آری گویی به زندگی در شعر خیام

نوشتار ایمان مطلق آرانی با عنوان «آری گویی به زندگی در شعر خیام»

حکیم ابوالفتح غیاث‌الدین عمربن ابراهیم خیام متولد قرن پنجم هجری در شهری به نام لوکر دیده بر جهان گشود. گویند علت نام “خیام” شغل آبا و اجدادی وی بوده است که خیمه دوزی بوده است و خود او نیز در مقدمه ی کتاب (جبر و مقابله) خود را خیامی یا الخیامی معرفی میکند و لقب خیام, گویا تنها تخلص او در اشعارش است، چنانچه به عنوان مثال در مصرعی مینویسد “خیام اگر ز باده مستی خوش باش.” حکیم خیام، در علم نجوم از سرآمدان روزگار خود بود و گویند که رصدخانه ای در زمان ملک شاه سلجوقی ساخته بود و همچنین در تقویم جلالی اصلاحاتی انجام داد. از او که تقریباً به تمام علوم زمان خود از جمله فقه، اصول، نجوم، علوم فصاحت و بلاغت، فلسفه، طب و ریاضیات و … احاطه ی تام داشت، پانزده اثر به جای مانده است که بدین شرح است:۱- رساله ی جبر و مقابله ( که گویند در زمانی که تنها بیست و سه سال داشت این کتاب را نوشته است) ۲- رساله در شرح مشکلات مصادرات کتاب اقلیدس ۳- زیج ملکشاهی ۴- رساله فی طبیعیات ۵- لوازم الامکنه ۶- رساله ای در کون و تکلیف ۷- رساله فی الوجود ۸- صحیفه بر زبان فارسی ۹- رساله میزان الحکمه ۱۰- رساله ای در صورت و تضاد در جواب سه مسئله از حکمت ۱۱- ترجمه ی خطبه ی ابن سینا ۱۲- نوروز نامه ۱۳- رساله نظام الملک راجع به حکومت و در نهایت دو اثر دیگر که تنها از آنها نامی بیشتر نمانده است.
همانطور که از موضوع نوشته انتظار میرود، در اینجا تنها به خیام به مثابه شاعر نگاه میشود، اگرچه از پس تفسیر اشعار وی وارد بعد فلسفی وی نیز میشویم.
بنیاد اصلی اشعار خیام تامل و اندیشه به مفهوم زمانمندی انسان و در جهان بودن او و سرانجام مرگ انسان است. مرگی که به عنوان قطعی ترین امکان پیش روی ماست که بعد زمانمندی و فناپذیری ما را به عنوان هستنده ای در عالم خاک مشخص میکند.
خیام در اشعار خود زمان را به مثابه “حال” تبیین میکند که در اشعارش این را با دو کلمه ی “حال” و “دم” نشان میدهد. البته این سخن دال بر این نیست که خیام به سیر زمانه توجهی ندارد، چنانچه مینویسد ” می خور که زمانه دشمنی غدار است” بلکه به باور او نباید دل نگران فردا و دیروز بود، چرا که ما نه از علت خلقتمان در این دنیا خبر داریم ” معلوم نشد که در طربخانه ی خاک نقاش ازل بهر چه آراست مرا”  و نه از فردای خود ” امروز تو را دسترس فردا نیست واندیشه ی فردات بجز سودا نیست” پس چون نه این است و نه آن ” ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست کاین باقی عمر را بها پیدا نیست”. و یا در شعری کامل تر میگوید ” این یکدو سه روز نوبت عمر گذشت/ چون آب به جویبار و چون باد به دشت/ هرگز غم دو روز مرا یاد نگشت روزیکه نیامده است و روزی که گذشت”. میتوان از جهتی موضع خیام را درباره ی مرگ نیز از دل مفهوم زمان او نیز دریافت و حکم بدان داد که او متاثر از اپیکور معتقد است که تا زمانی که من هستم، مرگ نیست و زمانی که مرگ آمد دیگر من نیستم پس نباید که حال را به مرگ اندیشی و ترس از مرگ سپری کرد. ” مائیم و دمی و مطرب و این کنج خراب/ جان و دل و جام و جامه در رهن شراب / فارغ ز امید و رحمت و بیم عذاب/ آزاد ز خاک و باد و از آتش و آب”  اما این فارغ بودن از آنچه خواهد آمد در اندیشه ی خیام دال بر این نیست که پس چنان زندگی کن گویی همیشه زنده ای بلکه دقیقاً برعکس او در عین حال که میگوید باید به زندگی آری گفت و حال را غنیمت دانست و از آن لذت برد، باید آگاه به زمانمندی و فانی بودن خود نیز بود ” آن قصر که جمشید در او جام گرفت/ آهو بچه کرد و رو به آرام گرفت/ بهرام که گور میگرفتی همه عمر/ دیدی که چگونه گور بهرام گرفت” و یا میگوید ” این کهنه رباط را که عالم نام است/ وآرامگه ابلق صبح و شام است/ بزمی است که وامانده ی صد جمشید است/ قصری است که تکیه گاه صد بهرام است” و یا “پیش از من و تو لیل و نهاری بوده است/ گردنده فلک نیز بکاری بوده است/ هر جا که قدم نهی تو بر روی زمین/ آن مردمک چشم نگاری بوده است” و در نهایت پیام اخلاقی ای خیام به ما میدهد این است که ” ترکیب طبایع چو به کام تو دمی است/ رو شاد بزی اگر چه بر تو ستمی است/ با اهل خرد باش که اصل تن تو/ گردی و نسیمی و غباری و دمی است”

 حم کدی گفت:

می 19, 2020 در 5:25 ب.ظ

عمر را دانی چیست عمر ؟

فکر بنماییش زودگذر

با حکمت و جبر و نجم

نیافته ای در آن نظم ؟

بهر عمران باد عمرت 

خدا را هست این حکمت

ورنه گردد ناشایست

ناخوش داری گر دنیا

پس بسازش پذیرا

حیات و موت درپیوند

برای این آن کنند

هر گون کنی این را سر

همان گردد سر تا سر.

فرمود نبی را بخوان

فرمود نبی را بخوان

افزون خبر  هم ز آن

قرآن بودست کتابی

پر از رمز جهانی

برداشتنش نتوانند

لیک انسان ها بتوانند

یعنی کنند رایزنی

با پرهیز از خودرایی

خلاف باشد نعمتی

حقجویی را فرصتی 

 سنت بوده از رسول

ای امتش دار  قبول

انبیاء و تردید

انبیاء را هم لو برتر

می گرفته شک در بر

الله می داد جوابی

تا دست یابند صوابی

پس نباشد شگفتی

کاندر تردید بیفتی

نظام اگر ربوبیست

مگو سوال دروغیست

 از حق مگر برتری

ز خلق خواهی کهتری ؟

صادق تری از جعفر ؟

تنقید دیده خود بهتر

 

نفس اماره

 

به منکر شد اماره
اگر نفسی همواره
نی اصلاحی میسر
ای شیعه ی بیچاره
فدک دانی زهرا را
حسنینش بیکاره
کربلا هست بهانه
تا حق خورند مستانه
عام را خوانند غاصبی
چونکه باشند بیگانه
ملک و ملت مال خاص
ارث مام است ، دیوانه  

خیر و شر

حم کدیگفت:

اردیبهشت ۲۶, ۱۳۹۹ در ۶:۱۴ ب٫ظ

خیر بوده و شر بوده
خیال را دار آسوده
تنها مطلق الله است
هر دو را خلق فرموده

برخورد مان با خلقت
عزت زاید یا ذلت
صلاح را گر ندانی
شرت بود از قدرت

قلم داده رب دستت
تا بنویسی خود کسبت
ز اینکه پرسد چه کردی
شکوه منمای از ربت

دار الامکان دنیا را
حق آفرید چون ما را
در جهاد با مفسد
باید بودن بس کارا

شبه قضه ( ۳۷ )

دیروز نماز عصر را کمی قبل از اذان خواندم. فرحت تلفن زده بود عازم بندر ترکمن است. صدقه ۵ و ۷ مادر ابلساری را افطار می دادند. پسر مادرمرده از رفقای قدیم و ندیم خواهر خوانده زاده ام اوست. به اقتضای معرفت لازم دیده که علاوه بر شرکت در نماز میت و تشییع جنازه مرحومه در مراسم دیروز هم حضور بهم رساند. البته درخواست خود خواهر خوانده ام مؤثر بوده است. در راه از هر دری حرف زدیم. از جمله کورونا . این ویروس هموزن سیروس نام لاتین کوروش ، ملقب به ذوالقرنین است که پی جهانخواری به شرق و غرب دنیا شاخ و شانه کشیده بود. لشکریان جرارش به توران ( سکا ) هم وارد شده پادشاه آن و پسرش را می کشند. کوروش ، سرمست از پیروزی ، از توموریس ملکه بیوه و داغدارش خواستگاری هم می کند. شهبانوی موصوف که قزاق ها او را تو'مار اپاي می خوانند ، درخواست گربزانه او را رد کرده به مصاف دعوت می کند. در جنگ کشته شده و سرش را به ملکه تحویل می دهند که آن را در توبره پرخون فرو برد بلکه سیراب گردد. القصه سپاهیان امپراتور جسد بی سرش را در پاسارگاد دفن می کنند. 

الغرض ویروس و سیروس یادشده اسم و رسم مشابه ای دارند که فقط در برابر حریم خانه از کار می افتند. می توان فرض کرد که تضعیف این نهاد اساسی علت عمده فعالیت دو عنصر سیطره جوی مذکور  بوده است . اینک سرپناهی امنتر از خانه دیده نمی شود. در عین حال از هم پاشیدن اولین واحد تشکیل دهنده آبادی ، قریه ، شهر ، کشور و جامعه جهانی واقعیتی تلخ و غیرقابل کتمان است. ابرقدرت ها در مقابل این عامل بسیار ریز دچار استیصال شده اند. 

اما بقول حافظ ، لسان الغیب :

"عیب می همه گفتی هنرش نیز بگو "     

وجود چنین بلایی را نبایست خالی از عبرت و حکمت معرفی  کرد. بسیاری از ممالک کبار به نقاط ضعف خود اقرار و می کوشند با مشارکت شهروندان و سازمانهای مردم نهاد ( سمن ) نواقص را اصلاح و محیط آرامبخش لازم را تدارک ببینند.  لب کلام اینست که در خلقت هیچ پدیده مطلقا خوب و بدی نیست. به عبارت اخری فقط نحوه تلقی و برخوردمان با وقایع جاری است که کیفیت حوادث را می نمایاند. هستند رنودی که از این آب گل آلود ماهی ها می گیرند. چه بسا ابراری که با ایثار و نیکوکاری ارزش والای خود را نشان می دهند. بیگمان دنیای مابعد کورونا متفاوت از مورد حاضر خواهد بود.

در مجلس دعای خیر مرحومه بسیاری حضور داشتند. علاوه بر بندری ها از گرگان و گنبد هم آمده بودند. خدابیامرز 86 سال عمر کرده اولاد ، نوه و نبیره های دارد که اعمال خیرشان باقی الصالحات توانند بود. شرط و شروطش بماند.   

دین سهله و سمحه

 

کار دین را سهل مگیر
تا ننمایدت جهل اسیر
داوریست چونکه دین
میانه گی را گزین 
عروج باید تا خدا
سهله داری تا روا
سماحتت می باید
مسالمت بل زاید
خاص مسلم نی دنیا
عاقبتست بس ویرا
دین خداست اینچنین
ایمان باشد پس همین 

 

ادامه نوشته

Абайдің қара сөздері һəм ұлттық бірлік

Абай мұрасы  501  5 пікір 9 Мамыр, 2020 сағат 12:51

Абайдың қара сөздері һәм ұлттық бірлік

Үмбетқан Сәрсембин

Елдің бірлігі, мемлекетшілдік, тарихи сана және осы бағытта ерекше мәнге ие азаматтық бірегейлік қашанда қоғам алдында тұратын мәселелердің бірі. Бұндай жеке адам мен қоғам болмысына ортақ мәселелерден айналып өткен ел тарихта кемде кем. Мәдениеті арқылы өнері мен ғылымын көтеріп, өркениет жолына бетбұрған мемлекет алдыменен қоғамдық сананың жағдайына ерекше мән берген. Қоғамдық сана оның мүшелері адамдардың өзіндік санасының негізінде жүзеге асып (дамып, өзгеріп, өрісін кеңейтіп) отырады. Өзіндік сана дұрыс қалыптасуы үшін тарихи сана қажет, қоғамның тарихи санасын сақтап, рухын көтеретін ұлттық интеллигенция өкілдері. Яғни нағыз ұлт зиялыларының ұлттық санасының негізінде қоғамдық сана қоғамға айқын көрініп, қызметін жоғары деңгейде атқарады.

Ақыл-парасатымен ел алдына шығып отыратын зиялылар еліне тура жолды көрсетумен қатар, елдің мәдениеті мен тұрмысын көтеретін дүниелерді насихаттауды дәстүрге айналдырған. Бұған қарап зиялылардың тағылымы, идеялары олардың қоғамына үлгі-өнеге беріп отыратын болмысымен тарихи құндылыққа айналатындығын көреміз. Зиялылары жоқ немесе ұлт ісіне интеллектуал адамдары бірікпеген қоғам, зиялыларды қоғамынан тәрбиелеп шығара алмаған ел үнемі ұлттың болашағына қатысты мәселелерді шешуде кедергілерге тап болады, бір ізділіктен қол үзіп, әр тектілікке жол береді. Бұндай жағдайдың салдары түптеп келгенде қоғамдық сананың үлкен дағдарысқа ұшырауына әкеліп соқтырған. Қоғамдық сананың дағдарысқа ұшырауы бұл қоғам мүшелері адамдардың бір-біріне, қоғамға деген сенімсіздігін көрсетеді. Жемқорлық, қоғамдық ортада жалған дүниелердің орын алуы, білім мен өнерде сапаның болмауы, заңның үстемдік құрудан қалып, мәдениеттің төмендеуі, адамдардың бай кедей болып бөлінуі қоғамдық сананың дағдарысқа ұшырауының бір белгісі дейміз. Сондықтанда қай заманда болмасын, әсіресе бүгінгі уақыт жағдайында (ақпараттық технология үстемдік құрған дәуірде) мемлекет пен қоғам, тарих пен халық арасында рухани көпірді салып (сақтап) отыратын нағыз ұлттық интеллигенцияның қызметі.

