده
عمل کردند بس بجای
پس از عمری ترصد
الجه نسازند فدای

ابايدىك^ و'مىت بولعان 《 جاك^ا زاكون 》اتتى وله ك^ى حاقىندا

 

 

 

 

اباي مۇراسى  438  4 پىكىر 4 ناۋرىز, 2019 ساعات 14:22

ابايدىڭ ۇمىت بولعان «جاڭا زاكون» اتتى ولەڭى حاقىندا

اسان وماروۆ

«جاڭا زاكون» ابايدىڭ قازاق حالقىنا جاڭا زاكون (ارابشا - نيزام) اكەلگەن زارداپتار تۋرالى كولەمدى ولەڭى (34 شۋماق). ەشبىر اباي جيناعىندا جاريالانباعان. العاش رەت «جالىن» جۋرنالى (1971, №4) بەتىندە ءۇش شۋماققا قىسقارتىلىپ باسىلعان. ولەڭدى 1970-جىلداردىڭ باسىندا تاۋىپ العان، العاشقى پىكىردى ايتقان دا - اكادەميك الكەي مارعۇلان. ءبىرىنشى بەتىندە «دجانگا زاكون» دەپ اتى جازىلعان ولەڭ سەمەي قالاسىنان ومبى (ومسك) قالاسىندا تۇراتىن، قازاق اراسىندا وسكەن ورىس عالىمى  گ. ن. پوتانينگە «قوزى كورپەش — بايان سۇلۋ» جىرىمەن بىرگە جىبەرىلگەن. الەكەڭ ۇزاق ولەڭ ابايدىكى دەپ ايتۋداي-اق ايتقان. ايتسە دە، باسقا بىرەۋدىكى دەگەن كۇدىكپەن شىعارما اباي جيناعىنا كىرگىزىلمەي قالعان. ۇمىت بولعانى سودان. ءبىز «ولەڭ ابايدىكى ەمەس» دەگەن پىكىرمەن كەلىسە المايمىز. تەكسەرەيىك.

اۋەلگى ءجايت، 1878 جىلى اباي ءىستى بولىپ، بولىستىق قىزمەتتەن بوسادى. ۇلى ومىرگە تۇبەگەيلى بۇرىلىس اكەلگەن تاپ وسى وقيعا. ونى «ولسەم ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما؟» ولەڭىندەگى:

جاسىمدا البىرت ءوستىم، ويدان جىراق،

ايلاعا، اشۋعا دا جاقتىم شىراق.

ەرتە وياندىم، ويلاندىم، جەتە المادىم،

ەتەكباستى كوپ كوردىم ەلدەن بىراق، -

دەگەن شۋماق انىق اڭعارتادى. الدىڭعى ەكى جولدا اقىن 1878 جىلعا دەيىنگى، سوڭعى ەكى جولدا ونان كەيىنگى ءومىرىن پاش ەتكەن. بۇل جەردە «ەرتە وياندىم، ويلاندىم» دەگەنى تۋعان حالقىن تىعىرىقتان شىعارماق ميسسياسىن يىعىنا العانىن، بىراق وعان «جەتە الماعانىن» ايتقانى.

مىنە «جاڭا زاكون» ولەڭى وسى «ەرتە وياندىم» دەۋىنىڭ كۋاسى. ەل ءۇشىن ەڭبەك قىلعان العاشقى قادامى. وعان دالەلدى ولەڭنىڭ وزىنەن الايىق.

ۇزاق ولەڭ بىلايشا باستالعان:

ورىسقا قاراعالى كوپ جىل بولعان،

ءبىر دە ەركەك جوق ەل ءۇشىن ەڭبەك قىلعان.

پاتشاعا بارىپ جۇرگەن جاقسىلارى،

شەكپەن ءۇشىن، شەن ءۇشىن بوسقا ۇمتىلعان.

حابار جەتىپ پاتشاعا ءبىزدىڭ جاقتان،

جانى اشىپ ويشىلدارعا وي ويلاتقان.

قازاققا وسى جاقسى، پايدالى دەپ،

ويشىلدار جاڭا زاكون - نيزام تاپقان.

شىعارعان ءبىر زاكوندى قازاققا دەپ،

بۇرىنعىداي قالماسىن ازاپقا دەپ.

قازى، مايور، ءتىلماش پەن كازاك-ورىس،

ەلدى يتتەي تالاماسىن مازاققا دەپ.

تۇزەتەمىن دەسە دە قازاق حالقىن،

ىشتەگىلەر كوپ بىلمەس ەلدىڭ پارقىن.

«اباي بۇلاي جازباسا كەرەك ەدى» دەپ كۇدىك تۋدىرعان وسى 14 جول. بۇگىنگى ۋاقىت بيىگىنەن اق پاتشا قازاقتىڭ قامىن جەدى، «جانى اشىپ» جاڭا زاكون جازۋعا «وي ويلاتقان» دەگەن سوزدەر پارادوكس بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق تاڭ قالارلىق يا بولماسا ۇركە قارايتىن ءجايت پە وسى؟

پاتشانى ماداقتاۋ كورشىمىز رەسەي مەملەكەتىندە ­عاسىردان عاسىرعا اسقان داعدىلى ءداستۇر. ويتكەنى، دارا بيلىك تەك پاتشانىڭ عانا ۋىسىندا (مۇنداي بيلىك جۇيەسىن – «مونارحيا» دەيدى) ەدى.  زاڭ، ەرەجە، قاۋلى-قاراردىڭ كۇللىسى، ولاردىڭ قابىلدانۋى يا وزگەرتىلۋى تەك پاتشانىڭ ىقتيارىندا ەدى. سول سەبەپتەن ورىستىڭ اقىن-جازۋشىلارى (كرىلوۆ، گوگول، تولستوي، سالتىكوۆ-ششەدرين جانە ت.ب.) دا، بارلىق وقىعاندارى دا پاتشا اعزامعا سەندى. جاماندىق، كىنا پاتشانىڭ وزىنەن ەمەس، تومەندەگى كوپ شەنەۋنىكتەن دەپ ءبىلدى. پاتشا قالىڭ ورىس شارۋالارى حالىنەن حابارسىز، ەگەر وعان شىندىق جەتسە، جاعداي تۇزەلەر دەپ ءۇمىت ارتتى.

وسى ەسكى سۇرلەۋدى بۇزۋ ابايعا دا كەرەك ەمەس، ون  ەكى جىل ۇدايى بولىس، ياعني پاتشالىق اكىمشىلىك قىزمەتكەرى بولدى. اق پاتشا «قازى، مايور، ءتىلماش پەن كازاك-ورىس» قازاقتى يتتەي تالاپ جاتقانىنان حابارسىز دەپ ويلاعان، بۇل ورىس-تۇرىك سوعىسى كەزىندە (1877-78) پاتشا اسكەرىن قولداپ جازعان حاتىنان دا بىلىنەدى. الىمساقتان قازاقتا حان، ورىستا پاتشا – ادىلەتتىلىك كەپىلى، قالىڭ بۇقارا قورعانى عوي.

ەندى «ىشتەگىلەر كوپ بىلمەس ەلدىڭ پارقىن» دەگەن سوڭعى جولعا كەلەيىك. ونىڭ ءمانىسى: قازاق اراسى پاتشالىق رەسەي مەملەكەتىنىڭ تەرريتورياسىن «ىشكى جاق»، ال ەل-جۇرتىن «ىشتەگىلەر» دەيتىن. ولەڭدە «ىشتەگىلەر» دەپ اباي قازاق حالقىنا قاتىستى جاڭا زاڭدى دايارلاعان ارنايى كوميسسيا مۇشەلەرىن ايتقان. ۇلىقتار مەن ويشىلدار قاتىسقان كوميسسيا مۇشەلەرى ەكى توپقا ءبولىنىپ (پروگرەسسشىل جانە رەاكتسياشىل), تالاس-تارتىستىڭ كورىگى قىزعان. وسىعان قانىق بولۋى ابايدىڭ زاڭعا قاتىستى گازەت، جۋرنالدا باسىلعان ماتەريالداردى قالت ەتكىزبەي قاداعالاپ وتىرعانىنىڭ بەلگىسى.