Нағыз ұлт зиялыларының тағылымы тарихи сана, рухани дүниелері, идеялары насихатталған жерде қоғамның тұтастығын сақтап отыратын құндылықтар жойылмайды. Керісінше қоғамдық сананың негізіне айналып отырмақ. Зиялылардың ақиқатты ұстанымы, шындығы, білімі арқылы халық ненің дұрыс, ненің бұрыс екендігін біліп отырады. Қоғамда ағаттыққа, әділетсіздікке, өткінші, өзгермелі жалған әдеттерге жол берілмейді. Шынайылық, шыншылдық сияқты көрегендікке арқау болатын  рухани қасиет үлгілері қоғамдық болмыстың бағдар шамына айналмақ. Ал қоғамдық өмірдің мәдениетке, өзіндік сана, азаматтық ұстаным мәселелеріне келгенде тарихи тәжірибелерінен қол үзіп отыруы, жаңа уақыт жағдайында мемлекетшілдік сананың әлсіреуіне әкеледі. Қоғамдық сананың тоқырауына бірден бір себеп осы. Бұны айтып отырғанымыз кешегі өткен ғасырларда Абайдың, одан кейінгі алаш зиялыларының идеялары, ұстанымы, қоғамдық саяси көзқарастары ел мүддесінің болашағына қатысты мәселелерді күні бұрын зерделеп, оның нақты шешімдерін көрсетіп, анықтап кету болған.

Абайдың мұралары қай уақытта болмасын, қазақ қоғамының әрбір уақыт жағдайында туындап отыратын мәселелеріне қажет тәжірибе. Ол қоғамының барлық мәселесін күні бұрын зерделеп, түйіндеп отырады. Өз заманында сырттан еніп жатқан идеологияның салдарынан өзгерген мінездің түптеп келгенде ұлттық мәселеге айналатындығын ескерген, сол үшін жауапсыздықпен, даңғойлықпен, надандықпен күресті. Қоғамның рухын қайта қалпына келтіруге ұмтылды. Ойшыл мұраларының бұндай терең деңгейде (әлемдік даналықтың тәжірибесін түгелімен қамтыған) жазылып, тарихта қалуы даналығы, ұлтжандылық қасиеттерімен қатар, еңбекқор, өз ісіне адал адам болғандығын көрсетеді. Ұлтының қасиетін алдыменен өзі иеленіп, даналығы, ақыл-парасаты, тұлғалық болмысы арқылы қоғамына көрсете білгенде халықтың ұлттық санасының күшейетіндігін қазақ зиялыларының қашанда білгендігін олардың мұраларынан байқаймыз.

Ұлттық болмыстың рухани ұйытқысы ұлттық сана. Сол кездегі қазақ қоғамындағы ұлттық сана мәселесіне қатысты Абай үшінші қара сөзінде былай деген: «Қазақтың бірінің біріне қаскүнем болмағының, бірінің тілеуін бірі тілеспейтұғынының, рас сөзі аз болатұғынының, қызметке таласқыш болатұғынының, өздерінің жалқау болатұғынының себебі не?!»[1.8-б.]. Ұлттық сана мәдениетті адамдардың азаматтық бірегейлігін, ел болмысының рухани тереңдігін негіздеп, зиялылардың қоғам алдындағы жауапкершілігін, бостандығы мен міндетін даралап отыратын қасиет, тарихи мәнге ие ұғым. Ұттық сананы тарихи мәнге ие ұғым деп отырғанымыз, ел мәдениетінің қалыптасуында ұлттық сананың табиғаты, рухы ерекше көзге түседі. Атап айтсақ сезімталдық, табандылық, биік адамгершілік, көркем мінез, сауаттылық, имандылық, терең білім, жауаптылық, іске тұрақтылық бұның барлығы ұлттық сана негізінде жеке адам мен ел болмысының бойында біріге алады, қоғамдық дамудың негізгі тірегіне айналып отырады. Абай мысал қылып көрсеткен қаскүнемдік, жалқаулық, жағымпаздық, қызметке таласқыш келу өзіндік сананың тайыздығынан шығады. Ұлттық сананың жоқтығы, тарихи сананың әлсіреуінен көрінеді. Тарихи сананың қызметі адамның өзіндік санасының дұрыс қалыптасуына ықпал етеді. Тарих пен болашақ алдында өз-өзіне есеп бере алатын ұрпақтың түсінігі өзіндік санадан бастау алған. Өзіндік сананың дұрыс қалыптасуының шынайы көрінісі адамды әділетілікке, шынайылықа және биік адамгершілікке жетелейтін түсінік. Өзіндік сананың дұрыс қалыптасуының негізінде ұлттық сана қалыптасады. Абай өзіндік сананың тұтқасы (негізі) естілік деген: «Әрбір құмарлық өзіне бір дерт болады екен, әртүрлі құмар болған нәрсеге жеткенде, яки әне-міне, жетер-жетпес болып жүргенде, бір түрлі мастық пайда болады екен.

Әрбір мастық бойдан оғатты көп шығарып, ақылдың көзін байлап, төңіректегі қараушылардың көзін ашып, «ананы-мынаны» дегізіп, бойды сынататұғын нәрсе екен. Сол уақытта есті кісілер үлкен есі шықпай, ақылды қолдан жібермей бойын сынатпай жүріп ізденеді екен» [1.32-б.]. Қоғам өміріндегі ұлттық сананың белгісі, басты бейнесі елдің бірлігінде, қоғам болмысының рухани тереңдігінде. Ұлттың бірлігінің қалыптасуы мен сақталып отыруына әсер ететін жекелеген адамдардың бірлігі, яғни азаматтық бірегейлік. Абайдың бұл мәселеге қатысты көзқарастары сол кездегі қазақ қоғамында орын алған жағдайларға байланысты қалыптасқан. Абай заманында қоғамда орын алған жағдайлардың басым бөлігі жеке адам мен қоғамның психологиясымен тығыз байланысты. Атап айтсақ ұлттық сананың әлсіреуі, қоғамдық болмыстың тайыздай түсуі, өзіндік сананың дүниелік нәрселермен шектеліп қалуы, ел мүддесіне қайшы келетін іс-әрекет түрлерінің орын алуына әсер еткен. Осының салдарынан қазақ қоғамының болмысына, тұтастығына сызат түсті, әр адамның жеке басының пайдасынан аса алмайтын қам-қарекеті ел мүддесіне қатысты мәселенің күшейіп отыруына себеп болды.

Әлеуметтік мәселелер жеке адамның өзіндік санасының деңгейімен шектелмейді, ұлттың болмысы мен мәдениетінің нығайып отыруына кедергі болатын мәселелер осы әлеуметтік мәселелердің қордалануынан туындайды. Әлеуметтік мәселелер дұрыс шешілмей ұлттың мүддесіне қатысты мәселелер дұрыс қойылмайды. Кез келген қоғамның ішкі құрылымына қатысты дүниелер әлеуметтік мәселелермен тығыз байланысты келеді. Бұны Абай қоғам мүшелерінің деңгейімен, олардың бойларында ел болмысына жат әдеттердің күш алуымен түсіндіреді. Тағыда қайталап айтар болсақ, пайдакүнемдік, уақытша, өткінші, өзгермелі нәрселерге бой алдырудың салдарынан орын алатын қаскүнемдік қоғамының уақыттан ұтылып жүруіне әкеледі. «Осы елдің үнемі қылып жүргені немене? Екі нәрсе. Әуелі – ұрлық, ұры ұрлықпен мал табам деп жүр. Мал иесі артылып алып тағы да байимын деп жүр. Ұлықтар алып беремін деп, даугерді жеп, құтқарамын деп ұрыны жеп жүр. Қарапайым жұрт ұрлық айтып мал аламын деп, ұрыға атымды сатып пайдаланам деп, не өткізбесін арзанға түсіріп алам деп жүр. Екінші – бұзақылар біреудің ойында жоқ пәлені ойына салып, бүйтсең бек боласың, бүйтсең көп боласың, бүйтсең кек аласың, мықты атанасың деп, ауқаттыларды азғырғалы әлек болып жүр...» - дейді Абай. [1.26-б.]. Мемлекеттің болмысы тарихи уақыт кеңістігінде өзіне дейінгі уақыт пен келер уақыт арасындағы ұлттық құндылықтарды жалағап тұратын көпір сияқты. Мемлекет болмысының оның құндылықтары негізінде уақытың көпіріне айналып отыруы себебі, қоғамдық сананың деңгейіне тәуелді. Мәдениет, заң, саясат, білім неғұрлым өрісі кең, беделі жоғары болған сайын оның деңгейі тереңдей түспек. Барлық нәрсе, барлық мәселенің санадан бастау алып, санаға келіп тіреліп отыратындығын Абай айтып отыр.

Мансапқорлық, жемқорлық, осыдан шығатын зұлымдық, жалқаулық, жағымпаздық қоғамның кемшілігі ғана емес, мемлекеттің өмірін жалғап отыратын ұлттың болмысын күйрететін нәрселер. Сондықтан қоғамға тарихи сана, тарихи санадан шығатын өзіндік сана, ұлттық сана қажет. Бұлардың бірі дұрыс болмайынша қоғамдық болмыстың ішкі құрылымы сақталмайды.

Абай қоғамдағы әлеуметтік мәселелерге философиялық тұрғыда қараған адам. Ойшылдың қоғамдық мәселелердің орын алуы барысына философиялық негізде қарауы адам мен қоғам, ұлттық мүдде мәселесінің онтологиялық шешімдерінің нақты көрсетілуіне ықпал етті. Ендігі жерде елдің болашағына оның болмысының негізінде қарайтын болсақ, барлық мәселенің түйіне рухани негізге келіп тіреледі. Яғни сана, тарихи тәжірибе, ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиеленуі тиіс. Ұлттық құндылықтарды дәріптеп, насихаттайтын, өнегесі арқылы қоғамдық ортаға интеллектуалдық әсер қалдырып отыратын зиялылық. Қазақ қоғамындағы интеллигенттік сана мәселесіне қатысыт Абай мынадай тұжырым жасаған: «Ұлықтар «пәлі-пәлі», бұл табылған ақыл деп, мен сені бүйтіп сүйеймін деп, ананы жеп, сені бүйтіп сүйеймін деп, мынаны жеп жүр. Қара халық менің сонша үйім бар, сонша ауыл-аймағыммен сойылыңды соғайын, дауыңды айтайын деп, қай көп бергенге партиялас боламын деп, Құдайға жазып, жатпай-тұрмай салып жүріп басын, ауылын, қатын-баласын сатып жүр. Осы бір ұры, бұзақы жоғалса, жұртқа ой да түсер еді, шаруа да қылар еді. Бай барын бағып, кедей жоғын іздеп, ел секілденіп талапқа, тілеуге кірісер еді» [1. 26-б.].

Адам өмірге, қоғам болашаққа биік санамен қарауы тиіс. Себебі уақыт адамнан ақыл сұрамайды, адам да, қоғам да уақыттан тәжірибе алған. Адамның уақыттан ақыл сұрауы бұл өнердің құндылығын түсініп, тәжірибені меңгеріп отыру ісімен тең. Абайдың айтып отырғаны мемлекет алдыменен уақыттан ұлтылмауы тиіс. Мемлекет адамының бірлігі мықты болғанда ғана уақытқа ілесіп отырады. Қоғамдағы халықтың рухани болмысына жақсы әсер беретін деңгей, мемлекетшіл адамдардың мәдениеті қашанда елдің уақыт ағымына ілесуіне ұйытқы болған. Қоғамдық санадағы кемшілікті қоғамның өзі көтергенімен, уақыт көтермейді. Уақыт көтермеген соң ол кемшілік қоғамның негізгі проблемасына айналып, әлеуметтік проблемалардың туындауына себеп болмақ. Сондықтан кез келген адам алдыменен қоғамды уақыт ағымына, яғни мәдени дамуға байланыстырып отыратын әлеуметтік нормаларды меңгеруі тиіс. «Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәрте, болмаса жұмасында бір, ең болмаса, айында бір өзіңнен өзің есеп ал! Сол алдыңғы есеп алғаннан бергі өміріңді қалай өткіздің екен, не білімге, не ахиретке, не дүниеге жарамды, күнінде өзің өкінбестей қылықпен өткізіппісің? Жоқ, болмаса, не қылып өткізгеніңді өзің де білмей қалыппысың?» - деп жазып кеткен ойшыл [1.32-б.]. Әр заманның қиыншылығы, жетістігі, өз кемшілігі бар. Кез келген адам өз болмысын парасаттылық деңгейіне көтеруде осы үш нәрсені ескеруі қажет. Өз болашағын елінің мүдесімен ұштасыратын, ел мүддесінің болашағына уақыттың заңдылығымен қараған адам, заманының жетістігі болып саналатын дүниелерді меңгеруге, сол арқылы қоғамын ілгерілетуге ұмтылады.

Елдің бірлігі зиялылардың қоғам алдында үлкен беделге ие болуынан шығады. Халықтың бойындағы қоғамға, мемлекетке деген сенім, халық пен биліктің арасын байланыстырып отыратын ұлттық идея мемлекеттің тұтастығын, тұрақтылықты сақтайды. Осы себептен Абай, «адамның адамшылығы істі бастағанынан білінеді, қалайша бітіргендігінен емес» деп айтып кеткен. Бұны ойшылдың қазақ зиялыларына, қоғамды басқаратын адамдарға арнаған үндеуі деп те айта аламыз. Себебі ойшыл айтқан бірліктің басы сенім, қоғамына адалдық, білім, адамгершілік. Адамгершілік тәрбие мен білім қатар өмір сүріп отырған ортадан бастау алады деген ой жатыр ойшыл мұраларында. Ұлттық мүдде құндылықтарын тарихтан келе жатқан аманат деп түсінетін елдің адамдары, ендігі жерде жеке бастың қамынан әрі аса алмайтын болды. Бұл жағдай әрмен қарай бара берсе ел жойылмақ. Осы себептен Абай үшін ұлттың бірлігіне қызмет ету, ұлттық сананы қайта қалпына келтіру ісімен тең. Қоғамның рухы әлсірей түскеннен кейін, қоғамның тарихи санасын қалыптастыратын құндылықтар зерттеліп жазылуы керек.

Ойшыл адамдардың өз қоғамынан оқшау тұрып, ел болашағын алыстан ақыл биігімен көрген деңгейінің өзі елдің басын біріктіріп отыратын дүние. Кез келген қоғамның қателігін түзеп отыратын уақыт. Уақыттың шындығымен қоғамның кемшілігі бетпе-бет келген сәтте ұрпақ ойшыл адамдарының даналығына оралып отырады. Себебі зиялылар болмысы биік тұлғасымен ұлттық мүдденің рухани қазығына айналып отырған. Ұлтының келешегін ойлайтын ұрпақ алдыменен тарихтағы ұлт тұлғаларының өнегесін білуі тиіс. «Қай жұрттың болса да жаны әдебиет, -  деп жазады Міржақып Дулатов «Қазақ» газетінде жазған Абай туралы мақаласында, - жансыз тән жасымақ емес. Қайдан өрбігенін, қайда өскенін, ата-бабалары кім болғанын, не істегенін білмеген жұртқа бұл талас-тартыс тар заманда арнаулы орын жоқ. Сондықтан Абайдың аты жоғалуы, мұнан кейін де шығатын Абайлар сондай ескерусіз ұмытылу ықтималы қазақтың жоғалуы, қазақ атты халықтың ұмытылуымен бірдей»[2. 104-б.].  Шыныменде ұлттық бірегейлік негізі, елдің бірлігі ортақ тарихи санадан, ұлттың руханияты мен мәдениетінен, ұлт тұлғаларының рухани тағылымынан келіп шығады. Ұлттың қалыпты өмір сүруі ұлттық мүдденің, оны қорғаудан шығып отырған тарихтың, ұрпақты тектілікке тәрбиелеп отырған ел дәстүрінен көрінеді.

Алаш зиялыларының ұғымында қазақтың руханияты құр әдебиетқана емес, оның бойында тарихи сана, тарих, тіл мен діл, дін мен дәстүр, өнер, білім, мәдениет бар.  Ұлт руханияты ұлттық болмыстың тұлғасын сақтап отыратын құндылықтардың ұясы. Ұрпақтың ұлт тұлғасы деңгейіне жетуінің себебі ұлттық табиғатпен тәрбиеленіп, қоғам болмысының табиғатын сақтап отыратын ұлттың мәдениетіне үлесін қосып отыруында.

Абай даналығы ұлттық рухтың негізі. Жаңа айтып өткеніміздей ойшыл адамдар немесе нағыз зиялылар өз заманының шындығы мен шынайы дүниелерін толық біліп, мәдениетінің дамуына жаңаша серпіліс беретін адамдар. Осы жолда ойшыл адамдардың тұлғасына жүктеліп отыратын нәрсе, қоғамның санасы мен әлеуметтік танымын дұрыс бағытқа бұру болып табылады. Неміс философы И.Кант жазып кеткендей, «Адам даналығының кез келгенінің бастауы жүректің өлшеуге қиын тереңдеріне (тұңғиығына) үңілуге ұмтылатын өзін-өзі моралдық тану болып табылады. Шынында, тіршілік иесі ерігінің түпкі мақсатпен үйлесуінен тұратын даналық, ең алдымен адамның өз бойындағы ішкі кедергілерді жоюға ұмтыла түсуін, содан соң ізгі ықыластың ешқашан жоғалмайтын алғашқы нышандарын аялап жетілдіруін қажет етеді» [3.110-б.].

Абайдың ұлт ісіне араласып, қоғамдық ортадан даналығы, ұстанымы арқылы оқшау тұруының негізінде оның ұлттық рухының жатқандығын білеміз. Абай өзін ғана емес, ұлтының болмысын, адамзат мәдениетінің құндылықтарын, қоғамының жағдайын  алдыменен адамгершіліктің негізінен таныған адам. Ойшылды сол кездегі қоғамының жағдайымен кете беруді адамгершілігі жібермеді. Біздің ойымызша адамгершілік, тәрбие заңына бағынған адамның мемлекетінің болашағына үлкен қауіп төндіріп тұрған нәрселермен келіспейтіндігі анық. Философ Кант айтқан кез келген ұлттың даналығының ойшылдың адамгершілік қасиеттерімен күш алатындығы осыдан ақ белгілі. Бұны өлеңдерінде Абайдың өзі де айтып кеткен:

Өлсем, орным қара жер сыз болма ма?

Өткір тіл бір ұялшақ қыз болма ма?

Махаббат, ғадауатпен майдандасқан

Қайран менің жүрегім мұз болмай ма?

 

Амалсыз тағдыр бір күн кез болмай ма?

Біреуге жай, біреуге тез болмай ма?

Асау жүрек аяғын шалыс басқан

Жерін тауып, артқыға сөз болмай ма?

 

Сонда жауап бере алман мен бишара,

Сіздерге еркін тиер, байқап қара.

Екі күймек бір жанға әділет пе?

Қаны қара бір жанмын, жаны жара[4.199-б.]

Мемлекеттің болашағы ұлттың бірегейлігі мен бірлігінен, зиялы адамдардың бірігіп қоғамға пайдалы іс атқаруынан шығады. Зиялылар ұлттың болашағына ортақ істерге біріге алмаса қоғамда тұтастық, тұрақтылық сақтала бермейді. Үнемі ұрпақ алдында тұратын міндет, негізгі мәселе тарих өрісіндегі ойшылдарының рухани дүниелерін қоғамының игілігіне жарату, соның негізінде өз заманында орын алатын адам мен қоғам мәселесін ақыл мен білімнің таразысына салып отыру деп есептейміз.

Әдебиет:

1. Абай. Қара сөздері. – Алматы: Өнер. 2010. - 124 бет.

2. «Қазақ» газеті / Бас редактор Ә.Нысанбаев. -Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. -560 бет.

3. «Әлемдік философия». Жиырма томдық. «кант және Гегель философиясы». 8-том.-Алматы:Жазушы, 2006. – 520 бет.

4. Абай. Қалың елім, қазағым...Өлеңдер – Алматы: Атамұра, 2002. – 224 бет.

Сәрсембин Үмбетқан Қуандықұлы,

философия ғылымдарының кандидаты.

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-05-11 16:07:57

Тірлік кілті замана

 Бола берер жаңара

 Кері ешуақ тартпастан

 Ат салысқай жаңаша

 Нана осы айқынды

 Дінмен жүргей санаса

 Сөйлескенше адам деп

 Айтқаны бар дөп дана

 Кең болмаса пейілің

 Сөйлерсің ау тулана

 Саябырлы, сабырлы

өзеді от пен суға да

 Тағдыр деген осы ғой

 Істі теріс қылма да

Жаратыс - Құранды

Қылған егіз Құда да

Мойын сұнып бұларға

Іс істердің тамаша

زامانا

تىرلىك كىلتى ، زامانا

تو'را به ره ر جاك^ارا

كه رى كه تپه ي سه ن داعى 

ات سالىسقاي ارادا 

نانا الساك^ ايقىندى

ومه ن جو'رگه ي ساناسا

سويله سكه نشه ادام ده ي

ايتقانى بار ه ل دانا

كه ك^ بولماسا كوك^ىلىك^

ايقايلارسىك^ تو^لانا

سايابىرلى ، سابىرلى

توزه ر وت په ن سو^عا دا

ءار نارسه گه تاعدىر بار

ونى بىلگه ي جاراتا

جاراتىلىس - قو'راندى

ه گىز قىلعان تاعالا

سونىمه نه ن جارارسىك^

ىسته و^گه ءىس تاماشا

   

 

Талқы  2363  45 пікір 9 Мамыр, 2020 сағат 13:08

«Шыңғыс хан Отырарды ойрандаған жоқ»

Жәди Шәкенұлы

Қазақ тарихындағы қырып-жою туралы сөз болғанда бізде көбінесе – «жауыз, қанішер Шыңғыс хан қазақ даласына басып кіріп, Отырарды ойрандап...» деген тектес оның зұлым-жауыздығын ашуға бағыттаған кекті сөздерді көп қолданамыз.

Шәкерім Құдайбердіұлы:

Кім білмес кешегі өткен Шыңғыс ханды,
Жартысын дүниенің түгел алды.
Талайын Еуропаның бас идіріп,
Қорқытып қытайға да алым салды.

Қолына туып еді қан уыстап,
Әлемді билейтұғын үлгі нұсқап.
Қойылған Шыңғыстауға соның аты,
Өзенін осы қақан кеткен қыстап.

Ортасын араб, қытай түгел алып,
Азия, Еуропаға жарлық салып.
Мейірімді, алған елге әділетті,
Кетеді, қарсыласса, қанға малып.

800 туғанына жылға толды,
Темучин атын бұзып, Шыңғыс қойды.
Шыдамды Шыңғыс деген мықты демек,
Отызға келмей тұрып бақыт қонды.

Ол туған Бүлүнжылдық деген жерде,
Рахымды қол астында кірген елге.
Не дінге, не ғұрыпқа қол сұқпаған,
Ой жібер, міне, осындай кемеңгерге!» (Шәкәрім Құдайбердіұлы. «Шәкәрім» (2-том), Алматы «Ел-шежіре» - 2008 жыл. 177-бет).

Шыңғыс хан жорығы шын мәнінде көшпенділердің басын қосудың жаңа қамалдарын жасаған еді. Бүгінгі қытай мемлекетінің «моңғол дәуірі қазіргі қытай мемлекетінің қалыптасуының негізін қалады» дегеніндей, қазақ хандары мен қазақ мемлекетітігінің іргесін қалаушылар Шыңғыс хан және оның әулеттері болды. «Әкесі Шыңғыс жауыз болды, оның біздің елді біріктіріп, хандыққа отырғызған баласы Жошы – мемлекетіміздің түпкі иесі болған ұлы тұлға» десек, тарихи қателікті былай қойғанда, логикалық та қателік болар еді. Шыңғыстай ұлы тұлға тудырған, өзі тағайындаған, ел іргесін бекемдеп, халықтық болмысымызды жасап берген Жошы тұлғасы (оның ұрпағы Абылай) біз үшін қанша биік болса, оның әкесі одан әлде қайда асқақ емес пе!

«Бұрынғы XI ғасырдағы моңғол-түркі империясына кіретін халықтарды бір мемлекетке біріктіру, осы мемлекетті қайта орнату – бұл Шыңғыс ханның басты міндеті еді. Шыңғыс хан 1185-1206 жылдар арасында он екі хандықты бағындырды.

1192 жылы Шыңғыс хан солонг (корей) тайпаларына қарсы жорыққа шығып оларды жеңеді.

Шыңғыс хан әскері 1195 жылы сортогал тайпасын, одан кейін Қара Тибеттің үш провинциясын басып алады. Сонда Шыңғыс хан әскерлеріне сыйлықтар үлестіріп тұрып: «Тенгри Хурмузда айтқаны бойынша мен 12 хандықты бағындырдым, көп адамдарды жинап бір мемлекетке біріктірдім, осымен үлкен істің көбін істедім. Енді менің жаныма, денеме тыныштық керек», – деген екен. (К.Р.Аманжолов. «Түркі халықтарының тарихы», Алматы:«Білім», 1-том, 246-бет).

Адамзат өмірінің арпалысқа толы бір кезеңі Шыңғыстың тарих сахнасына көтерілуіне әр түрлі шарт-жағдай жасап отырды. Оның өз сөзімен айтқанда «Тәңірі жарылқады».

Түркілер туралы орта ғасырдағы көрнекті ғалым Махмұд Қашқари «Түркі тілдерінің сөздігінде» былай деген: «Ұлы Тәңір (Тенгри) айтады: Менің бір тайпа қосыным бар. Оларды түркі деп атап, күншығысқа қоныстандырдым. Кейбір тайпаларға ренжісем, түркілерімді қарсы аттандырамын!». (Махмұд Қашқари «Түркі тілдерінің сөздігі») Шын мәнінде, Шыңғыс хан өзін Ұлы Тәңірдің осы бұйрығын орындаушы сезінген еді. Шыңғыс ханды тануды Тәңір танудың биігімен шендестірсек, сол тұстағы түркілер нанымындағы Тәңірі құлдарының адалдығы, бауырмалдығы, әділеттігі оның аспан астындағы хандарының «ой құбыласы» болды деген уәж айтуға болар еді.

Шыңғыс ханның тәңірлік ұғымы бойынша қарағанда, ол Тәңірінің әмірін орындаы, сол үшін Тәңірі оның жолын ашты, жарылқады.  Ол «Күн шыққан тұстан күн батқан» тұсқа дейінгі Мәңгі Аспан астындағы барша халықты ашса алақанына, жұмса жұдырығына ұстай алды. Қазіргі тілмен айтсақ, жаһанданудың негізін қалады. Бұл тура­лы академик Ш. Бира өз лекциясында: «Шыңғыс хан әлемді өз күшімен соңына ертіп, ұлы импе­рия құрып, түрлі мемлекеттерді бір билік асты­на біріктіре алды. Осының нәтижесінде әлем сол кездегі ең ұтымды жаңа қарым-қатынас түрі Моңғолдың атты бекеті арқылы орнатты. Атты бекет арқылы халықтар арасында түрлі көзқарас, білім, хабар, сауда еркін алмасты. Тарихи тұрғыдан алсақ, Моңғол тәңіршілдігін қазіргі біздің жаһандану көзқарасымен салы­стыра қарауға болады» – дейді (Эрдэнэбаяр С. «Мєнх тэнгэрийн vзэл буюу Мєнх тэнгэрийн ивэ» 2006.01.16 http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&f=one&obj_id=766).

Қажы мұқамбет қаракедей :

Қазақ жерін шапқандар

 Талайы бар қашқандар

 Алғашқысы боп Сирус

 Соңғысы да бұл вирус

 Анаудың басы торсықта

 Мынаудың тəжі ел-жұртта

 Екі арада жан жақтан

 Ен даланы шаңдатқан

 Шыңғысты да атам деп

 Шыңға сомен асам деп

 Əуре болған аз емес

 Дін мұсылманға мəз емес

 Орысты жүрді ағалап

 АҚШты да жағалап

 Қала берді Қытайды

 Сатып газ бен мұнайды

 Құшақ жая шақырды

 Төбесінен асырды

 Ол коронасын таратты

 Көпті үйге қаматты

 Мешітке де бара алмай

 Жүргеніміз бата ала алмай 

Жолдамасын келген арқалай

Келмес олар бұйрықсыз

Жүрмегенде бүйтіп біз

Бетті бұрдық Кебеден

Секіре суға кемеден

Тұмар апай қорланды

Балалар да сорланды

Бағыттатған Кебені

 Ажардай біл шешені

Əнес ата сахаба

Болар еді пана да

Жағына бере жаттарға

Қас болмалық Жаппарға

Сонда қорғап иеміз

Бұны да біз жеңеміз

Шахановтың шындығы :

 

• ​​​​​​Жауап  5814  28 пікір 7 Мамыр, 2020 сағат 19:37

Шахановтың шындығы. «Өлең 40-45 жыл бұрын жазылған...»

Abai.kz

Осыдан біраз уақыт бұрын «Facebook» желісінде Қазақстанның Халық жазушысы, ақын, қоғам қайраткері Мұхтар Шахановтың Серікжан Білашұлына «арнаған» өлеңі жария болды. Дәлірек айтсақ, әлеуметтік желі қолданушылары ақынның «Еркектерге көзқарас және әйелге сирек жолығатын бақ» атты өлеңін жариялап, «автор бұл өлеңді Серікжан Білашұлына арнаған», деп таратты.