ءسوز تياناعى، «جاڭا زاكون» ولەڭىنەن پاتشاعا كىنا ارتىپ، ونى اششى تىلمەن تۇيرەگەن اباي بەينەسىن ىزدەۋ - قيالعا ۇرىنۋ ەسەپتى. 35 جاستاعى قىر قازاعى اباي پاتشاعا ايتقان ماداق تا، ەگەر ىشتەگىلەر كوشپەلى جۇرتتىڭ جاعدايىن جاقسى بىلسە، قورعاپ، اراشا تۇسەر دەگەن سەنىم دە قالىپتى ءجايت (ايتا وتەرى، بۇل سەنىم-نانىمنان تەك 90-جىلدارى تولىق ارىلعان. 1894 جىلعى «ەسكەندىر» پوەماسى وسىنىڭ ايعاعى. وندا قويىلعان ماقسات – اڭىزداعى تۇلعا ەمەس، كۇندە كورىپ وتىرعان رەسەي يمپەرياسىنىڭ كوزى تويمايتىن بوداندىق ارەكەتىن اشكەرەلەۋ، بۇل ۇققان كىسىگە بەسەنەدەن بەلگىلى).

بىراق الدىڭعى ءۇش شۋماقتاعى اشۋى جوق، مايدا ءتىل – الدامشى كورىنىس. ءارى قاراي كىلەڭ كەكتەنگەن، شيىرشىق اتقان ولەڭ جولدارى توگىلەدى.

... سوۆەتنيك، اعا سۇلتان، قازىلىققا،

جاراتپايدى قازاقتى نادان عوي دەپ.

... كەڭەستەن دە قالىپپىز جاڭا تاعى،

قازاققا قويىلىپتى شەن بەرمەگى.

... ويازنوي مەن سۋديا – ەندىگى ۇلىق،

ولاردىڭ جالۋاناسى تىم-اق تولىق.

ەركى جوق ەل، يەن مال كەز بولعان سوڭ،

ولار دا قىلماي قالا ما استامشىلىق؟ –

دەگەن سياقتى سوزدەردەن ۋلى سيا، اششى ءتىلدى اباي قالامى كوزىمىزگە وتتاي باسىلۋعا ءتيىس. تەكسەرەيىك. بۇرىنعى ەسكى زاڭ، 1868 جىلعى دەيىنگى «ستەپنوە پولوجەنيە» (1822 جىلى قابىلدانعان) بويىنشا قازاقتان اعا سۇلتان، قازى (سۋديا) ءھام گۋبەرناتورعا سوۆەتنيك سايلانعان،  ءارتۇرلى شەن دە (مايور، پولكوۆنيككە شەكتى) بەرىلگەن ءھام سولار ۇلت ماسەلەسىن شەشەتىن كەڭەسكە مۇشە بولعان. ولەڭ اۆتورى وسى قۇقىقتاردى ەسكە سالىپ وتىر. قازىر شە؟

كەڭەستە ءبىر كىسىڭ جوق سەنىڭ مىقتى،

ءجون بىلمەس ناداندىققا اتىڭ شىقتى.

كۇزەتى جوق قوي قوراداي ارالاۋعا،

بۇرىنعىدان ەندى ارتىق بولار ءتىپتى، -

دەي كەلە، اباي بىلايشا ءتۇيىن تۇيەدى:

ءبۇيتىپ تۇرسا قازاقتا جان قالار ما،

ونىڭ جايىن كىسى جوق اڭعارارعا.

قاتىنىڭنىڭ وزىندە ەركى بار ما،

ونىڭ دا ەركى وياز بەن جاندارالدا!

بۇل جەردە كەلەشەك ۇلى اقىننىڭ ساياسي ەركىندىك ماسەلەسىن كوتەرگەن. بۇل  تايعا تاڭبا باسقانداي انىق. مۇنى بەس جىل كەيىن، ايگىلى ولەڭىندە «وزدەرىڭدى تۇزەلەر دەي المايمىن، ءوز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندى ءوز ىرقىڭ» دەپ قايتالاپ ايتقانى بارشاعا ايان. بۇل ەڭ باستى ماسەلە! وزگەسى – الداپ-ارباۋ. «ونىڭ (قازاقتىڭ) ەركى وياز بەن جاندارالدا!». ابايدىڭ جەتكىزبەك جانايعايى مىنە وسى. ەركى (ىرقى) جوق ەلگە ۇلىقتىڭ «ءوز زاڭىڭمەن تۇر» دەۋى قۇر كولگىرسۋ:

قازاققا «ءوز زاڭىڭمەن تۇر» دەسە دە،

ەركىڭ تۇگىلى، كوپ ءىسىڭ وزىڭدە ەمەس.

ەلدىڭ ەركىن العانى ازداي، ورتا ازيا مەن باتىس ءسىبىر جاندارالدارى (چەرنياەۆ، گاسفورت جانە ت.ب. گەنەرال-گۋبەرناتورلار), ەندى دىنىنە اۋىز سالعان. وسىعان كۇيىنگەن اقىن:

ەر، قاتىن جانجال بولسا اندا-ساندا،

ءبىتىرۋشى ەدى كىتابىمەن ۋكاز مولدا.

مۋفتيدەن ءبىزدى ايىردى، ۋكاز قالدى،

ەندىگى ەرىك وياز بەن جاندارالدا، -

دەپ تاعى دا قايتالاپ، قاداپ ايتادى.

وسى تۇستا ولەڭنىڭ ءشۇۋ باسىندا: «ورىسقا قاراعالى كوپ جىل بولعان»، - دەگەنگە قايتىپ ورالايىق. راسى، 1868 جىلعا دەيىن كوشپەلى قازاق ءوزىن بودان (ورىستىڭ «پوداننىي» ءسوزى) دەپ سەزىنبەگەن. ءوز بيلىگى وزىندە ەلمىز، تەك قانا «ورىسقا قارادىق» دەپ ساناعان. بوداندىق قامىتىن تولىق كيگەندىك – وسى «جاڭا نيزام» ارقىلى ىسكە استى. سەبەبى، ول بويىنشا رۋلىق باسقارۋ تەرريتوريالىق جۇيەگە الماستى. دالا دەموكراتياسىنا سايكەس بيلىككە ءوز قابىلەتى ارقاسىندا كەلەتىن رۋباسى، بيلەر ورنىنا سايلاۋ (شار سالۋ) ارقىلى سايلانعان بولىس، بيلەر كەلدى. بىرلىك كەتىپ، ەل بۇزىلا باستادى. وسىمەن، قازاق دالاسىنا «ءبولىپ ال دا، بيلەي بەر» جۇيەسى ەندى. بيلەپ توستەۋشىلەرگە ەلدى ەمىن-ەركىن قاناۋعا جول اشتى.

رەتى كەلگەن سوڭ ايتايىق، «ورىسقا قاراۋ» جانە وعان «بودان بولۋ» استە ءبىر ۇعىم ەمەس. ءبىرىنشىسى – ەرىكتى، ەكىنشىسى – ەرىكسىز. پرينتسيپتىك ايىرىم وسى ارادا. دەمەك، رەسەي پاتشالىعىنا «300 جىل بودان بولدىق» دەپ جار سالۋعا اسىقپايىق. تاريح عىلىمىندا، اباي كورسەتىپ وتىرعانداي، تاۋەلدىلىك «جاڭا نيزام»   كۇشىنە ەنگەن كەزدەن دەپ مويىندالۋعا ءتيىستى دەگىمىز كەلەدى.

ءارى قارايعى ورتاڭعى شۋماقتاردا:

... ارتىندا – پوموشنيك پەن كوپ شەنەۋنىك،

بولتىرىك قاسقىرداي-اق جابىلماي ما؟

... قاراسام وسى كۇنى ەل تۇرىنە،

قازاقتان دوستىق كەتتى ءبىر -بىرىنە.