Әуелі әлгі өлеңнің толық мәтінімен таныс болыңыздар:

ЕРКЕКТЕРГЕ КӨЗҚАРАС немесе
ӘЙЕЛГЕ СИРЕК ЖОЛЫҒАТЫН БАҚ

(Қазақтың батыр ұлы Серікжан Біләшұлына арнадым)

Отырарда бір қадірлі қарияның қанатты,
Тұлпар тектес аты бопты сүйсінткен бар алапты.
Мінезі сәл жайсыз екен шодыр бала іспетті,
Шаршап-талып шөлдесе де арықтан су ішпепті.
Жек көргенін жақын келсе, тарпып, теуіп тістепті,
Содан аяқ шідерленіп, бастан жүген түспепті.
Бозбалалар сымбатына көз тастайтын табына,
Қарияның ай дидарлы қызы бопты тағы да.
Сол жас ару, әкесіне былай депті бір күні:
- Әке, сенің дарқандығың шақырады күлкіні,
Қиқар, тентек мына атыңды мәпелеуді қоймайсың,
Айырбастап,
сатып,
сойып, неге көзін жоймайсың?
- Рас, қызым, сөзіңнің жоқ қатесі,
Аттың қиқар мінезі бар, - деп күрсінді әкесі, -
Тек бұл бейбақ - ат біткеннің зерегі,
Түскен кезде бәйгелерге, жарысқа,
Жаралғандай шабу үшін алысқа
Арын салып,
күшін, терін төгеді,
Бірақ сөзсіз бірінші боп келеді.
Әйгілеген елге күшін,
Сол ғаламат еңбегі үшін,
Қиқарлығын кешіруге болмай ма?!
Кешірмесек, бетте таңба қалмай ма?!
Аз ба елде тұлпарды асқан бағы бар,
Жуас,
көнбіс,
моп-момақан жабылар?!
Қасиетін сезбесе де, тәлім алар, табынар,
Жуасты әркез мақтайтын жұрт табылар.
Бәлкім, тұлпар сол үшін де ызалы,
Ызалыны бағалауға шабандаумыз біз әлі.
Нағыз еркек тұлпарға ұқсас, айнам-ау,
Саған қылмыс ол жайында ойламау.
Толғағы кем талғамыңа бар таңым,
Басыңа бақ қонбай ма деп қорқамын...
Дұрыс шығып әкесінің есебі,
Қыздың жолы болмай қапты деседі.
Ойлан, жуас жан іздеген, жар іздеген, жас талап,
Өмір сенің күткеніңнен әлдеқайда басқарақ,
Еркек сұлу көрінбей ме еркімен,
Еркіндіктің нұры ойнаған көркімен.
Жалғандыққа күрес ашқан ісімен,
Сүйгеніне берген қайсар сертімен
Және соны қорғай білген күшімен.
Ойлы әлемнің әйелдерсіз күні бар ма көктеген,
Әйтсе де мен әйелге ұқсас еркектерді жек көрем!
Еркектерге еліктеген әйелдің де аз табары,
Иә, әр жыныс өз мінезін сақтауымен бағалы.
Жігіт жігіт санала ма бұғып жүрсе тасаңда,
Өз пікірі жоқ еркектен қорқу керек қашанда!
Қанаттыны кері тартып, табандап,
Ұшар кезде ұша алмайтын шабандап,
Өз пікірі жоқ еркектер ел басқарса, не болмақ?!
Тоқтамайды еркектер мен телпектердің жарысы,
Ойлан, қалқам, еркекті еркек етіп келген - намысы.
Мықты кім бар намыс атты батырдан,
Бір сөз үшін қаншама еркек тіршіліктен жан кешті.
Бір сөз үшін жекпе-жекке шақырған
Қайсар Пушкин Дантесті.
Ар-намыстың құрбандығы
Аз болмапты, қайраулы әлі әділеттің балтасы.
Жердің аман тұрғандығы -
Сол намысқой еркектердің арқасы.
Әркез нұрлы үміт сеуіп алдымызда таң жатсын,
Қайғы келсе жеңілмейтін,
Бақыт келсе семірмейтін,
Ер мінезін қадірлейтін
Әйелдердің даңқы артсын!
Ал, жас ару, тұрмайды ешкім жолыңда,
Өз тағдырың дәл қазір өз қолыңда.
Талғамыңды әйгілей ме талабың,
Көкейіңді сезіп тұрмын, қарағым.
Айтқаныңнан шықпайтын,
Меселіңді жықпайтын,
Саған момын, жұп-жуас еркек керек,
Жо-жоқ, еркек емес-ау, телпек керек.
Егер бүгін қайта туса ұлы Абай,
Ол да саған қалар еді ұнамай.
Бақаның да әніне сай бағы бар,
Іздегенің жабы болса, табылар.
Нағыз бақыт тұяғымен тұлпардың,
Қиялымен сұңқардың
Өлшенетін мына ұшқыр заманда
Бірте-бірте құнсызданар бағаң да.
Мен сенемін, шын еркектің алдында
Қызаратын күн туады саған да...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Тек ол күннің кеш келгені жаман да!

Р.S.
Беу, Серікжан, ардақты інім, батырым,
Сұйықтады менің дағы ақылым.
Жас ұлғайды, білмей қалам,
Алысым кім, жақыным,
Намыссыз кім, батырым.
Тіпті кейде сеніп қалам,
Өсек айтса қатыным.

Азайғаны осы болар
Тау көтере алмас салмақтың,
Осы күні жел айдаған қаңбақпын.
Сезеді ішім азайғанын,
Жігітсің деп шығаратын бармақтың.
Кәріліктің кесірінен,
Бір иттердің шешімімен,
Кестім сенің жолыңды,
Кешір соны, ардақтым!
Кешіре гөр, Ардақтым!

"Оян, қазақ!" Фб-парақшасынан.

---

Өз кезегінде бұл ақпарат та, ондағы өлең де қоғамның қызу талқысына түсті. Әлеуметтік желіде әртүрлі әңгімелер айтылды. Ел пікірі екіге жарылды. Ақын Мұхтар Шахановты ақтаушылар мен жақтаушылар да, даттаушылар да болды. Бір топ қазақ зиялылары ақынды қолдап мәлімдеме жасаған екен. 

Ал бүгін ақын аталған өлеңге һәм желіде өз атына айтылып жатқан сыни пікірлерге жауап беріпті. 2,5 минуттық бейне роликте талқы тудырған өлеңінің осыдан 40-45 жыл бұрын жазылғанын және оның Серікжан Біләшұлына еш қатысы жоқ екенін айтыпты...

Мұхтар Шаханов:

- Осыдан 40 жыл, 45 жыл бұрын мен «Еркектерге көзқарас және әйелге сирек жолығатын бақ» деген өлең жазған екем. Ал ол өлеңде рухсыздарға тиседі. Содан кейін, елдік, ұлттық мүддеге тамыр жібере алмаған адамдарға тиседі...

Міне, сол өлеңді «Мен Серікжан Білашқа арнап жазыппын», деген өтірік шығып жатыр. Ол кезде Серікжан Біләштің заты түгілі атын да білмейтін, ешкім. Ал, қалай мен оған арнап жазамын? Бұл енді ұят мәселе ғой! Осыған байланысты маған былапыт сөздер айтылып жатыр. Жүзден астам адам сөйлеген. Әртүрлі деңгейдегі пікірлерін айтады. Соның барлығы мені жамандағанда төбе шашың тік тұрады. Мені қолдап, бірнеше мың адам пікір білдіріпті. Соларды мен қолдаймын. Барлығымыз, елдік, ұлттық, шындық мүдде биігінде жолыға берейік! Менің мынадай ұстанымым бар:

Кім шындығын жоғалтып алса,
Ақты – ақ, қараны – қара, деп айтудан қалса,
Яғни, сөзі басқа, ісі басқа болса,
Елдік, ұлттық мүддеге тамыр жібере алмаса,
Пенделігі өзін емес, қоғамын да алдаса,
Ондай ақынның да, ғалымның да, саясаткердің де
мазмұны, даңқы далбаса!

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-05-10 10:41:51

Шахантегі Мұхтар ау

О, сенімсіз мұңдары ау

Ана алқап, мына алқап

Айналасың бек талғап

Мұқамбет артық дедің Абайдан

 Бұл қатеңнен абайлан

Нəдіртегін қалмақ деп

Сынаған да болған көп

Аңғал болар кей батыр

Ақмолада

ондайларың көп жатыр

Олар салар жебе жəне жəбірге

Сүйенбестен ойлау менен пікірге

Жөндемек бола нəпсіні

Абайдың абзал кескіні.

شبه قصه ( 36 )

مثل خیلی بلهوس

خانه بودش چون قفس

بوده زنش کدبانو

کم خندیده او بکس

 

شویش اینک گر مرده

نی قلب او افسرده

بلکه آن را از کینه

بداشته اش افسرده

 

گر ندانم دردش را

من بدانم سرش را

شوهر او در واقع

دیده دل سردش را 

 

نجسته عشق ز زوجه

نیافته هم ز غیره

تسکین جسته ز افیون

بس دم می زد بخمره

 

شاید مردش از زنها

نمی خواسته تن تنها

هر زن میکرد نگاهش

بخود می دید بس شیدا

 

لیک داشته این غیرت

زوجش باشد با عفت

در باورش به همسر

فردی بوده پر حدت

 

می تراود از کوزه

برون باری هر بوده

همرنگی با جماعت

نمی ماند بیهوده

 

به کس می کرد نیکو گر

می خواست گردد از او بر

با دلخوری از بسی

گرفته اشگور دربر

 

نه زان نه زین بوده شاد

عمرش گویی رفته باد

شب اول خود در قبر

بلکه راحت سر نهاد

 

شماتتش نی روا

شبیه بوده خود ورا

باید نمود استغفار

رب فرماید رحم بما 

رمضان تفتیده

رمضان بود تفتیده

چون ریگهای خشکیده

از تشنگی لب در آن

خشکیده و ترکیده

معده سوزد هم ز جوع

همچو دیگی جوشیده

گرسنه شو ، تشنه لب

بلکه شوی ورزیده

با این گونه ریاضت

مباش ز عسر ترسیده

قبل ما هم این روزه

فرضی ز رب گردیده

حین روزه مرد و زن

تنهاشان نی پیچیده

عمران کردن بعمرت

چنین کنی پس پیشه

تن آساییت فرساید

جانا نمای اندیشه

هبوط کردی ز افراط

عروج بدار در دیده

فرط جماع ، خورد و نوش

می سازدت فرسوده

پس سبکبار کن پرواز

بال سوی رب بگشوده

باز برسی چون مینو

شادان شوی خندیده

خوشحال بوده از وصال

کام را معنا فهمیده

سپس دانی الصمد

ترا چه خوش فرموده

خدای غایب

خدا را غایب حالا هم

نقصی مدان حتی کم

بصیرتی می بایست

تا نمانیم کانا هم

احول گشته چون دلها

خدا جوییم خرما هم

بسکه گشتیم کور ور

صدا خواهیم سیما هم

صدا دارد بس رسا

با سیمایی زیبا هم

بر مسلم نیست میسر

بدیدنش  اینجا هم

اینک می شد گر دیده

منسی می گشت عقبا هم

پاداش باشد تماشاش

پی صبر و تقوا هم

دیداری نیست اینجا هم

 

 

Home / Ramadan under Quarantine!

Opinion

Ramadan under Quarantine!

Zafar Bangash

 

Ramadan 08, 1441

---

 

   

 

Ramadan is the month of deep spiritual reflection and rejuvenation of the body and soul. Contrary to the habit of some Muslims that think they can spend the month sleeping during the day and revel and eat at night, it is a month of contemplation and action.

Let us list some of the major events in Islamic history that occurred in this month. The first and foremost is the revelation of the noble Qur’an. It was sent first from the Lawhun Mahfuz (the Well-Guarded Tablet in divine form—85:22) and then the first few ayat were revealed to the noble Messenger (pbuh) in the solitude of the Cave of Hira. Of course, we know that the Qur’an was revealed over a period of 23 years and interwoven into the life struggle of the nascent Muslim community led by the noble Messenger (pbuh).

Several other life-and-death events also occurred in this month. The small nascent Muslim community in Madinah was tested in the Battle of Badr on the 17th day of Ramadan. It was their first Ramadan but Allah granted them victory against the much larger and heavily-armed mushrik force. It was the victory of Imaan over shirk in which Allah helped the committed Muslims with hosts they did not see (9:40).

In the fifth year of the Hijrah, Muslims spent the entire month digging a wide, deep trench several miles long to protect Madinah from the mushrik hordes that were coming to attack the City-State. And then three years later, Muslims marched on Makkah in the month of Ramadan. They walked 300 kms on foot, on camels or on horsebacks. So, it is clear that Ramadan is not a month to be spent sleeping during the day and indulging at night. The martyrdom of Imam Ali at the hands of a misguided person of the Kharijite cult, Ibn Muljum, also occurred in this month. Imam Ali was struck with a poisoned sword as he was offering Fajr prayers. His martyrdom had a profound impact on the course of Islamic history whose consequences we continue to endure to this day.

The above activities occurred at the larger state level. At the community level, families and communities gather for iftar (the breaking of fast), communal prayers (such as Taraweeh), and community services. This year, however, Ramadan has turned out to be very different, unlike any other in history. Muslims are spending it under virtual quarantine due to the pandemic. Even members of the same family are unable, if they live in separate houses, to get together for iftar. This is a most unusual situation.

Many Muslims also perform Umrah during this month, especially in the last ten days of Ramadan. It has been suspended due to the pandemic and it is quite likely that the annual pilgrimage of Hajj may also not be possible this year.

These are clearly very unusual and surreal times but it should not discourage Muslims from doing the things they can do. One is to become more conscious of those that are under permanent lockdown. There are millions of people either in prisons or other forms of restrictions because of the policies of oppressive powers. The people of Kashmir and Palestine, and in particular Gaza, immediately come to mind. These people have been under lockdown for decades. Much worse, they are also being targeted and killed. The people of Kashmir and Gaza have also face prolonged blockades that prevent them from getting desperately needed food and medicines.

The same terrible situation has been imposed on the people of Islamic Iran and Yemen. Both are subjected to punishing sanctions that have exacted a heavy toll of their populations. Iran has endured these terrible sanctions for more than 40 years because it refuses to surrender to the global bully, the US. Yemen has been subjected to a brutal war for more than five years.

Let us share a thought for these unfortunate people and then compare it with our own plight under quarantine that will end, hopefully in the not too distant future. There appears no light at the end of the tunnel for the people of Iran, Kashmir, Palestine and Yemen. While we feel sorry for ourselves because we cannot do the things that we are used to, it should cause us to reflect on the plight of people that are in much worse situation than ourselves and thank Allah for the blessings that He has bestowed upon us.

ادامه نوشته

شبه قصه ( 36 )

نمی دانم چرا این خاطره از سالها پیش بیادم آمد. بعد مدتی بستری شدن در بیمارستان به علت نارسایی مزمن کبدی فوت کرده بود. من هم از نفراتی بودم که موظف به غسل میت شده بودیم. یکی که از ما دو نفر مجرب و واردتر بود اخیرا دارفانی را وداع گفته است. من ناوارد فقط حامل سطلهای آب گرم بودم. لذا لازم نبود به چهره متوفی چشم بدوزم. البته خالی از تنش هم نبودم. حاج سرسنبای که کم و بیش تجارب طبی داشت می گوید لبخندی در صورت مرده مشاهده می شده است ! صلاحیت تأييد یا تکذیب این گزاره را نداشتم و ندارم. شاید اثر کشش های دم احتضار و ما بعد بود که به لبخند تعبیر می شد. بلکه علایمی از عوالم اخروی بود که باعث مسرت فانی ما می شد. الله اعلم. 

تا آنجا که از اوضاع و احوال خاندان مرحوم استنباط می شد دارای امتیازات بیشتر بود. عیال وار شده و از راه کامیون داری و خودرانندگی بخوبی امرار معاش می نمود. خواهرانش شوهر کرده و چنان که افتد و دانی اینجیشان شوهر بود. بعد از فوت پدر نیز دختران سهم الارثشان به پسران رسید که اختلافاتشان در دادگاه رفع گردید. علی ایحال خدابیامرز با وجود وجه اشتراک در عدم دست و دلباز و ایثار نسبت به خویشاوندان از همدیگر دلخون می نمودند. معهذا نمی توان دم بخمره زدنهای  مرد را به ناراحتی از بدخلق زن دانست. کامیونرانان آن دوران قزاق شاید بزرگترین تفریحش عرق خوری و تریاک کشی بود. گاهی هم به سراغ نوامیس بی غیرت ها می رفتند. بدین نحو نام نسوان هوسران بر زبانها می افتاد. از قضا این فساد اخلاقی بین نسل مسن سابقه نه چندان کوتاه دارد. برخی از حضرات در صف زنا با زنان کذایی قرار می گرفتند ؛ حال آنکه زوجه شان در بستر زار می زدند. 

با اضمحلال اتحاد جماهیر شوروی سابق و به اصطلاح استقلال کشور های عضو پای خود رانندگان کامیون دار قزاق هم به پشت پرده آهنین باز شد. علاوه بر درآمدهای جالب استقبال غیرمنتظره خانمهای آسیای مرکزی از ایشان بود که عطش خود را با مغازله با حضرات سیراب می ساختند. همه آقایان یکی دوتا مترس داشتند که با افتخار از لذاتشان تعریف می کردند. خبر این ماجراها خانمهای قزاق ایرانی را چندان نمی رنجاند. هر اصلی استثناء هم دارد. مثلا زوجه متوفی از شنیدن تفقد زوجش پاسپورت او را مصادره و رابطه را قطع می کند. 

امکانش بعید نیست که لبخند محتضر از بیاد آوردن عیش موصوف در غربت بوده باشد. شاید هم نیشخندی به شکست زنش در انحصار شهوات شوهرش به امیال خویشتن بود.  آنچه در نفس زنده و مرده می گذرد بر خود شخص عیان است. کشف واقعیت امر برای اغیار میسر نمی نماید. معما همچنان حل ناشده می ماند. اما معلوم است که کارنامه اعمال فرد بر،گردنش آویخته مانده و حسابش با کرم الکاتبین و مالک یوم الدین است. 

در شبه قصه های سابق یکی از معانی نفس از قلم افتاده بود که همانا " خود " است. به عبارت اخری نفس ما خود ماست. خطاب الهی " یا ایتها النفس المطمئنه  ارجع الی رب راضیة مرضية " دال بر عینیت نفس و خود ماست. والسلام علی من اتبع الهدى.   

رب بگفته پرستید

رب بگفته پرستید
کزو ایمن بگشتید
همو کرده سیرتان
کز جوع دگر نترسید
دارید با هم ائتلاف
بهر سو یی بچرخید
خود دارای اول بیت
پاسش دارد ، نه تردید
از سجیل ابابیل
ابرهه له لوردید
تاجدار دیدید پس اگر
با شاخداری نجنگید
بر سرش هم بریده
مانده بی تن بخندید
لاف جان و نان داده
خواهد چو نار درخشید
خی انداخته به رویش
هم بریشش بخندید

 

ادامه نوشته

Тұлға  123  4 пікір 6 Мамыр, 2020 сағат 11:28

Б.Момышұлына «Халық қаһарманын» беруге болмайды! Неге?

Өмірзақ Ақжігіт

Мен Баукеңді бұл атаққа лайық емес деп отырған жоқпын. Керісінше, ол атақ Бауыржан Момышұлының атына лайық емес. Баукеңе

«ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ БАТЫРЫ»

деген арнайы, ерекше атақ берілуі керек! Және оны кейінге қалдырмай, биылғы Жеңістің 75-жылдығында берсек тіпті дұрыс болар еді. Француздар Жанна д Арктен кейін Шарль де Голлді «Француздың Ұлттық Батыры» деп ресми таныды. Дәл сол секілді Бауыржан Момышұлы – Ұлттың символы! Ар-намысы! Ұлттың ұяты! Орысша айтсақ – «Совесть нации!». Осы атаудың бәріне бір өзі лайық. («Ұлттың ұяты» деп ол кісіден басқа тек Герольд Бельгерді атауға болатын шығар...)

Негіздеме керек десеңіздер:

1. Жүректің ғана емес, ақыл мен білімнің де теңдессіз батыры – соғыс кезінде 5 рет қоршаудан батальонын аман алып шығып қана қоймай, оның құрамын көбейтіп алып шығып отырған жалғыз командир.

2. Ұлттық мүддені әрқашан ту етіп биік ұстаған, өз мүддесінен жоғары қойып отырған. Тым ұлтшыл болмаса тез-ақ көтеріліп кететінін көріп отырса да, одан таймаған.

3. Ұлттық мәселеде ешқашан пендешілік деңгейге түспеген. Түскендерді кім болса да кешірмеген. 1970 жылы, 9-мамырда, Жеңістің 25-жылдығының құрметіне өтіп жатқан Әскери парадқа шақырылмаған соң өзі барып, Д.Қонаев пен Б.Әшімовтың арасына таяғын тығып, екеуін екі жаққа қарай итеріп-итеріп жіберіп, ортасына тұрып алып, Парадты өзі қабылдаған.

4. Адамгершілік тұрғыдан әрқашан биіктен көрінген. Аға сұлтан Есеней секілді «Құдайдың менің алдымда болмаса, менің Құдай алдында күнәм жоқ» деп айта алатындай хақысы болған адам.

5. Жазушылығы жағынан да теңдессіз «Ұшқан ұяны» қалдырса, «Аңыз бен ақиқаттың» да бейресми соавторы болған.

Енді өздеріңіз ойлаңыздаршы, «Халық Қаһарманы» атағын алған азаматтармен – бұрын Кеңес Одағының Батыры атағын иеленген Сағадат Нұрмағанбетовтей батыр болсын, Роза Бағлановадай әнші болсын, совхоз директоры болсын, бәрі де лайық жандар – қалай Баукеңді бір деңгейге қоюға болады, обал емес пе?! Қазақты әлемге дәл Баукеңдей танытқан, таныған жұрттың бәрін таңғалдырған, тамсандырған, тәнті еткен басқа кіміміз бар? Қазақтың келбеті, төлқұжаты ғой ол! Алла-Тағалаға Баукеңді бергені үшін сансыз алғыс айтайық-тағы, өзіміз әлемде санаулы дара тұлғаның қадырына жете білейік те!

(Бауыржаны болғанда, өзбектер бұндай ұсынысты сол сәтте қуана-қуана  іске асырар еді деп ойлаймын. Себебі, онсыз да олар «Құдай дарынды қазаққа берген, қадырын бізге берген...» деп, әския айтады бізге).

Өмірзақ Ақжігіт

P.S. Болашақта ұрпағымыз «Ұлттық Батыр» деген атаққа кімді болсын ұсынғысы келсе, алдымен мың ойланып, сан толғанып барып қимылдар. Баукеңнің аруағы ойландырмай қоймас...

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-05-06 12:15:03

Кінəлаған Құдайды

Күпір дерсің мынауды

Қостағаны зұлымды

Өзі ақ ұлы күпір - ді

Момыш бола иманды

дер ме мұны ұлым - ды ?

Аға сұлтан айтты деп

Уəжің болмас қисынды

Арба сынбай ат өлмес

 Айла тапты де жөнді

Фащистерге қарсы боп

Былшыбекке қосылды

Осы ақ болса кінəсі

Рахманды біл рахимды

شبه قصه ( 35 )

در گفتمان قرآنی یکی از عوامل عمده "نفس" است که مترادف قلب ، دل و فؤاد و محبط الهامات تعریف می شود. نگارنده نیز در بحر این پدیده مرموز غوطه زده ولیکن مثل سایرین هنوز چیز دندانگیری دستگیرش نشده است. گمان می رود این قصه تا هزاران هزار شب دراز طول بکشد. بنا بفرمایش رحمانی ، پس از مرگ حجاب از این راز برداشته خواهد شد. آنگاه پی خواهیم برد که آمال ظاهرا نفیسمان چندان به یک عمر حرص و ولع نمی ارزد. به عبارت دیگر کسب علم ، مال و امارت بدون ادای زکات به احساس غبن فاحش منجر خواهد شد. ای بسا علمایی که دانششان ابزار استثمار بنی آدم بوده است. مال و منال بسیاری نتیجه اجحاف و بیداد علیه مستضعفان بوده است. وانگهی داراییهای بی زکوة به مصادره حکومتهای جائر در آمده اند. مستبدهایی در طول تاریخ مشاهده می شوند که علیرغم دعوی الوهیت مملکتشان از هم پاشیده و امثال نمرود که یارای تحمل وجودی ماورای خود نبود برج بابلش فرو می ریزد و رعایای آن از شدت اختلال زبان متفرق می گردند ، هم از عذاب وزوز پشه ای واهی در سرش با ضربه های چکش عمله و اکره اش نفله می شود. فرعون نیز علیرغم هشدار ظهور موسی و دستور قتل عام نوزادان یهود سلطه اش را بر قوم او بدست دستپرورده دربار خودش برباد رفته و در دریای نیل غرق و مومیایی لاشه اش موجب عبرت دیگران قرار دارد. اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی با وجود اردوگاه فولادینش از درون مضمحل گردیده است. کما اینکه نظامهای فاشیستی نیز با ائتلاف متفقین کمونیست و کاپیتالیست از هم پاشیده اند. انگار چین مائوئیست کمی متنبه شده و به ضرب فلسفه بومی و پوسیده کنفوسیوسی ادامه وجود می دهد. اینک ویروس شاخداری ( کورونا ) از درون دیوار بزرگش سر برآورده که علاوه بر منشاء خود بقیه دنیا را به حول و ولا انداخته است. جالب اینستکه محکمترین پناهگاه خانه بشمار می رود. عائله که اولین نهاد جامعه بشری می باشد ، باعث امنیت قراء ، مداین و ملل تلقی می شود. یعنی باید این پایگاه از هر لحاظ تأمين شود و گرنه کل سامان ها از هم خواهد پاشید. 

در فرهنگ دوزبانه انگلیسی - فارسی معادل نفس mind آمده است که ذهن هم معنی می دهد. پس می شود نفس را همان ذهن تعریف کرد که نحوه برخورد آدمیزاد را شکل می دهد. مشاهده فیلم " یک ذهن زیبا " این باور را القا می نماید که حتی یک نابغه ریاضی ، بنام پروفسور جان نش ، برنده جایزه نوبل ، نیز از شدت تمرکز بر محاسبات پیچیده اش دچار مالیخولیا شده و کارش به معالجات روان درمانی می کشد. اما پس از معالجه نیز توهم و کابوس نیروهای امنیتی مادام العمر آزارش می دهد و تنها مسکن آلامش را اقرار به نقاط ضعف نفسانی خود می بیند. او هم مهمترین کشف خود را اهمیت محبت و صبوری همسرش اعلام می کند. چندین فیلم سینمایی دیگر نمایانگر چنین بحران لاینحل می باشند. منجمله " همشهری کین " اورسون ولز ،  " چشمان باز کاملا بسته " آخرین شاهکار استانلی کوبریک و " آسمان وانیلی " که پرسوناژ های همه آنها علیرغم توفیقات مادی نهایتا احساس غبن الیم از صرف یک عمر در راستای افزایش دستاوردهای گوناگون مالی ، اجتماعی ، سیاسی و غیره می کنند. همشهری کین در می یابد که هیچکدام از موفقیت هایش لطف اسباب بازی های کودکیش را نداشته و عاری از رایحه روح پرور حیات اند. قهرمان فیلم آسمان وانیلی از لج نافرجامی توفیقات گوناگون دست به انتحار می زند. شخصیت زن و شوهر مطرح در فیلم " چشمان باز کاملا بسته " به این بصیرت نائل می شوند که بنی آدم گناهکار بالفطره است و چاره ای جز چشیدن شوکران آن ندارند. این زوج نیز دوای درد خود را اختلاط جنسی و مراعات امیال متقابل سکسی و مخلفات آن می پندارند. 

البته حکمت الهی حاکی از این حقیقت است که قلب ، نفس و فؤاد محبط الهامات متنوع بوده و باید با آن برخورد مسالمت آمیز داشت و به بهانه برخی خطایا آنرا مورد عتاب و خطاب ناروا قرار نداد. می توان با تعاون در بر و اصلاح و توسل به شور و اجماع مسائل مبتلابه را بنحو احسن حل کرد و برستگاری نائل شد. مخمصه فرهنگ و تمدن لاییک معلول عدم ایمان به عوالم غیب و تصور بلاتصدیق بسته بودن ید الله است. حال آنکه در گفتمان هدایی خلافت داوطلبانه انسان از خالق عالم در زمین مطرح است. نعمات ربانی باید به دستمایه همگانی تبدیل شود تا مشارکت نسلها به خلق عالمی بهتر منتهی شود. اصول و قواعد این معامله - تقدیر - در لوح محفوظ نوشته شده و حتی خدای قادر متعال نیز از آن استنکاف نمی ورزد. ذره ای از کار های نیک و بد آدم و اعقابش با قلم خود آنان در نامه اعمالشان رقم می خورد.      

وجه نزول این گفتار رفتار بیوه مرحوم عبدالحميد بوده است که از غضب شدیدش بابت تصور ناسپاسی اقوام سببی و حتی  نسبی خود حرص می خورد. ولیکن تدبری در ماوقع می تواند دل را آرام سازد که امکان نکوکاری در حق صله ارحام عطیه ای الهی بوده است که علیرغم قدردانی از جانب ایشان موجب شکرگزاری است. بقول حکیمانه سعدی جهاندیده :

" تو نیکی میکن و در دجله انداز

خداوند در بیابانت دهد باز "       

Абай мұрасы  318  7 пікір 4 Мамыр, 2020 сағат 12:38

«Жаңа закон» өлеңі – анық Абайдікі

Асан Омаров

Патшалық Ресей үкіметі қазақ даласын мәңгі уысында ұстау қамында 1868 жылдың күзінде жаңа закон (арабша - низам) қабылдаған болатын. Қазақтың мінезі, елдің сиқы тез арада өзгеруіне осы заң себепкер. Неге? Себебі, ерік – жан қалауы, еркі жоқ ел қорғансыз. Тез тозады. Міне, Абай сол рухани сойқанның куәгері, әрі суреткері. «Жаңа закон» – ел мұңы мұңдаған қарлығаш жыры. Өлең өзегі – аталмыш заң салдарынан қазақтың азып-тозған хәлі. Бұл өзі беріде, 1970-жылдардың басында табылған туынды. Алғаш рет «Жалын» журналы (1971, №4) басқан, бастапқы үш шумағын алып тастап. Өлең Абайдікі деп дәлелдеуден бұрын жырдың қилы тағдырын сөз етпекпін. 