... قالاعا شاۋىپ جاتىر اتىن بۇلاپ،

اقىل ايتار اقساقال قالدى جىلاپ، -

دەگەن سياقتى ولەڭ جولدارى ابايدىڭ 1909 جىلعى تۇڭعىش جيناقتا «حالىق تۋرالى» دەلىنگەن (1884-86 ج.ج.) ولەڭدەر تسيكلىن ەسكە سالادى. ولەڭنىڭ ورتا بولىگىن زەيىن قويا وقىساق، ءار شۋماقتان تانىس سارىن ەسەدى. مىسالعا اتقامىنەر توپ - «ونباسى، ەلۋباسى وڭكەي زالىم». بولىس پەن «قۇر ماسىل» بيلەر جالتاق. ولار كوپ تەنتەككە جاعىنىپ اۋرە – «ورىسقا كوپتىڭ ءسوزى الىنعان سوڭ، كوپ جامان تاۋبەسىنەن جاڭىلعان سوڭ» (بۇل جەردە «كوپتىڭ ءسوزى» - ارىزقويلار قول قويعان «پروتوكول» دەگەن ماعىنادا). «جامانعا جاقسىنى ۇلىق بەردى جىعىپ».

بۇل تۋرالى ءۇشىنشى قارا سوزىندە اباي: «ەلدەگى جاقسى ادامداردىڭ ءبارىنىڭ ۇستىنەن بەكەر، وتىرىك «شاپتى، تالادى» دەگەن ءارتۇرلى ۋگولوۆنىي ءىس كورسەتىپ، ارىز بەرەدى. وعان دوزنانيە – تەرگەۋ شىعارادى. وتىرىك كورمەگەنىن كوردىم دەۋشى كۋالار دا الدەقاشان دايىنداپ قويىلعان... ول ادام ...تەرگەۋلى، سوتتى بولىپ، ەشبىر قىزمەتكە جاراماي، باسى قاتەرگە ءتۇسىپ وتكەنى».

بي كوبەيدى دەگەنشە، داۋ كوبەيدى دە. جاڭا زاكون بويىنشا – «ءبىر بولىستان شىعادى ءدال سەگىز بي». اباي الگى سوزىندە: «ءويتىپ بي كوبەيتكەنشە، ءاربىر بولىس ەلدەن تولىمدى-ءبىلىمدى ءۇش-اق كىسى جىل كەسىلمەي (پالەنشە ۋاقىتقا دەلىنبەي –ا.و.) سايلانسا» دەيدى. ءارى قاراي ولەڭدە وياز بەن سۋديانىڭ جالاقىسى (جالۋاناسى) «تىم-اق تولىق». ونىڭ «ارتىندا پوموششنيك پەن كوپ شەنەۋنىك». ولاردىڭ دا ۇپايى تۇگەل - پارا الادى، قازاق داۋىنىڭ «ولجالاسى». مىنە، وسىنىڭ ءبارى بىزگە كەيىنگى اباي شىعارماشىلىعىندا ءبىر-ءبىر بولەك تاقىرىپ رەتىندە بەلگىلى.

ولەڭنىڭ سوڭعى بولىگىنە كەلەيىك.

شەنەۋنىك دوزنانياعا اقشا الادى،

تەرگەۋشى «كۋا ايتتى» دەپ باس سالادى.

اق، قاراڭ تابىلمايدى «كوپ» ايتقان سوڭ،

كوزىڭنەن اققان جالعىز جاس قالادى.

... «ۇردى، سوقتى، تالادى، پارا الدى» دەپ،

قور بولارسىڭ، وتىرىككە ەسىڭ شىعىپ.

... قۇر بوسقا كۇندە تەرگەۋ كوبەيگەن سوڭ،

تىنىش جاتىپ ۇيىقتاۋىڭا توسەك بولماس.

... ار كەتتى، ۇيات كەتتى، نامىس كەتتى،

زاكونشىلەر تارتتىردى-اۋ كوپ بەينەتتى.

ەڭ بولماسا قورىقپايدى قۇدايدان دا،

جالعان انت كۇندە ىشەدى، كوزىم جەتتى.

وسى سوزدەر ولەڭ ابايدىكى مە دەگەن كۇدىكتى قويا تۇر، كوزىڭە جاس كەلتىرەدى. ويتكەنى، تورعا تۇسكەن قۇستاي، كۇندە تەرگەۋشى الدىندا وتىرعان شاراسىز ابايدى كوزگە ەلەستەتەدى. ونىڭ ۇستىنە، وتىرىك ارىز جاۋدىرىپ، كۇندە جالعان انت ىشكەن پىسىقايلارمەن جۇزبە-ءجۇز كەلسەڭ، قايتىپ نالىماسسىڭ؟ اقىندى تەرگەۋ (دوزنانيا مەن دوپروس) جەتى جىلعا سوزىلىپ (1878-1885 ج.ج.), سونىڭ باستاپقى ءۇش جىلىندا اباي تەرگەۋ تاراپىنان قاتتى قىسىم كورگەن ەدى. سول بەينەت، اۋىرتپالىق سۋرەتتەلگەن ولەڭنىڭ جازىلۋ مەزگىلى – 1879-80 جىلدار دەپ تۇجىرۋعا ابدەن بولادى.

ولەڭنىڭ سوڭىندا جىگىت اعاسى اباي:

ەلدەن بولەك تۇسكەن جوق ماعان ازاپ،

قور بولدىڭ ءبىرىڭ قالماي ءبارىڭ قازاق، -

دەيدى. ءوزىنىڭ باسى ازاپقا تۇسكەنىنە ەمەس، بۇكىل قازاق ادامدىقتان الىستادى («قالمادى ەلدە ادامشىلىق»), ياعني قور بولدى دەپ كۇڭىرەنگەن. ولەڭنىڭ يدەيالىق وزەگى دە، جانىنا قاتتى باتقان ءجايت تە وسى. ەڭ سوڭعى شۋماق:

پاتشا ءتىپتى قاس ەمەس، بىزدەرگە دوس،

                                         اقىلداس، بايعۇس قازاق باسىڭدى قوس.

بۇل زاكون بىزگە تىنىشسىز بولدى عوي دەپ،

وزىنە جەتكىزسەڭشى جۇرگەنشە بوس.

بۇل دا كەلەشەك ۇلى اقىننىڭ جاناشىرلىق ءۇنى ەمەس پە.

تەكسەرىستەن شىعار قورىتىندى: «جاڭا زاكون» – ەشبىر كىناسى جوق، ءشۇباسى مەن كۇدىگى جوق ناعىز اباي ولەڭى. وعان كەرەك دەرەك – ولەڭدە تۇنىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە، 1880-جىلداردىڭ باسىندا تەرەڭ ءبىلىمدى، ورىس تىلىنە جۇيرىك دارا ازامات اباي بولعانىنا ەش كۇمان-كۇدىگىمىز جوق. ءىزباسارلارى شە دەسەڭىز، اباي جانىندا توپاي بەيسەمبايدان باسقا شاكىرت بولماعان. كوكباي، ءارىپ، ماعاشتار ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر، وزگەلەرى دە ءالى جاس.

ەندى ادەبيەتشى عالىم سەرىكباي قوسان ءوزىنىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ اباي نۇسقاسى» اتتى ماقالاسىندا كەلتىرگەن ەكى دەرەككە توقتالايىق. 1882 جىلى ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ ومبىداعى بولىمىنەن سەمەيدەگى ستاتيستيكالىق كوميتەتكە قازاق اۋىز ادەبيەتىن جيناستىرۋ جايىندا تاپسىرىس كەلىپ تۇسەدى. وعان كوميتەت حاتشىسى بىلاي دەپ جاۋاپ جازادى: «ك كراينەمۋ موەمۋ سوجالەنيۋ، يا نە موگۋ وكازات سودەيستۆيە وتدەلۋ ۆ سبورە مەستنىح كيرگيزسكيح سكازوك پو نەزنانيۋ يازىكا، تاك ي پو نەدوستاتكۋ ۆرەمەني. پولاگايۋ، چتو ۆ ەتوم وتنوشەني دليا وتدەلا موگ بى پولەزەن يبراگيم كۋنانباەۆيچ ۋسكەنباەۆ (ۋپراۆيتەل مۋكۋرسكوي ۆولوستي), ۆەسما رازۆيتىي كيرگيز، ۋمەيۋششي پريتوم پيسات پو رۋسكي دوستاتوچنو سۆيازانو» (بايعاليەۆ ب. اباي ءومىربايانى ارحيۆ دەرەكتەرىندە. الماتى، 2001. -36 بەت).  وسىلايشا اباي ەل ىشىندە تارالعان «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرىن وڭدەپ، تولىقتىرۋدى قولعا العان. ەكىنشى دەرەك. 1884 جىلى مارت ايىندا ومبىعا «جاڭا زاكون» ولەڭى وسى جىرمەن بىرگە جولداعان. تارتۋ («قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرى مەن ءسوز بولىپ وتىرعان «جاڭا زاكون» ولەڭى) جىبەرىلگەن كونۆەرتتە: «سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا، چينگيزسكوي ۆولوستي، ا.ك.» دەگەن ادرەس جازىلعان.