Көлемді (34 шумақ) өлеңді Омбы архивінен тауып алған, алғаш пікір жазған – академик Әлкей Марғұлан болатын. Бірінші бетінде «Джанга закон» деп аты жазылған ұзақ өлең 1884 жылы Семей қаласынан Омбы қаласының тұрғыны, қазақ арасында өскен орыс ғалымы Г. Н. Потанинге «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырымен бірге жіберілген. Архив шаңына 85 жыл көмілген шығарма Абайдікі деп Әлекең бірден-ақ айтқан. Бірақ қасаң саяси көзқарас, советтік ойлау жүйесі өлеңді Абай жинағына жолатпаған. Өстіп, ұмытылған. 

Осыдан бірер жыл бұрын «Жырды қайдан іздесем?» деп байыз таппай жүргенімде Тұрсын Жұртбай құрдасым кездесіп, жөн сілтеген еді. Өлең сол «Жалын» журналынан табыла кетіп, көп ұзамай әлеуметтік желіге салдық. Хош, резонанс болды ма? Жоқ, үн қатқан жан болсайшы. Егер Шекспирдің, Гетенің, Байронның немесе Пушкиннің бірер шумағы табыла қалса, бөркімізді аспанға атып, «Ой-хой! Пәлі!» десіп жабыла шуласар ма едік. Абайдың ең көлемді төл өлеңіне қалам ұстаған қауым селт етпеді...

Қасқайып тұрып, мінберден: «Абай мұрасы – қазақтың киесі», «Әлем қазақты Абай арқылы танымақ!», – дейміз. Өмір шындығында, көзбояшылық пен науқаншылық бет қаратпай тұр. Сол себептен көңілде сенім жоқ, «Жаңа закон» өлеңі архив сөресіне қайта кетуі әбден ықтимал. Қолға қалам алып, асылдың сынығындай мұраны қорғап қалуға әрекеттеніп отырған жайым сол.   

Осымен, өлең мазмұнын екшеп, саралауға көшейік. Ілкіде Әлекең оны тауып алып, жариялады, бірақ Абай жинағына кірмеді дегенбіз. Баспаға дайындалып жатқан жинақтың редакторы әдебиетші ғалым Ы. Дүйсенбаев: «Жоқ, өлең Абайдікі емес!» деп «үкім» кескен. Неге? Ұзақ өлеңін кіріспесін:

Орысқа қарағалы көп жыл болған,
Бір де еркек жоқ ел үшін еңбек қылған.
Патшаға барып жүрген жақсылары,
Шекпен үшін, шен үшін босқа ұмтылған, – деп бастап, Абай әрі қарай былайша толғаған:

Хабар жетіп патшаға біздің жақтан,
Жаны ашып ойшылдарға ой ойлатқан.
Қазаққа осы жақсы, пайдалы деп,
Ойшылдар жаңа закон – низам тапқан.
Шығарған бір законды қазаққа деп,
Бұрынғыдай қалмасын азапқа деп.

Қазы, майор, тілмаш пен казак-орыс,
Елді иттей таламасын мазаққа деп.
Түзетемін десе де қазақ халқын,
Іштегілер көп білмес елдің парқын.

 Жаңа аты аталған әдебиетші ғалым:  «Абай бұлай жазбаса керек еді» дей келе, оның дәлеліне тап осы 14 жолды алған ғой. Ақ патша қазақтың қамын жеді, «жаны ашып» жаңа закон жазуға «ой ойлатқан» деген сөздер  үрей шақырып, баршаны шошытқан. Сол үшін кіріспені байыптап өтейік.  

Сөз басында патша ағзамды әспеттеу – көршіміз Ресейде ежелден қалыптасқан дәстүр. Дара билік тек патшаның ғана уысында (мұндай билік жүйесін – «монархия» дейді) еді. Заң, ереже, қаулы-қарар дегендеріңіз – тек патшаның ғана ықтияры. Сол себептен орыстың ақын-жазушылары (Крылов, Гоголь, Толстой, Салтыков-Щедрин және т.б.), барлық оқығандары патша ағзамға құдайдай сенді. Жамандық атаулы төменгі көп шенеуніктен десті. Патшаға қалың орыс шаруаларының хәлі беймәлім, егер оған шындық жетсе, жағдай түзелер деп үміт артты (біздің қазақта да әлімсақтан әділеттілік кепілі – хан билігі болған). «Қазы, майор, тілмаш пен казак-орысқа» қазақ иттей талануда деп мәлімдеп отырған Абай да ақ патша хабарсыз деп ойлаған болар. Орыс-түрік соғысы кезінде (1877-78) патша әскерін қолдаған хатын еске алайық. Қысқасы, кіріспедегі патшаға мадақ – сол заманның жазылмаған заңы, он екі жыл ұдайы болыс, яғни патшалық әкімшілік қызметкері болған Абайдың оны ұстануы табиғи құбылыс. 

Енді «Іштегілер көп білмес елдің парқын» деген жолға сәл бөгелейік. Қазақ халқы Ресей мемлекетінің территориясын «ішкі жақ», оның ел-жұртын «іштегілер» дейтін. Бұл жерде «іштегілер» – жаңа заңды дайындаған арнайы комиссия мүшелері. Заң дайындалуының тарихы қызық. Комиссия құрамына ұлықтар да, зиялы ойшылдар да кірген. Екі жақ мәмілеге келе алмай (бірі – реакцияшыл, екіншісі – прогрессшіл топ) айлар бойы айтысқан. Сол айтыс-тартысты Михаэлис және өзге де достарымен бірге Абай да қалт еткізбей қадағалап отырған. Заңға қатысты газет, журналда басылған материалдар арқылы. Алдыңғы үш шумақ осы ойға жетелейді.

Сөйтіп, «Жаңа закон» өлеңіне советтік шаблонмен қарау бүгінгі таңда, жұмсартып айтқанда, жарамсыз. Ә бастан ақ патшаға тіл тигізіп, оны улы сия, ащы тілмен түйреген Абай бейнесін іздеу – қиялға ұрынумен пара-пар.  

Енді ортаңғы шумақтарға ауысайық. Жаңа байыпталған кіріспе, ондағы сабырлы, майда тіл – алдамшы көрініс. Әрі қарай кілең кектенген, шиыршық атқан өлең жолдары тау селіндей жөңкіле бастайды. 

... Советник, аға сұлтан, қазылыққа,
Жаратпайды қазақты надан ғой деп.
... Кеңестен де қалыппыз жаңа тағы,
Қазаққа қойылыпты шен бермегі.
 ... Оязной мен судья – ендігі ұлық,
Олардың жалуанасы тым-ақ толық.
Еркі жоқ ел, иен мал кез болған соң,
Олар да қылмай қала ма астамшылық? – деген жолдардан үйреншікті сыншыл Абай көзімізге оттай басылуға тиіс. 

Орыстың ескі заңы қайсы, жаңа заңы қайсы? Олардың айырмасы неде? Осыған тоқталмай, өте шықсақ, өлеңнің түбірін көру қиынға соғады.

Ескі заң – 1822 жылғы «О Сибирских киргизах», «Степное положение» деген Ережелер. Олар қазақтың тұрмысына һәм ішкі өміріне әкелген өзгеріс жоқтың қасы. 1868 жылғы заң мүлдем өзге. Кең байтақ дала орыс меншігі делінген, ол аздай, ұлттың жан дүниесіне алғаш қол сұққан заң осы! 

Кенесары көтерілісіндей дүмпудің алдын алу деген желеумен қазақтың ғұрпылық заңы мен дін-шариғаты күшін жойды. Қазақ қазақ болғалы қалыптасқан реттегіш салт-сана, әдет-ғұрыпқа күйрете соққы берілді.  

Бақсақ, екі заң арасы жер мен көктей алшақ. Бірақ, тап осыған мән бере қарап, зерттеп-зерделген ғалымды көрген жоқпын. Абайдың сол кезден-ақ сорақылық көмбесі Жаңа закон деген жанайқайына қайтіп таң қалмасқа.  

Жаңа законға дейін қазақтан аға сұлтан, қазы (судья) һәм губернаторға советник сайланған, әртүрлі шен (майор, полковникке шекті) берілген һәм солар ұлт мәселесін шешетін Кеңеске (ресми атауы – «Азия департаменті») мүше де болған. Ендігі жерде ше?

Кеңесте бір кісің жоқ сенің мықты,
Жөн білмес надандыққа атың шықты.
Күзеті жоқ қой қорадай аралауға,
Бұрынғыдан енді артық болар тіпті, - дей келе, Абай былайша түйін түйеді:

Бүйтіп тұрса қазақта жан қалар ма,
Оның жайын кісі жоқ аңғарарға.
Қатыныңның өзінде еркі бар ма,
Оның да еркі ояз бен жандаралда!

Көрдіңіз бе, келешек ұлы ақын саяси еркіндік идеясын көтерген!

Осы идея  бес жыл кейінде, әйгілі өлеңінде «Өздеріңді түзелер дей алмаймын, Өз қолыңнан кеткен соң енді өз ырқың» деп қайталанбай ма. Сөз басында еркіндік – жан қасиеті, қалауы деп айттық. Ол – ең басты құндылық, өзгесі – алдап-арбау. Еркі (ырқы) жоқ елге «өз заңыңмен тұр» деп ұлықтар құр көлгірсиді:

Қазаққа «өз заңыңмен тұр» десе де,
Еркің түгілі, көп ісің өзіңде емес.

Тарихтан мәлім, Орта Азия мен Батыс Сібір жандаралдары (Черняев, Гасфорт және т.б. генерал-губернаторлар) еркі жоқ елдің дәстүрлі дініне де ауыз салды. Осыған күйінген ақын: 

Ер, қатын жанжал болса анда-санда,
Бітіруші еді кітабымен указ молда.
Муфтиден бізді айырды, указ қалды,
Ендігі ерік ояз бен жандаралда! – деп айтар ойын толықтыра түседі. «Ендігі ерік ояз бен жандаралда!». Сол заманның шындығы осы. 

Реті келген соң айтқан жөн, «орысқа қарау» және оған «бодан болу» екі түрлі ұғым. Біріншісі – ерікті, екіншісі – еріксіз. Көшпелі қазақ Абылайдың ақ туы желбіреген кең заманнан  1868 жылға дейін өзін бодан (орыстың «поданный» сөзі) деп сезінді ме? Жоқ, олай болмаған. Тек қана «орысқа қарадық» деп білген. Бодан болудың себеп-салдары басқа: рулық басқару территориялық жүйеге алмасты, бір. Дала демократиясына сәйкес билікке өз қабілеті арқасында келетін рубасы, билер орнына сайлау (шар салу) арқылы сайланған болыс, билер келді, екі. Өлеңнің шүу басында Абай: «Орысқа қарағалы көп жыл болған», – деген сөзінде осы айтылған астар бар.

Сөйтіп, «бөліп ал да, билей бер» жүйесіне жол ашқан – жаңа низам. Ол толық бодан етті. Қазіргі таңда Ресей патшалығына «300 жыл бодан болдық» деп жар саламыз, бұл – ағаттық. Бодандық датасы «Жаңа закон» іске асқан кезден  саналуға тиіс. Абай өлеңінен анықталатын маңызды ақиқаттың бірі осы деп ойлаймын. 

Жасалған шегіністен өлеңнің ортаңғы бөлігіне қайтып оралайық.

... Артында – помощник пен көп шенеунік,
Бөлтірік қасқырдай-ақ жабылмай ма?
... Қарасам осы күні ел түріне,
Қазақтан достық кетті бір -біріне.
... Қалаға шауып жатыр атын бұлап,
Ақыл айтар ақсақал қалды жылап, – деп  кестеленген түйдек-түйдек өлең жолдарын ел бүлінуінің жылнамасы дерсіз. 1909 жылғы тұңғыш жинақта «Халық туралы» делінген (1884-86 ж.ж.) өлеңдер циклінен етене таныс суреттер. Айталық, атқамінер топ – «онбасы, елубасы өңкей залым». Болыс пен «құр масыл» билер жалтақ, көп тентекке жағынып әуре – «Орысқа көптің сөзі алынған соң, Көп жаман тәубесінен жаңылған соң» (бұл жерде «көптің сөзі» - арызқойлар қол қойған «протокол» деген мағынада). Би көбейді дегенше, дау көбейді де. Бір болыс елге үш би жеткілікті болса, жаңа законда – «Бір болыстан шығады дәл сегіз би». Сол сияқты «Жаманға жақсыны ұлық берді жығып». Ояз бен судьяның жалақысы (жалуанасы) «тым-ақ толық». Оның «артында помощник пен көп шенеунік». Бәрінің де ұпайы түгел, өйткені, олар – пара алушылар, яғни қазақ дауының «олжаласы».  

Осы суретті жеткізуші Абай емес, өзге ақын дегенге мен сенбеймін!   Онда «Жаңа закон» өлеңінде алғаш аталған осы мәселелердің кейінгі Абай поэзиясында бір-бір арналы тақырып болғанын қайтіп түсіндірмекпіз?

Түгендеп тексеруге уақыт  тығыз, өлеңнің соңғы бөлігіне ауысайық.

Шенеунік дознанияға ақша алады,
Тергеуші «куә айтты» деп бас салады.
Ақ, қараң табылмайды «көп» айтқан соң,
Көзіңнен аққан жалғыз жас қалады.
...«Ұрды, соқты, талады, пара алды» деп,
Қор боларсың, өтірікке есің шығып.
...Құр босқа күнде тергеу көбейген соң,
Тыныш жатып ұйықтауыңа төсек болмас.
...Ар кетті, ұят кетті, намыс кетті,
Законшілер тарттырды-ау көп бейнетті.
Ең болмаса қорықпайды Құдайдан да,
Жалған ант күнде ішеді, көзім жетті.

Ешбір кітапта, кинода жоқ цензурасыз Абай осы арада! Торға түскен торғайдай шарасыз ақын көз алдыңа келеді. «Ақ, қараң табылмайды көп  айтқан соң». Бұл жерде «көп» дегенді өтірік арыз жаудырып, жалған ант ішкен арсыз пысықайлар деп біліңіз. Архив құжаты Абай тергеуде жүрген алты жылда 500-ден астам адам куәге тартылды деп дерек береді. Оның жарым-жартысы Абайға қарсы жалған арыз бергендер. Яғни: 

«Ұрды, соқты, талады, пара алды» деп,
Қор боларсың, өтірікке есің шығып, – дегені де өз басынан кешкені. Жүйкеге қаншалықты ауыртпалық түскенін осы шумақтан шамалай беріңіз. Жасы 40-тағы Абайдың неліктен екі бірдей өлеңін «Қартайдық, қайғы ойладық» деп бастағаны, көзге шұқып айтатын қатал сыншыға айналғаны ендігі жерде бізді таң қалдырмаса керек. 

Өлең қай жылы жазылған? Абайды тергеу (дознания мен допрос) алты жылға (1878-1884 ж.ж.) созылған дедік. Албырт ақын қатты қысым көрген, өзі айтқандай, тергеуші «бас салған» – бастапқы үш жыл. Өлеңнің жазылу мезгілі – 1879-80 жылдар деп тұжыруға арқа тірек ғылыми негіз осы.  

Сөйтіп, өлең мазмұны жайлы сөзіміздің тобықтай түйіні: «Жаңа закон» – ешбір кінәсі жоқ, шүбәсі мен күдігі жоқ анық Абай өлеңі. Шығарма әлеуметтік және жеке бастың хәлдері өзара жымдасып, бірі біріне кіріге өрілуімен ерекшеленеді. Бұл да – Абай стилі!