بۇل دەرەككە قاتىستى س.قوسان: «قازاق قوعامىنا زور ناۋبەت اكەلگەن «جاڭا نيزام» زاڭى تۋرالى وتە ويلى ولەڭ جازاتىنداي ابايدان باسقا اقىن بولدى ما ەكەن؟» دەپ پىكىر قوسادى.

تەرگەۋدە جۇرگەن ابايدىڭ ساقتىقتى مىقتاپ ويلاستىرعانى حاق. ەگەر ولەڭ بولەك جىبەرىلسە، سەزىكتى كورىنبەكشى. اباي ادەتىنشە «يبر.كۋنانباەۆ» دەمەي، تەك «ا.ك.» دەپ كورسەتكەنى دە سول پاتشالىق تسەنزۋرانى اڭداعان ساقتىق شاراسى سياقتى. قاعازعا اراب قارپىمەن تۇسكەن ولەڭدى اباي ءوز قولىمەن جازعان با، الدە، ەل ىشىندەگى مولدانىڭ بىرىنە كوشىرتكەن بە؟ زەرتتەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمىستىڭ ءبىرى وسى. مۇنى جازۋ (پوچەرك) باسقانىكى، دەمەك، ولەڭ دە ابايدىكى ەمەس دەگەن شالاعاي تۇجىرىمعا بارمايىق دەپ ايتىپ وتىرمىن. ولەڭنىڭ وزىنەن باسقاداي شەشۋشى دالەلدى ىزدەستىرۋ بوس اۋرەشىلىك.

ولەڭ قاي جىلى جازىلعان؟ بىردەن ايتايىق، 1884 جىلعى ەمەس. بۇلاي دەسەك قاتتى جاڭىلىسامىز. سوڭعى شۋماقتار ونىڭ ءتورت جىل بۇرىنعى ولەڭ ەكەنىنىڭ ايعاعى. سەزىمىنە قاتتى اسەر ەتكەن وقيعانى كەيىنگە قالدىرۋ ابايعا جات. ولەڭ 1880 جىلعى دەۋىمىزگە جاناما دالەل، وسى جىلى كرىلوۆتان العاش اۋدارىلعان «جارلى باي» اتتى مىسال. ەكى ۇزاق ولەڭدى («جاڭا زاكون» - 34, «جارلى باي» - 24 شۋماق) سالىستىرا قاراساق، ەكەۋى ءبىر مەزگىلدىكى ەكەنى اڭدالماق. ويتكەنى، ەكەۋى دە قاراپايىم قارا ولەڭ ۇيقاسىمەن جازىلعان.  اۋىزشا جىرلايتىن ەل اقىندارىنىڭ ۇلگىسىنە جاقىن. بۇل اباي اقىندىققا «ۇلكەن ءورىستى، الەۋمەتتىك ەڭبەك دەپ» (اۋەزوۆ) ءالى كىرىسپەگەن دەگەن ءسوز. مۇنى   «ولەڭنىڭ كوركەمدىك جاعى ناشار، ابايدىڭ بىزگە ءمالىم شىعارمالارىنان كوش تومەن» دەگەن كەشەگى كۇنگى پايىمدارعا بولا ايتىپ وتىرمىز.

سونىمەن، سۇڭعىلا اباي 12 اۋىر ايىپپەن تەرگەۋگە تۇسكەن حالدە، ساياسي ەركىندىكتى اڭساپ جازعان «جاڭا زاكون» ولەڭى ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن، الاش جۇرتى! «ەشتەن كەش جاقسى» دەمەكشى، عىلىمي اينالىمعا العاش رەت ءتۇسىپ وتىر. جارتى عاسىرداي تاسادا قالىپ، ۇمىت بولعان جىرعا كەڭىرەك تۇسىندىرمە بەرگەن جايىمىز سول.

سۇبەلى ولجامىز قاي قىرىنان بولماسىن اباي مۇراسىن بايىتا ءتۇستى. تۋىندى، اسىرەسە، بولىس اباي (1878 جىل) مەن وقىمىستى اباي (1882 جىلى) ارالىعىنىڭ ويسىراپ تۇرعان ولقى تۇسىن تولتىرىپ، ۇزىلگەن ءجىبىن جالعاعانىمەن قۇندى. كوپشىلىك قاۋىم دا وسىلاي قابىلدار دەگەن سەنىمدەمىز.

 

جاڭا زاكون 

 

ورىسقا قاراعالى كوپ جىل بولعان،

ءبىر دە ەركەك جوق ەل ءۇشىن ەڭبەك قىلعان.

پاتشاعا بارىپ جۇرگەن جاقسىلارى،

شەكپەن ءۇشىن، شەن ءۇشىن بوسقا ۇمتىلعان.

 

حابار جەتىپ پاتشاعا ءبىزدىڭ جاقتان،

جانى اشىپ ويشىلارعا وي ويلاتقان.

قازاققا وسى جاقسى، پايدالى دەپ،

ويشىلار جاڭا زاكون - نيزام تاپقان.

 

شىعارعان ءبىر زاكوندى قازاققا دەپ،

بۇرىنعىداي قالماسىن ازاپقا دەپ.

قازى، مايور، ءتىلماش پەن كازاك-ورىس،

ەلدى يتتەي تالاماسىن مازاققا دەپ.

 

تۇزەتەمىن دەسە دە قازاق حالقىن،

ىشتەگىلەر كوپ بىلمەس ەلدىڭ پارقىن.

نيەتى ادال بولسا دا، پايدا قىلماق،

ءوزىم پايدا دەمەيمىن مۇنىڭ ارتىن.

 

بولىستىق قىلسا داعى ادام عوي دەپ،

ەسكى زاكون بۇلارعا جامان عوي دەپ.

سوۆەتنيك، اعا سۇلتان، قازىلىققا،

جاراتپايدى قازاقتى نادان عوي دەپ.

 

وسى-اق جەرى بىزدەردى كەم كورگەنى،

جامان مەن جاقسىمىزدى تەڭ كورگەنى.

كەڭەستەن دە قالىپپىز جاڭا تاعى،

قازاققا قويىلىپتى شەن بەرمەگى.

 

راس، قازاق – نادان ەل، ءجون بىلمەيدى،

ءار اقىلدى،  ورىسپەن تەڭ بىلمەيدى.

وزگە تاعلىم، ونەرمەن جوق بولسا دا،

ءوز پايداسىن وزگەدەن كەم بىلمەيدى.

 

ويازنوي مەن سۋديا – ەندىگى ۇلىق،

ولاردىڭ جالۋاناسى تىم-اق تولىق.

ەركى جوق ەل، يەن مال كەز بولعان سوڭ،

ولار قىلماي قالا ما استامشىلىق؟

 

ولار داعى تاۋبەسىنەن جاڭىلماي ما؟

قيسىنى اقشا الۋدىڭ تابىلماي ما؟

ارتىندا – پوموشنيك پەن كوپ شەنەۋنىك،

بولتىرىك قاسقىرداي-اق جابىلماي ما؟

 

كەڭەستە ءبىر كىسىڭ جوق سەنىڭ مىقتى،

ءجون بىلمەس ناداندىققا اتىڭ شىقتى.

كۇزەتى جوق قوي قوراداي ارالاۋعا،

بۇرىنعىدان ەندى ارتىق بولار ءتىپتى.

 

ءبۇيتىپ تۇرسا قازاقتا جان قالار ما،

ونىڭ جايىن كىسى جوق اڭعارارعا.

قاتىنىڭنىڭ وزىندە ەركى بار ما،

ونىڭ دا ەركى وياز بەن جاندارالدا!

 

قىلمايدى مۇنى ويلانىپ قازاق كەڭەس،

الىستان وي ويلانىپ ۋايىم جەمەس.

قازاققا «ءوز زاڭىڭمەن تۇر» دەسە دە،

ەركىڭ تۇگىلى، كوپ ءىسىڭ وزىڭدە ەمەس.

 

ەر، قاتىن جانجال بولسا اندا-ساندا،

ءبىتىرۋشى ەدى كىتابىمەن ۋكاز مولدا.

مۋفتيدەن ءبىزدى ايىردى، ۋكاز قالدى،

ەندىگى ەرىك وياز بەن جاندارالدا.

 

Opىس ءبىزدىڭ قاراماس توتەمىزگە،

شاريعاتسىز، بيلىكسىز كەتەمىز بە.

بىزدەردەن زاڭى بولەك، ءدىنى بولەك.

ولار نەگە كىرىستى نەكەمىزگە.

 

جاقپاسا «نادان» ءبىزدىڭ قىلىعىمىز،

كەلىسپەسە «قازاقشا» ءجۇرۋىمىز.

دىنىمىزگە تيىسپەسىن، وزگەمىزدى،

ءوز زاڭىنا سالسىنشى ۇلىعىمىز.

 

ونباسى، ەلۋباسى وڭكەي زالىم،

بىلەرى از، بىلمەسى كوپ، جۇرتقا ءمالىم.

جەر بولمەك، اقشا بولمەك ولاردا ەكەن،

شىعىپتى نادان ەلدەن بەك كوپ الىم.

 

سۇيگەنىڭە (شار) سالاتىن زامان كەتتى،

بولىسناي سياز دەگەن تاعى جەتتى.

ءبىر بولىستان شىعادى ءدال سەگىز بي،

ولاردىڭ بىرەۋى اراز، ءبىرى كەكتى.

 

بي ەكەۋ بولسا، داۋى تورتەۋ دەيمىن،

بي كوبەيىپ، ەلىڭدى ورتەر دەيمىن.

ساناعاندا جاقسىدان جامانىڭ كوپ،

كوپ جامانىڭ جاقسىڭدى قۇرتار دەيمىن.

 

ەل بۇزىلار ەسىرىك، ماس كوبەيىپ،

ادەپ كەتەر اياق پەن باس تەڭەلىپ.

ۇلىققا كوپتىڭ ءسوزى بولدى ەكەن دەپ،

كوپ جامانعا جالىنار باس شومەيىپ.

 

ورىسقا كوپتىڭ ءسوزى الىنعان سوڭ،

كوپ جامان تاۋبەسىنەن جاڭىلعان سوڭ.

جاقسىڭ دا ادامدىق جوق يت بولادى،

ەرىكسىز كوپ جامانعا جالىنعان سوڭ.

 

بولىستار ءتۇزۋ بيلىك ايتا الا ما؟

بيلىگىن بيلەر تۋرا تارتا الا ما؟

«سەندەردى بىزدەر سايلاپ قويماپ پا ەدىك؟»

دەگەن سوڭ ونىڭ ءسوزىن قايتارا ما؟

 

بىت-بىت بوپ ەندى قازاق ارازداسار،

ۇلىققا شاۋىپ بارىپ قاعازداسار.

ءوزى زالىم جاقسىنى قورقىتپاققا،

قىلماعانىن «قىلدى» دەپ جامانداسار.

 

شەنەۋنىك دوزنانياعا اقشا الادى،

تەرگەۋشى «كۋا ايتتى» دەپ باس سالادى.

اق، قاراڭ تابىلمايدى «كوپ» ايتقان سوڭ،

كوزىڭنەن اققان جالعىز جاس قالادى.

 

جامانعا جاقسىنى ۇلىق بەردى جىعىپ،

كوپ تەنتەككە «ماقۇلدى» قويدى تىعىپ.

«ۇردى، سوقتى، تالادى، پارا الدى» دەپ،

قور بولارسىڭ، وتىرىككە ەسىڭ شىعىپ.

 

وتىرىك، ارىز-شاعىمعا  ەسەپ بولماس،

ايتىلماعان قازاقتا وسەك بولماس.

قۇر بوسقا كۇندە تەرگەۋ كوبەيگەن سوڭ،

تىنىش جاتىپ ۇيىقتاۋىڭا توسەك بولماس.

 

تالاۋ، توناۋ، بارىمتا، كىسى ءولتىرۋ،

ءيا، بىرەۋدىڭ مۇلكىنە ءورت جىبەرۋ.

پارا الماق سونداي ىستەر ولاردا دەپ،

قازاقتا سونان شىقتى يتتەي ءۇرۋ.

 

قاراسام وسى كۇنى ەل تۇرىنە،

قازاقتان دوستىق كەتتى ءبىر -بىرىنە.

قىلماعاندى قىلدى دەپ جالا جاۋىپ،

جالعان كۋا سالادى جاۋ جەمىنە.

 

قالاعا شاۋىپ جاتىر اتىن بۇلاپ،

اقىل ايتار اقساقال قالدى جىلاپ.

ارى جوق، ۇياتى جوق ءبىر زاكونشىك،

ورىستان تاۋىپ الار ءوزى سىناپ.

 

ار كەتتى، ۇيات كەتتى، نامىس كەتتى،

زاكونشىلەر تارتتىردى-اۋ كوپ بەينەتتى.

ەڭ بولماسا قورىقپايدى قۇدايدان دا،

جالعان انت كۇندە ىشەدى، كوزىم جەتتى.

 

ەلگە ورىس كەلۋشى ەدى باياعىدا،

پارا تۇگىل، ەم ەكەن تاياعى دا.

اقساقالدى جيىپ اپ، سۇراپ ءبىلىپ،

اقىلمەن قىلۋشى ەدى اياعىندا.

 

قالمادى قازىر ەلدە ادامشىلىق،

ادام تۇگىل، يت قىلماس مۇنداي قىلىق.

شىن مەن وتىرىكتى ايىرا الماي،

كورگىسىز قىپ كەتەدى ەندىگى ۇلىق.

 

قىلماعان بۇرىن قازاق مۇنداي ءىستى،

مۇنداي قىلىق مىنەكي باسقا ءتۇستى.

ءجۇز ارىزدان بىرەۋى  راس ەمەس،

قايتا ارسىز، ۇياتسىزدىڭ ءسوزى كۇشتى.

 

ەلدەن بولەك تۇسكەن جوق ماعان ازاپ،

قور بولدىڭ ءبىرىڭ قالماي ءبارىڭ قازاق.

جانى اشىماس زاكونشىك شەنەۋنىكتەر،

تىلىمەنەن بولدىڭدار جۇرتقا مازاق.

 

پاتشا ءتىپتى قاس ەمەس، بىزدەرگە دوس،

اقىلداس، بايعۇس قازاق، باسىڭدى قوس.

بۇل زاكون بىزگە تىنىشسىز بولدى عوي دەپ،

وزىنە جەتكىزسەڭشى جۇرگەنشە بوس.

 

نيزام (ارابشا) – زاڭ، زاكون.

وياز – ورىستىڭ «ۋەزنوي» دەگەن ءسوزى. ءار وبلىس ۋەزدەرگە بولىنگەن، سول ۋەزدى باسقارۋشى ادام.

جالۋاناسى – ورىستىڭ «جالوۆانيە» ءسوزى، ايلىق الاتىن اقشاسى، قازىرگى لەكسيكادا «جالاقىسى» دەگەن ماعىنادا.

ۇلىق – گەنەرال-گۋبەرناتور (جاندارال), وياز، سۋديا سياقتى پاتشالىق بيلىكتىڭ يەلەرى.