 Айтылмай қалып бара жатқан бірер сөз. 1884 жылдың наурыз айында Омбыға «Жаңа закон» өлеңі жіберілген конвертте: «Семипалатинского уезда, Чингизской волости, А.К.» деген адрес жазылған. Сөз жоқ, күшті дәйек. Бірақ онсыз да өлең авторы кім деп бас қатыру қажет емес! 1880 жылдары екі тілге бірдей сауатты, әрі орыстың заңына жүйрік, әрі саяси өлең өрген ақын, әрі үйқамақта жүрген Абайдан өзге кісің қайсы? Жоқ, бір Шыңғыс болысы емес, Семей шаһарында да ондай кісі болмаған (қазақтан шыққан кімің де болса, белгілі), бұл дәлел өтінбейтін ақиқат. Бұл – бір.

Екіншіден, «Өлеңнің көркемдік жағы нашар, Абайдың бізге мәлім шығармаларынан көш төмен» дейтіндер көп. Ей, шырақтар, бұл шығарма – ауыр жылдар жаңғырығы, ақынның «ерте ояндым, ойландым» деуінің куәсі. «Сегіз аяқ» сынды шедеврдің егесі, сондай-ақ, «толық адам» ілімі иесі  ғұлама – кейінгі Абай, әзірге өлең авторы – ақындық додадан аулақ, ұлт қасіретіне алғаш бойлаған жігіт Абай. Осы айырмашылықты мықтап ескеруді өтінемін.

 Қорытынды: «Жаңа закон» өлеңі – Абай мұрасына қосылған сүбелі олжамыз. Болыс Абай (1878 жыл) мен оқымысты Абай (1884 жылы) арасы ойсырап тұрса, енді осы олқы толықты, үзілген жіп жалғанды. Халық мұңы алғаш мұңдалған туынды қадірін сезінейік, оған жол ашайық, ағайын!  Оны жинақтан тыс қалдыру – Абайға ауыр жаза деп білемін. 

Асан Омаров

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-05-05 12:40:08

Ақиқатты дей айқын

Хақ еместен біл парқын

Айыра біл шындықты

Басқаға қой құлдықты

Айқындықтың айғағы

Нəрселердің баршасы

Бастауы мен аяғы

Болмысқа əлгі баяғы

Бəрін Өзі жердегі

Мархабатпен бергені

Ұсамасаң тума деп

Жаман жолды қума деп

Қазақ атам жаны ашып

Қайталайды бата айтып

Көмес тұрған нағыз Хақ

Оған болғай əркез жақ

Бұйрығынша сақтанғай

 Астамсымай шайтандай

Негізінді қорғай жүр

Қасқа құлдай болмай жүр

Өзіңді біл өзгеден

Өзіңді біл өзгеден

 Басқа бола əр неден 

Біздер зәру басқаға

Мұңсыз сірə Хақ қана

Өзгермесе нəрселер

Тұра бермек боп бекер

Тұрмыс болған осылай

Мүмкін еткен тек Құдай

Тағдыр болмыс өлшеуі

Болмас тіпті көнбеуі

Құран түскен ынсанға

Оған терең ойлан да

Бойлау керек ойлауды

Қалай қапы қалмауды

Өмір өтпес бостан бос

Жолтапқанға болғай қос

Тамызық болма даузаққа

Төрлеуді аңса ұжмақта

ادامه نوشته

همت نبی

حم کدیگفت:

اردیبهشت ۱۱, ۱۳۹۹ در ۹:۴۲ ب٫ظ

 

نبی را بود این همت
تا برسازد یک امت
بلکه قوم و ملت ها
نائل شوند به وحدت
مبنی شود بر شورا
امارت و هم قدرت
خارجیست و مصیطر
هر مدعی عصمت

 

 

افشاگری کرونا

بلی باشد کرونا
مثل باقی بلایا
زادند بسی مصایب
محمول بر عجایب
خلقت بهر بقایش
چنین شود دفاعش
عدو شدند چون همه
عبث شده همهمه
خنثی شده آفت کش
کز آن رود از سر هش
ویروس شده چون مصون
کشته سازد پس فزون
سرمشق دهیم ما بدو
که جز سلطه هان مجو
دنیا شده بسکه دون
جمله گردیم سرنگون
 

شبه قصه ( 34 )

امروز بعد از ظهر من و سرسنبای رفتیم به مجید بابت فوت برادرش حمید تسلیت گوییم. اتفاقا ملا جلال و زوجه اش نیز همراه شدند. منزل علیرضا بود. مجید و تویبالا را عروسشان بیدار کرد. ملا آیاتی تلاوت کرد. گفتیم انشاالله قضای خیر باشد و خدا صبر عنایت فرماید. سکوتشان حمل بر رضایت شد. اضافه نمودم ، بقول قزاق ها ،  هر چه بر سر ورزا بیاید بر سر گاو هم می آید. یعنی مصیبت اجل شتری است که جلوی همه خانه ها زانو می زند. همه عزای مرگ پدر ، مادر ، برادر و خواهر را داشته ایم یا خواهیم داشت. یاد آور مادری شدم که تنها فرزندش را از دست داده از بودا خواهش می نماید او را دوباره زنده کند. جواب می گیرد برو از خانه ای که هیچ مرده ای از آن بیرون نیامده دانه خردلی بیاورد بلکه مرادش حاصل شود. مادر سوگوار هر جا رفت نتوانست چنان خانه ای پیدا کند. آنگاه دانست که مرگ - بلحاظ شمول بلا استثنایش - حق است . وانگهی کلام الهی خلق حیات و ممات را به آفریدگار حکیم نسبت می دهد که در ضمن وجه اثباتی وفات را می رساند. النهایه ، اجل نقطه آخر وجود نیست. در گفتمان قرآنی اعلام شده است که در هنگامه محشر کافر می نالد که کاش تبدیل به خاک می شدم تا از تحمل عذاب اعمال ناروایمان معاف می ماندم. اما بقول یارو گفتنیها زندگی صدسال اولش سخت است. وگرنه مرارت آنچه در عمر خود می بینیم در قیاس با شدت رنج جهنم به تفریح می ماند. وانگهی آنان که از نعیم خلد برخوردار می گردند لذایذ دنیا را نمونه ناچیزی از پاداش اخروی می بینند.

البته لازم نبود بابت برخورد عصبی صفر خانم با مجید و زوجه اش را حرفی بزنیم. فقط باید اشاره ام را مبنی بر راندن حمید از مراسم ترحیم برادرش عبدالله را توسط زوجه اش نبیره خانم اصلاح کنم که شایعه ای بی اساس بوده است. علی ایحال حوادث واقعه فرصتی جهت عمل صالح است. همه باز هم از امکان حسن استفاده از وقایع جاری برخوردار خواهیم شد انشاالله. 

جا دارد که اعلام دارم که مجلس پنجم - هفتم مرحوم حمید ابن قزقبای ابن مو'شجان با حضار فراوانی برگزار شد. همه اتاقهای خانه مملو از جمعیت شد. بعید است اغلب حاضرین به صرف طعام آمده باشند. ختم صغیر قرآن را ملا فرحت بعمل آورد که برای نسوان تکرار شد. استخوانچی ها هدایایشان را دریافت کردند. به بنده نیز محظ تبرک حوله ای اعطا شد که حاکی از رضایت ورثه می باشد. از همه حاضرین مجلس تشکر به عمل آمده آرزوی شرکت در مراسم سرور شد. قرار است اهل بیت فردا سر خاک متوفا در گورستان بهاء الدین بزیارت روند.   

Қазақтың талай проблемасын шешетін əлемдік деңгейдегі өнертапқыш тар шешеді

46 - сөз  982  13 пікір 29 Сәуір, 2020 сағат 13:35

Қазақтың талай проблемасын әлемдік деңгейдегі өнертапқыштар шешеді

Бауыржан Серікбай

Менің ойымша Қазақстандағы бірнеше проблеманың шешімін қазақтың өзі емес адамзат баласының дамуы мен технологияның күші шешеді.

Қарапайым мысал сөз бостандығы мен пікіралуандылығы интернет пен әлеуметтік желілердің келуімен алға жылжыды. Азаматтық қоғам принциптері қалыптасып, альтернативті ойлау дами бастады.

1. Байқасаңыздар карантин кезінде көліктер тоқтап Алматының ауасы тазара бастады. Табиғаты әдемі қаланы өзіміз бұздық. Апортын отап, тауға өрмелеп қала ішінен тағы бір қала салдық. Алдағы уақытта Илон Маск сынды өнертапқыштардың электр қуатымен жүретін көліктері жаппай сатылымға шығып, конкуренция негізінде бағасы да қолжетімді болса мұнай дәурені де өтеді. Сол замандары Алматының экологиясы да дұрысталып, Алатаудың табиғатымен әсем Алматы жер жаннатына айналатын шығар.

2. Цифрлы Қазақстан да Илон Масктың әлемге интернет таратамын деген амбициясымен шешілетін болады. Қазақстанда интернет пен байланысы жоқ жер қалмаса ол да әлемдік дамудың арқасында толық шешілуі керек.

3. Тіпті біздің тәуелсіздік алуымыз да АҚШ пен батыс елдерінің КСРО мен қақтығысы, ұзақ жылдар бойы кеңес үкіметін тықсырып келген стратегиясы арқылы іске асты. Алдағы уақытта Ресей ыдырап, тынысымыз ашылып жатса ол да өркениетті елдердің саясатымен қазақтың бір проблемасының шешілгені болмақ.

Жалпы адамзат пен өркениеттің дамуы бүгінгі біз айтып жүрген елдегі талай проблеманы шешуге арқау болады. Қазақ емес әлемдік деңгейдегі Марк Цукерберг, Илон Маск, Стив Джобс секілді өнертапқыштардың еңбегі қазақтың талай проблемасын шешетін болады. Ұлы далаға ең көп еңбегі сіңген текті азаматтардың қатарында болары анық. Алдағы 50-60 жылда қазақтың өзекті проблемаларын әлемдік деңгейдегі өнертапқыш генийлер шешіп береді. Мойындамасақ та шындық солай болады. Сондықтан әр жұма сайын молдаларымыз бар, өзіміз бар осы генийлердің есімін дұғамызға қосып жүргеніміз абзал.

Бауыржан Серікбайдың әлеуметтік желідегі жазбасы

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-05-01 18:58:52

Құдырай жерге Ата-Ана

Тапты егіз қыз , бала

Оларға үй салынды

Болардай тəуір баспана

Өлтіріп Қабыл Əбілді

Айналды бір қасқаға

Бəсекені көтермей

Жүре берген жауласа

Ұрпақ қалған əйтеуір

Дүние жүзін айнала

Озық елдер баршылық

Болардай үлгі басқаға

Ұрыса бермей мұтына

Өнер тапты жап жаңа

Жоя бермей өзгені

Барды жүрді қолдана

Сонымен елдерде

Достық барар жандана

Жовтисті тыңдасақ жллда қаламыз

Ақмылтық  985  25 пікір 29 Сәуір, 2020 сағат 19:02

Жовтисті тыңдасақ жолда қаламыз...

Қазыбек Иса

Халықаралық Адам құқы мен заңдылықтарды сақтау бюросы басшысына Қазақ Елінің де өз құқықтары мен заңдылықтары бар екенін ескертеміз!..

Қазір елдің көбісінің елеңдеп күтіп отырғаны Қазақстандағы саяси митингілер туралы заң жобасы. ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына жолдауында көтеріліп, ҚР Президенті жанындағы Ұлттық Кеңестің алғашқы отырысында қолдау тапқан бұл заң Парламент Мәжілісінде қабылданды. Енді қазір Сенатта талқыланып жатыр.

Аты айқайлап тұрған бұл заң жобасы туралы әлеуметтік желіде айтпай қалған адам аз - түрлі пікірлер толып жүр. Саяси митингілерді қашып-пысып, түкпір-түкпірде тығылып өткізіп келген елде енді тек онлайн ескертумен ғана қаланың орталық алаңдарында митингі өткізуге рұқсат берген бұл заң Қазақстанның демократиялық дамуы жолындағы игі қадам екені анық.

Бірақ Қазақстан билігі не істесе де, қандай заң қабылдаса да, қарсы шығудың өзін "заңға" айналдырып алғандар да өз миссияларын орындап қалуда.
Таяуда құқыққорғаушы, Қазақстандағы Халықаралық Адам құқықтары мен заңдылықтарды сақтау бюросының директоры Евгений Жовтистің өзінің фейсбук парақшасында Саяси митингілер туралы заң жобасын сынаған пікірін көзім шалып қалды.

Иә, сонымен Евекең не дейді десеңші?!.

Ең алдымен менің күмәнімді оятқан мәселе - Жовтис мырзаның шетелдік сарапшылардың пікірлерін алдыға тартып, Қазақстанда шетелдіктер мен азаматтығы жоқтарға да митингіге шығуға рұқсат беру керек деген талабы.

Евгений Жовтис мырза өзі заңгер болғандықтан біз де алдымен заңға жүгінейік. Әрине, Жовтис секілді өзге елдің, Ұлыбританияның заңына емес, өзіміз өмір сүріп жатқан Қазақстанның Конституциясын қарайық. Атазаңымыздың 32 бабында "Қазақстан Республикасының азаматтары бейбіт әрі қарусыз жиналуға, жиналыстар, митингілер мен демонстрациялар, шерулер өткізуге және тосқауылдарға тұруға хақылы" деп, тайға таңба басқандай жазулы тұр екі тілде де. Конституцияны қайта қарап шығыңыз Жовтис мырза, "Қазақстан Республикасының азаматтары" деп тұр мұнда, "шетелдіктер мен азаматтығы жоқтар" деп тұрған жоқ.

Жыланның ізін көріп, інін білетін Евекеңнің Конституцияның қай бабына қарай қисайып отырғанын да сезуге болады. Ол Конституцияның 12 бабы, 4-ші тармағындағы: "Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Республикада азаматтар үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады, сондай-ақ міндеттер атқарады"-дегенге жабысып отырған болуы керек шамасы. Анықтап қарасаңыз, бұнда да "Конституцияда, заңдарда өзгеше көзделмесе"-деп жазулы тұр, Евеке! Ал Конституцияның 32-ші бабында не көзделгенін жоғарыда айтып өттік.

Ал Саяси митингіге шетелдіктер мен азаматтығы жоқтардың қатысу құқы жоқтығының заңдылығын заңгер мырзаға көзге шұқып көрсеттік. Енді бұның Қазақ мемлекетінің Тәуелсіздігіне төнер қатері де жеткіліктігі туралы да бір-екі ауыз айта кетейік.

Шетелдіктерге митинг өткізуге рұқсат беретін болсақ, ертең, мысалы АҚШ-тың Үкіметтік емес ұйымдарына байланысты шетелдіктер көшеге шығуы мүмкін. Қытайлықтар жер сұрап, Ресейліктер солтүстікке көз алартып, шетелдіктердің мүддесін қорғаған митинг болса, не істейміз? Мемлекеттік органдар оларға жауап беруге міндетті болады. Біздің елде... митингіге шыққан азаматтарының мүддесін қорғаған Қытай, Ресей, Америка үкіметтері қысым көрсете бастаса, оларға жовтистер жауап бере ме?