كەڭەس – بۇل جەردە پاتشا بيلىگى جانىنداعى ۇلت ماسەلەسىن تالقىلايتىن ورىن.

 ىشتەگىلەر – بۇل جەردە رەسەي مەملەكەتىنىڭ زاڭ شىعارۋشى ۇلىقتارى مەن ويشىلدارىن ايتقان.

مۋفتي – مۇسىلمان ەلىندە ءدىن باسشىسى.

كوپتىڭ ءسوزى – بۇل جەردە «پروتوكول» دەگەن ماعىنادا.

اسان وماروۆ، ابايتانۋشى عالىم، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz

Қажы Мұқамбет Қаракедей 2019-03-05 18:53:52

Тіл тигізбе Абайға

Ұнатпайды құдай да

Орыс деме ,ырыс де

Құрсын деме ,тұрсын де

Аталы сөз бар сірə

Абайда бар қай кінә?

 Қияметте қоңшыдан

Жауап берер барша адам

Өзің нашар болғанда

Жат пайдаланбас болған ба?

Уәде - Құдай бір аты

Уәде бұзған тек асы

Тағдыр болса ұнамсыз

Өзгерту керек кінəмсіз

Жыламаған балаға

Жоқ демей ме мама да?!

عظیم ( آبای )4

یقین نمود در حجر وجود ندارد گذر

آنگه پی سد جوع ناچار ببست خود کمر

کمی میوه بیافته از آن نمود تناول

آماده شد ببیند چه آورد حق به سر

 

شب هم بشد در جایی عظیم رفته بخسبید

اثناء شب در اطراف بانگ و صیحه بپیچید

بدید همه اژدر ها آنجا کرده ازدحام

با این همه اندکی در آن میان بچرتید

 

بخواب رفته بسرعت هم زخوابش وی پرید

آماده بلعیدن یک اژدها را بدید

علیرغم چنان وضع باری کرده توکل

با ضربت خنجرش فرق آن را شکافید

 

خود وی نیز به یک سو جستی زده ناگهان

دیده درختی بلند خویش را رسانید به آن

باری بگفت بمانم در یک جای مرتفع

آن شب گزید آنچنان روی درختی مکان

 

تا مدتی لمیده به خواب برفت خود آخر

ز خستگی بیدار شد آفتاب گشته پهناور

دید آن همه اژدها بگشته اند ناپدید

بغیر آن اژدها که او شکافت فرق سر

 

پنداشت مگر نمی رفت در صورت زندگی؟ 

این اژدها نرفت چون یقین باشد مرده ای

فرود آمد از درخت به جانب اژدها

خنجر بدست شتابید با احساس بردگی

 

یقین حاصل بنمود که اژدها بمرده

جسم درشتش طویل باری خدا بکرده

گرده اش را خشکانده با مالش اندکی

پوست آن را با خنجر تبدیل بکرد به تسمه

 

تسمه ها را پیوسته طنابی کرد او بلند

چنین نمود اراده آن عظیم ارجمند

بسنگ بسته یک سرش چونکه فرو فرستاد

به نقطه فرودش راحت رسید بعدی چند

 

عظیم مرد با جرأت از جان خود گذشته

از آن رسن چسبیده پایین برفت آهسته

خولنجان و آلوچه می خورد ز آب نوشیده

پایین برفت شتابان رودخانه را گرفته

 

بعد از سه شب چارم روز گذر نمود از کمر

برخورد بکرد همان گاه به خانه از سره زر

با همتی که از ستیغ او را بیاورد فرود

به آن سرا قصد نمود وارد شود پر خطر

 

از دروازه وارد شد داخل گذاشت او قدم

از اطاقی عبور کرد به اطاقی پشت هم

پیدا نشد هیچ کسی تا بدارد صحبتی

در گشاده وارد شد به اطاق بعدی هم

 

دو دختر زیبا را نشسته دید در آنجا

زیبایانی چنان را ندیده بود در دنیا

مشغول بوده به شطرنج پی نبردند دو دختر

داخل شده ولیکن سپس ایستاد همانجا

 

برداشته سر دو دختر آخر او را بدیدند

حیران مانده از آدم خیلی آنها ترسیدند

- مرد جوان هستی تو یکی فرد خوش سیما

اما چرا شدی تو با جادوگر هم پیوند ؟!

 

سخن بگفت عظیم نیز بدون هیچ پروایی :

- اینک منم یک غریب بیچاره ی در راهی

سرگذشت خودش را بیان بکرد ابتدا

از اولش تا آخر چیزی نماند پنهانی

 

آن دو دختر شنیده حال عظیم دریافتند

هر چه بیشتر شرح بداد بخاطرش دل سوختند

- با ما شده برادر ساکن بشو همین جا

ما بکنیم مهیا نیازت را هر آن چند

 

- مقبول من بباشد قول شما خواهران !

بر سر من آورده بسی بلا این جهان

اگر کنم دلتنگی آیا مرا رساند

به وطنم ابوتان که می باشد مهربان؟ 

 

- دلسرد مشو بیهوده از بناتی همچو ما

وادار نمود به وعده ما را خدای همانا

هر اندازه بتوانی در نزد ما طاقت آر

میل برگشت ننمایی سپس تو از پیش ما

 

ما نسازیم ترا یار بلکه باشیم چون خواهر

در مقام خواهری تو را شویم خوش یاور

النهايه اگر طاقت نیاری در این جا

بوطنت رسانیم به این نما تو باور

 

قبول کرده جملگی با هم پیمان ببستند

در تحکیم وعده نیز سوگند سخت بخوردند

دلهایشان همه پاک بدون هیچ لکه ای

به دوستی صمیمی همه مایل بگشتند

 

حالش دیده تحول نیرو بیافت اندامش

در خانه طلایی آنان کردند بس نازش

-دور و برت به هر سو که می خواهی سیر بکن

اما گفتند:دری هست هرگز مکن تو بازش

 

روزی رفتند دختران بماند عظیم خود تنها

نیافکندند خدشه ای در دل او لیک آنها

صلوة ظهر عبور کرد از آن دری که ایشات

کرده بودند سفارش که باز مکن تو آن را

 

داخل شده در آن سوی بدید انبوه درختان 

با لبه ی سنگی حوضی بوده بینشان

بلبل خوانده نغمه ها آویزان بود میوه ها

 

مروارید پاشوره دیده می شد آشکار

میل خروج نکرده هر که دیده خود یکبار

عظیم حر بود مشغول به تماشا در آنجا

وارد شدند طیوری از انواع حیرتبار

( ناتمام )

☆☆☆☆☆

توضیح: این منظومه بر روال " حکایت حسن زرگر" هزار و یکشبه ( شبهای827-774 ) یک ماجرا را شرح می دهد. ولی ناتمام مانده یا حفظ نگردیده است. نام قهرمان اصلی در هزار و یکشب"عظیم"نیست؛ حسن است. پیرمرد هم بهرام نام دارد. در هزار یکشب حکایت چنین به پایان می رسد که حسن با کمک دختران بهرام را می کشد. سپس حسن از در ممنوعه عبور کرده دختر شاه پریان را که بصورت یک کبوتر پرواز می کرد دیده عاشقش می شود. او به یاری دختر کوچک که خواهر خوانده اش بود ، دختر شاه پریان را بزنی گرفته به سرزمین خود بر می گردد و مادر پیرش را نگهداری با همسرش زندگی می کند. در این اثنا چندین سال می گذرد و حسن صاحب دو فرزند می شود. یکبار وقتی که حسن در سفر بود زنش دو بچه وی را برداشته برای دیدار از پدر و مادرش آنجا را ترک کرده و می رود. حسن در جستجوی عیالش به سختیهایی فراوان برخورده رنجهایی شدید می کشد. همسرش را نیز خواهر برزگ او به این بهانه که با آدمیزاد ازدواج کرده است بسیار آزار می دهد. حسن به یاری دختر کوچک که خواهرخوانده اش بود از همه این مصائب نجات یافته همسرش را هم رهایی داده به سرزمین خود باز می گردد.

متن این اثر از قول فردی بنام اصراف اولو اسحق تحریر شده است. چند بند اول آن چندان روان نیست. به نظر می آید بعضی کلمات را فراموش نموده با افزودن واژه های از خود تصنیف کرده است.

( اقتباس از دیوان کامل یکجلدی آثار آبای، 1961 )  

 

عظیم( آبای )3

 

شب همه شب بمانده همه شان دون خواب

رگباری زد خروشان داده کشتی پیچ و تاب

سی برده اش همگی بیامدند بستوه

بسکه ریختند تا سحر با جدیت بیرون آب

 

بردگان سی گانه رأى هم را پرسیدند

فکر می کردند بمیرند، بجان خود ترسیدند

در حالیکه می آمد از یک گوشه به سمتی

از گلوی پیر سگ بناگهان چسبیدند

 

- کنید عمل، ریش سفید، بلافکر و بی حذر

نبوده ایم گریزان برای جان از خطر

خدا از قهر این کار را بر سر ما آورده

دست او را گشاده رضایت گیر از پسر

 

مات و مبهوت بگردید از این سخن آنگه پیر

ندانسته چه کند اندک نمود پس تدبیر

وقتی بدید حالت آن سی تن را لاجرم

از دست و پای پس برفت گشود خود زنجیر

 

بگردنش بیاویخت که می باشد حبیبش

قطره قطره ببارید اشک بسیار کثیرش

گفته کردم ز مستی ندانسته عزیزم

ز حرف پیش برگشته دوباره داد فریبش

 

عظیم بوده نوجوان یک آدم خوش باور

باشد اگر دروغگو چرا ترسد او دیگر؟ 

خیال نمود که شاید کرده باشد ز مستی

جهاندیده چون نبود باز هم نمود پس باور

 

- اگر کردی با مستی ببخشیدم من ترا

پیر سگ هم می گوید : ای عزیزم، پر ادا

آرام بشد سپس باد هوا شده خوب چو پیش

با حکمتش باز بداشت باد و هوا را خدا

 

بخدمت نوجوان مشغول شده با خوراک

اسبی شده پیرمرد در تملق بس چالاک

آن سی برده پنداشتند کسی نباشد عادی

در خدمتش کوشیدند چون عاشق سینه چاک

 

در یک موقع پیر بگفت : فرزند من باز ایستا

آن دارویی که سازد مس را طلا هست اینجا

دور نبوده نزدیک است راهش بود چند روزه

آیا نباشد ممکن بسیار آریم اکسیر ما؟ 

 

بچه بگفت خود دانی در پاسخ سوآلش

خوشحال بشد پیرمرد از اینکه داد مجالش

بایستاده خبردار خدمت کرده بغایت

مخالفت ننماید یک ذره با خصالش

 

به ساحلی رسیده بسرعت و باکلک

روانه شد پیرمرد با نوجوان در یدک

در آنجا بود دهلی چو بکوبید او بر آن

حلقه زدند هیونان کوبیده پا حین تک

 

گرفته از هیونان بکار خویش سه نفر

بر یکیشان بار بکرد آذوقه آن سفر

بر دو دیگر زین زده سوارشان گردیده

دهل بماند همچنان در جای خود مستقر

 

می شتابند هیونان در تک خود چو صرصر

دیده دوخته پیر پست در طول راه به یک ور

پیر می گوید به بچه آیا چشمت می بیند

ابر تاری در هوا بگردیده بال گستر؟ 

 

ابری نباشد خودش کوه قافست آن بلکه

سینه کش اینسویی از جبالست یک رشته

سر کوه این طرف وجود دارد آن اکسیر

مثل مرغ شکاری به چنگ آریم آن طعمه

 

تمام شب راه رفتند تا اینکه شد وقت چاشت

جسمی عجیب درخشان قد خانه سر فراشت

پرسیده بود این چه است؟ فرار کرده اختیار

همانا آن لامذهب طاقت یک دم نداشت

 

این چیست گویان باز پرسید آن عظیم بداقبال

از چه کنی خود فرار چه انداختت بر این حال؟

- عزیز من، این خود باشد یکی جای پر خطر

دیوی جادو بدسگال این را دارد در اشغال 

 

چنین گفته پیرمرد تندتر نمود سرعت را

رودخانه ای بود آنجا براه افتاد سربالا

بالا رفته لاینقطع رودخانه را همچنان

صلوة ظهر رسيده كوهی دیدند بس والا

 

فرود آمد بیدرنگ بر یکی از صخره ها

همانجا هم پی بکرد کشنده توشه را

دریده پس شکم را، از اعماء و احشائش

پاکیزه کرد تمامی دل و جگر ، روده را

 

داده سپس به عظیم با طنابی یک خنجر

- در داخل این شتر، گفتش ، برو کن سنگر

شکمش را بدوخته رفته شوم در کمین

از بالا دان که سیمرغ ما را دارد در منظر

 

بعد آنکه من رفتم سیمرغ آید به اینجا

برربوده هیون را خود بپرد به بالا

فرود آمد چون جایی بشکافته خارج شو

بترسیده از آدم پرواز کند آن عنقا

 

وجود دارد در قله خاک سیاه ی خرده

پر بنما توبره را پر شتاب بی وقفه

چو پر کردی توبره را فرو فرست با طناب

تا باز کنم من بی هول طاقت بار یک لمحه

 

طنابت را به سنگی سپس باید ببندی

از برای فرود هم جایی باید پسندی

طنابت را چسبیده فرو بیا سرخوران

صلاح باشد این حیله ترا در آن بلندی

 

خنجر گرفت پس عظیم علاوه بر چنته اش

بدون هیچ غفلتی فهمید همه گفته اش

ای عزیزم -بگفتا- خطأ مرو از پندم

حتی الامکان بکوشید پیر بکند پخته اش

 

از کار نماند عظیم نیز نگردیده هیچ خوددار

اراده و توکل بوده ویرا چون بسیار

تقدیر وی از خدا نیافت هرگز هیچ تغییر

در شکم اشتر شد کرده خطر بی زنهار

 

دوخته بطن شتر را جناب پیر گوشه رفت

خود را نمود هم پنهان در میان یک درخت

سیمرغ آمد از هوا چنگ انداخته طعمه را

با یک خیز جانانه جای خودش باز برفت

 

سیمرغ رفته با شتر روی یکی سنگ نشست

عظیم با شهامت از شکمش ناگه جست

از دیدن آدمزاد به علت وحشتش

آن سیمرغ پرنده از آن محل در برفت

 

با وحشت و نگران عظیم رسید به قله

خاک را سیه بیافته انباشته کرد یک کیسه

آن توبره را انباشته محکم بسته با ریسمان

به آن بابا فرستاد از قله چون مرسوله

 

باری چو آن توبره را روانه کرد بر زمین

غرق دولت بگردید پیرمرد بس لعین

کیسه فرو چون آمد آن کافر لامذهب

از جا بکند طناب را زور ورا کم مبین

 

بماند عظیم از کف داده طناب را

-چرا بردی؟ پس بگفت بنا کرده عتاب را

- گذاشته ام چه بسیار بر سر کوه من کسان

تو هم شدی یکیشان- می رفت داده جواب را

 

آنگاه بکرد او یقین به کفر آن پیر پست

که عاری از عاطفه براه خود چون برفت

وقتی دانست کان کافر بر نگردد پشت سر

پی راهی دویده در سنگ براق بگشت

 

Түркістан бола құртыстан

Түркістан бола құртыстан

 Құрт қамады əр тұстан

Кіндігі еді Түріктің

 Тоздырады ау көп дұшпан

 Қожа Ахмет Ясауи

 Тегі бола Ол Ғалауи

 Арап елін тастай кеп

 Мұнда жырлап адами

Тілін біліп халықтың

 Танытты не ғашықтың

 Пайғамбар жасы толғанда

 Қылует ете жатып тың

 Керек демей бүл дүнйе

 Жұқарта бермей ал жүйке

 Осы бейнет жетер деп

 Өнеге қойды билерге

 Сасық қоңыз болма деп

 Аз ақ азық жолға деп

 Ізгілікті болсайшы

 Көбі жүк деп оллаһ көп

Кəне Одан үлгі алған

 Қуғандары тек жалған

 Қуантатын жоқтарды

 Аударар жерден Ол жатқан

 Ашындырар халықты

Зұлымдыққа батыпты

Құрықпаса қарадан

Көре жатар тамұқты.

ادامه نوشته

داستان "عظیم"( آبای ) 2

داخل شده پیرمرد خانه را کرد بررسی

 

غیر عظیم البته پیدا نکرد هیچ کسی

با اخلاص کاملی که یافته بود نسبتش

از این کارش هم عظیم دلگیر نگردید بسی

 

سخن بگفت چو خوشوقت آن پیرمرد پر طنین

برخاست عظیم به کرنش گوش سپرده بس متین

بعد از طعام چون دست ها را بشستند

اشاره کرد به ایماء که مشروب آر همچنین

 

رایج شده این عمل در آداب مردمان

منجمله خلایق بین روس و آلمان

بسلامت شمرده نوشابه مفیدی

خمری بود کشیده با میوه ها بعد نان

 

از انواع عرق ها سینی شده پر بطری

یکی دو جام آماده در این میان به نیکی

پرت و پلا بگفته، عیشی نموده برپا

از چپ و راست برداشتند پیاله ها به مستی

 

پیر رند خوش برخورد بمانده خود استوار

چیره بشد بر عظیم که خورده بود اول بار

با تظاهر به اینکه جام می کند دست بدست

در استکان زو پنهان دارو بریخت نابکار 

 

این کار او وقتی بود که شب گذشت از نیمه

شیطانی بود کذایی با انبانی پر حیله

چون بنوشید از جامی که قاطیش دارو بود

عظیم افتاد پس به پشت در حالت سرگیجه

 

پنجره را باز کرده آن پیر مرد زد سوتی

چهار نوکر آوردند به آن خانه تابوتی

بدون هیچ جنجالی برفت بسی شتابان

بهمراه چار ناکس آن لعنتی آن طاغوت

 

در ساحل یک دریا، خلنگزار پر پشتی

در میانش آشنا با پیرمرد یک کشتی

در آن کشتی نهادند آنها باری عظیم را

دماغه را چرخاندند بیک جای دوردستی

در کنارش می بودند بیست-سی نفر ملازم

دور بشدند از آن شهر سحرگهان به چیستی

 

کمپیر آمد صبح خانه ، بیدار کرده جماعت

پی برد دلش بر فرزند وارد شده مصیبت

زاری کرده شیون نمود بیهوده

از من مپرس تو حالا بودش دگر چه حالت

 

ظهر فردا جمع بکرد حواسش را پس عظیم

خوف و خطر را بدید بر سر خود بس عظیم

تک و تنها خوابیده دست و پایش در زنجیر

یک حصار آهنین، یک قفس پر ز بیم

 

از جای خود چون برخاست با زحمت و پیچ و تاب

بر سر پا ایستاده پیر را بدید لا کتاب

- مگر کند چنین کار یک آدم ریش سفید؟ !

پرسید چرا بکردی جدا مرا ز مادر؛ ده جواب

 

- دست برداشته از بازی، هشیار شده چشم گشا

مبادا که پنداری همدین خویشت مرا

می پرستم من آتش، گر شناسی تو دینم

از هر آنچه در من هست خوفی نباید ترا

 

عین جهالت باشد گر ندهی تن به آن

ضرب ترکه تا یکصد باید کنی نوش جان

گیرم دارای جان هزار، باز نشوی رستگار

یافت نشود خلق نرم ز من دگر هر زمان

 

فرزند بگفت : جان من قربانی دینم است

به آتشت بهر جان من نکنم سر هم پست

دینم حق و کارم پاک، گر بمیرم شهیدم

از این که من بترسم، ای لعنتی، بشور دست

 

از تن در آورد همه البسه بچه را

یک صد ضربه دره هم أو را بزد برقفا

در نیاورد از دهان حتی صدای جیکی

از حال برفت اندکی با اينهمه بینوا

 

آن سبحان توانا خوش نداشته این چنین

بهم خورده آسمان طوفان بشد در زمین

بماند رها بحالش آن بچه دست بسته

شد آواره با کشتی آن گروه بس لعین

داستان "عظیم"( آبای ) 2

داخل شده پیرمرد خانه را کرد بررسی

غیر عظیم البته پیدا نکرد هیچ کسی

با اخلاص کاملی که یافته بود نسبتش

از این کارش هم عظیم دلگیر نگردید بسی

 

سخن بگفت چو خوشوقت آن پیرمرد پر طنین

برخاست عظیم به کرنش گوش سپرده بس متین

بعد از طعام چون دست ها را بشستند

اشاره کرد به ایماء که مشروب آر همچنین

 

رایج شده این عمل در آداب مردمان

منجمله خلایق بین روس و آلمان

بسلامت شمرده نوشابه مفیدی

خمری بود کشیده با میوه ها بعد نان

 

از انواع عرق ها سینی شده پر بطری

یکی دو جام آماده در این میان به نیکی

پرت و پلا بگفته، عیشی نموده برپا

از چپ و راست برداشتند پیاله ها به مستی

 

پیر رند خوش برخورد بمانده خود استوار

چیره بشد بر عظیم که خورده بود اول بار

با تظاهر به اینکه جام می کند دست بدست

در استکان زو پنهان دارو بریخت نابکار 

 

این کار او وقتی بود که شب گذشت از نیمه

شیطانی بود کذایی با انبانی پر حیله

چون بنوشید از جامی که قاطیش دارو بود

عظیم افتاد پس به پشت در حالت سرگیجه

 

پنجره را باز کرده آن پیر مرد زد سوتی

چهار نوکر آوردند به آن خانه تابوتی

بدون هیچ جنجالی برفت بسی شتابان

بهمراه چار ناکس آن لعنتی آن طاغوت

 

در ساحل یک دریا، خلنگزار پر پشتی

در میانش آشنا با پیرمرد یک کشتی

در آن کشتی نهادند آنها باری عظیم را

دماغه را چرخاندند بیک جای دوردستی

در کنارش می بودند بیست-سی نفر ملازم

دور بشدند از آن شهر سحرگهان به چیستی

 

کمپیر آمد صبح خانه ، بیدار کرده جماعت

پی برد دلش بر فرزند وارد شده مصیبت

زاری کرده شیون نمود بیهوده

از من مپرس تو حالا بودش دگر چه حالت

 

ظهر فردا جمع بکرد حواسش را پس عظیم

خوف و خطر را بدید بر سر خود بس عظیم

تک و تنها خوابیده دست و پایش در زنجیر

یک حصار آهنین، یک قفس پر ز بیم

 

از جای خود چون برخاست با زحمت و پیچ و تاب

بر سر پا ایستاده پیر را بدید لا کتاب

- مگر کند چنین کار یک آدم ریش سفید؟ !

پرسید چرا بکردی جدا مرا ز مادر؛ ده جواب

 

- دست برداشته از بازی، هشیار شده چشم گشا

مبادا که پنداری همدین خویشت مرا

می پرستم من آتش، گر شناسی تو دینم

از هر آنچه در من هست خوفی نباید ترا

 

عین جهالت باشد گر ندهی تن به آن

ضرب ترکه تا یکصد باید کنی نوش جان

گیرم دارای جان هزار، باز نشوی رستگار

یافت نشود خلق نرم ز من دگر هر زمان

 

فرزند بگفت : جان من قربانی دینم است

به آتشت بهر جان من نکنم سر هم پست

دینم حق و کارم پاک، گر بمیرم شهیدم

از این که من بترسم، ای لعنتی، بشور دست

 

از تن در آورد همه البسه بچه را

یک صد ضربه دره هم أو را بزد برقفا

در نیاورد از دهان حتی صدای جیکی

از حال برفت اندکی با اينهمه بینوا

 

آن سبحان توانا خوش نداشته این چنین

بهم خورده آسمان طوفان بشد در زمین

بماند رها بحالش آن بچه دست بسته

شد آواره با کشتی آن گروه بس لعین

 

 

 

ادامه نوشته