Әрине, Евгений Жовтис өзін қаржыландырып отырған шетелдің жырын айтып отырғанын түсінеміз. Бірақ Халықаралық Адам құқы мен заңдылықтарды сақтау бюросы басшысына Қазақ Елінің де өз құқықтары мен заңдылықтары бар екенін ескертеміз. Яғни, қайдан қаржы алса, сол елдің, қай тілде сөйлесе сол тілдегі елдің мүддесін қорғағыш Жовтистерге еріп, жолда қалатын жағдайымыз жоқ.

Қазақстанда ішкі саяси және қоғамдық мәселелерді шешуге тек қазақстандықтар ғана құқылы болуы керек!

Қазыбек Иса,

ҚР Президенті жанындағы Ұлттық Кеңес мүшесі

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-05-01 13:24:00

Мəңгі болмас еш нəрсе

Есек дəме қылма əсте

Мəңгі деген тек Құдай

Құбылыс болар бір пəсте

 

Дəурен келіп кетеді

Тарыпқа солай жетеді

Өмір менен ажал да

Кезегінше ақ келеді

 

Болған істі толық деп

Сынауынан торық деп

Қазыбектей Исалар

Сынды көрер жорық деп

 

Мұқамбеттің үмбеті

Білең нағыз құдреті

Кəпір екеш кəпірдің

Қорғалады құрметі

 

 Бас кессе тіл кеспей

 Сыртын көре іш теспей

Дүрелеп жүрмес еш жанды

Оған бекер өштеспей

Көші-қон заңы парламентте өтті. .. Ұсыныстардың біршамасы кейінге қалды

Талқы  580  15 пікір 30 Сәуір, 2020 сағат 16:47

«Көші-қон» Заңы Парламенттен өтті. Ұсыныстардың біршамасы кейінге қалды...

Мұрат Бақтиярұлы

Редакциядан: 30 сәуір күні Дариға Назарбаеваның төрағалық етуімен Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының отырысы өтті.  

Онда сенаторлар «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне көші-қон процестерін реттеу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын екі оқылымда қарап, қабылдады.

Аталған заң жобасына байланысты, ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетінің төрағасы Мұрат Бақтиярұлының Сенатта сөйлеген сөзін беріп отырмыз.      

---

Көші-қон мәселесі тек біздің елімізде емес әлемдегі өте өзекті мәселелердің бірі. Ол еліміздің әлемдік қауымдастықтағы беделіне, демографиялық өсімге, шетелде жүрген қандастарымыздың тағдырына тікелей қатысты. Заң жобасын мынадай екі өзгерістер мен толықтырулар тұрғысынан қарауға болады.

Бірінші, Сыртқы еңбек көші-қонының тиімді жүйесін құру және заңсыз көші-қонның алдын алу. Мұнда шетелдік жұмыс күшін тартқанда бұрынғыдай экономикалық қызмет түрлерін алып тастап, квотаны Санаттар (І, ІІ, ІІІ, ІV және маусымдық жұмыстарға) бөлінісіне белгілеу ұсынылады. Бұл өз кезегінде қолданыстағы заңда жыл ішінде экономикалық қызмет түрлері бойынша шетелдік жұмыс күшін тартуға Үкімет бекіткен квотаны қайта бөлу үшін мүдделі мемлекеттік органдармен келісу үшін 2 айдан 6 айға дейін уақыт алса, енді шетелдік жұмыс күшін тарту функциялары халықты жұмыспен қамтамасыз ету мәселелері жөніндегі өкілетті органға беріледі, бұл өз кезегінде шетелдік жұмыскерлерге қажеттігіне жедел ден қою икемділігін қамтамасыз етеді.

Заң жобасында шетелдік жұмыскерлердің (І, ІІ, ІІІ санаттағы) еңбек қызметкерлеріне рұқсат беру жүйесін екі не одан да көп әкімшілік бірліктерге тарату көзделіп, мұнда екі әкімшілік бірлікке рұқсат алу үшін сол екі аймаққа да Салық алымын төлеуге міндетті болады. Заң жобасында жоғары біліктілікке жатпайтын жеке тұлғалардың шаруашылығында және маусымдық жұмыстарда жұмыс істейдін біліктілігі төмен еңбек мигранттарына рұқсат алудың жеңілдетілген құқығын беру ұсынылады. Осы аталған санаттағы еңбек мигранттары ай сайын 4 АЕК (9620 теңге) көлемінде салық алымдары белгіленеді және олар үшін халықты жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айқындалған сұранысқа не жұмысшы кәсіптерінің тізбесі бойынша еңбек қызметі рұқсат етіледі. Рұқсаттарды беру ішкі істер органдары жүзеге асыратын болады.

Сонымен қатар заң жобасында «реадмиссия» ұғымын заңнамалық түрде айқындап ішкі істер органдарына оны іске асыру функцияларына берілген. Және атқарушылық іс жүргізу бойынша елден тыс тұрақты тұруға кетіп бара жатқан адамдарға шектеу қойылған. Елімізде шетелдік азаматтарға тұрақты тұруға рұқсат беру үшін БАЖ салығы енгізілген.

Екінші, Қазақстан Республикасына келген этникалық репатрианттар және қоныс аудармашылар үшін қолайлы жағдайлар жасау. Ол үшін заң жобасында біріншіден, шетелде тұратын этникалық қазақтарға Қазақстанда рұқсат алмай-ақ уақытша еңбек қызметімен айналысуға мүмкіндік беріледі. Екіншіден, осы заң жобасында оралмандар мен қоныс аударушыларды қабылдауды өңірлік квотасын белгілеу құзіреті көші-қон мәселелері бойынша уәкілетті органдарға жүктеу ұсынылады. Бұл оралмандар мен қоныс аударушыларға көмек көрсетуге бөлінетін бюджет қаражатын толығымен игеру қажеттілігін жеңілдетеді. Үшіншіден, қолданыстағы заңда оралман статусын алу үшін тұрғылықты жері бойынша тіркеудің болуы талап етілмейтін. Мысалы, бір өңірде тіркелген этникалық қазақ оралман мәртебесін алу үшін басқа өңірге де бара беретін. Енді бұл заң жобасы тек тіркелген жер бойынша ғана оралман мәртебесін ала алады. Төртіншіден, қандастарымыздың Қазақстан азаматтығын қабылдаудың мүмкіндігін кеңейту мен алуын жеделдетуге жаңа нормалар енгізілді.

Заң жобасын талқылау үшін төрт жұмыс тобы өткізілді. Сенат депутаттары мен Сенат аппараты бөлімдері тарапынан берілген ұсыныстар мен түзетулер жұмыс тобы отырыстарында талданып, ұсыныстардың біршамасы алдағы қабылданатын заң жобасында ескерілетін болады. Соның біршамасына тоқталсақ.

Бірінші, «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Заңының 13-баптың 18) тармақшасында шеттен көшіп келген қандастарға «еңбек қызметі» бойынша зейнетақы тағайындалсын деп белгіленген. Бірақ бұл заңда да, «Еңбек Кодексінде» де «еңбек қызметі» деген ұғым жоқ. «Еңбек өтілі» деген ұғым бар. Енді осы заң бойынша жергілікті азаматтарға «Еңбек өтілі», ал шеттен көшіп келіп азаматтық алғандарға «Еңбек қызметі» бойынша зейнетақы тағайындалатын болды. Яғни барлығы да Қазақстан Республикасының азаматтары бола тұра жергілікті зейнеткерлер мен шеттен оралған зейнеткерлердің еңбек еткен жылдарын есептеуде екі түрлі ұғым пайдаланып, екеуін екіге бөліп қараған. Бұл мәселе алдағы уақытта әзірленетін заңда оң шешімін табуы тиіс.

Екінші, «Қазақстан Республикасының тұрғын үй қатынастары туралы» Заңының 68-бабының 7) тармақшасы бойынша «Оралман» мәртебесін алғандар үй кезегіне қатысты жеңілдіктер қарастырылған . Бірақ «Оралман» мәртебесінің мерзімі бір жыл болғандықтан, азаматтық алған күні тұрғын үйге қатысты жеңілдіктен айырылып қалады. Сондықтан да көптеген қандастарымыздың пәтер кезегі артқа шегеріліп қайтадан үй кезегіне тұрады. Бұл олардың билікке қатысты өкпе-реніштерін тудырып жатады. Министрлік бұл мәселеге қатысты нақты шешім қабылдауы керек деп ойлаймын.

Үшінші, «Қазақстан Республикасының Босқындар туралы» Заңының 1-бабының 1) тармақшасында көзделген мән-жайлар болған жағдайда, егер пана іздеген адамның туыстарының не жақын туыстарының біреуі Қазақстан Республикасының азаматы болса, босқын деп танылуы мүмкін деген толықтыру енгізілуді ұсындық. Өйткені соңғы бір жыл ішінде Қытайдағы саяси жағдайға байланысты бес бірдей қандасымыз елге келіп «Босқын» мәртебесін сұраған болатын. Өкінішке орай «Босқындардың жағдайы туралы» Конвенцияны ратификациялап, өзіне халықаралық міндеттемелер ала тұра, осы азаматтардың барлығының жақын туыстары Қазақстанда тұрса да, бірде біреуіне «Босқын» мәртебесін бере алмадық. Шетелдегі этникалық қазақтарға табиғи апат, экономикалық немесе саяси дағдарыс, түрлі дискриминациялық жағдайлар туындағанда Қазақстан Үкіметі тікелей араласып, қандастардың құқын халықаралық деңгейде қорғай алуға заңдық тұрғыда мүмкіндік жоқ. Бұл ұсыныста келешекте пысықтауды қажет ететін болды.

Тағы бір мәселе, ол «Қазақстан Республикасының Азаматтығы туралы» заңының 16-баптың 1) тармағында Азаматтыққа қабылдау үшін мерзімін көбейтуге қатысты мәселеде ұзақ талданды. Өйткені Қазақстанда азаматтық алу оңай, әсіресе Қытайлықтар азаматтық көп алып жатыр деген мәліметтер БАҚ-да жиі көтеріледі. Талдау барысында мұның барлығы негізсіз екені айқындалды. Соңғы 29 жылдың ішінде Қазақстан азаматтығын Қытай ұлтының 4 азаматы ғана алған.

Сонымен қатар осы сыртқы Көші-қон саясатына қатысты Үкіметке және тиісті өкілетті органдарға мына мәселеге қатысты назарын аудартқым келеді. Ресми мәліметтерге сүйенсек 1991 жылдан бастап 2018 жылға дейін Қазақстанда халық саны 11%, көрші Өзбекстанда 60%,  Тәжікстанда 68%, Қырғыстанда 43% өсті. Біздің ел үшін басты қауіп – елден көшіп кету. 1991-2018 жылдар аралығында Қазақстаннан басқа елдерге көшіп кеткен адамдар саны 3,7 млн. адамға жеткен. Тек соңғы он жылдың ішінде (2009-2019ж.) ішінде Қазақстаннан Ресейге 300 мың адам көшіп кеткен.

Елден тұрақты қоныс аударушылардың ішінен 44 пайызы 15 пен – 34 жасқа дейінгі жастарды құрайды. Бұл еңбек ресурстарының тұрақты азаюын көрсетеді. Сарапшылардың пікірі бойынша шетелдерде 7 млн. этникалық қазақстар тұрады екен. Бұл Қазақстанда тұрып жатқан 18,5 млн. халықтың 38% құрайды. Демографиялық аспектіде үлкен әлеует болып табылатын осы ресурстарды дұрыс пайдаланудамыз ба?! Өкінішке орай жоқ деп ойлаймын. Ол үшін Қазақстан Үкіметі Көші-қон жөнінде бүгінгі заман талабына сай жаңа құжат дайындап, соған орай нақты іс-шараларды қолға алуы тиіс. Сырт жерлердегі сан миллион ағайындарымыздың атамекенге түпкілікті келемін деген ыстық ықыласын суытып алмай, сағынышы мен сүйіспеншілігіне сызат түсірмей, қазақ көшін қайта жаңғыртуымыз керек. Өйткені Қазақстан-шеттегі қандастарымыздың жалғыз рухани отаны. Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 2017 жылы Дүние жүзі қазақтарының V-құрылтайында «Қайда жүрсең де қазақтың Отаны біреу ғана, ол – Қазақстан» деген болатын. Және Тұңғыш Президенттің тікелей тапсырмасымен құрылған «Отандастар қоры» тапсырмасына сәйкес жүргізілген әлеуметтік сауалнамалардың нәтижесінде, Қазақстанға шетелден 1,5 млн. этникалық қазақ тұрақты қоныс аударғысы келеді. Солай бола тұра соңғы 8 жылда (2012-2019ж.) репатрианттар легі жылына небары 10,000 адамды ғана қамтыған. 2020 жылы Қазақстанда елге ораламын деген қандастарымызға берілген квота 1378 орын көлемінде ғана белгіленген.

Мемлекеттің ішкі және әлемдік бәсекелестікте мықты болу факторларының бірі оның халқының саны екені сөзсіз. Сондықтан да елдегі халық санын арттыруда шетелдегі қандастарымызды қолдаудың ынталандыру бағдарламасын, яғни репатрианттарды әлеуметтік-экономикалық қолдаудың Кешенді шараларын қамтыған Арнайы мемлекеттік бағдарлама қабылдауын талап етеді. Көрші Ресейде өз отандастарын ерікті көшірудің мерзімі шектелмеген Мемлекеттік бағдарлама қабылдады. Қазақстан Үкіметі жоғарыда айтылған мәселелерді жан-жақты қарастырып, этностық көші-қон жұмыстары өркениетті елдердегідей нақты бір жүйеге түсірсе деген ұсыныс-тілек білдіреміз.

Мұрат Бақтиярұлы,       

ҚР Парламенті Сенатының депутаты

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-05-01 11:21:14

Оралманға ел дегей

Қашарманға кел дегей

 Баршамызға ортақты

Иесі тек мен демей

 

Суық болған Арқадан

Көшер арқар əр қашан

Жүздер тартса жылуға

Бетін бұрар бар туған

 

Амандық бар иманда

Берекелі Ислам да

Пайғамбар да тапсырған

Өз қарына тартуға

 

Сана солай оянсын

Сан да артар сонда шын

 Оразаны ырзық деп

Қарасуға тырысғын

 

 Құдай берген ырыс деп

Отандас пен бөліс кеп

Кет əрі де болмай жүр

Міскіндерді қолдай беп

 

Оралманда болса өтіл

Оның ақын қорғай біл

Істер бітер жұмылса

Жөнді болса бағдар кіл

 

 ШАША ТӨККЕН былықта

Өне қоймас жұмыс та

Бағынғанмен жаттарға

Ел батар ау борышқа

 

Қазинаң да мол болса

Өндіреске кел жұмса

Адам деген шын байлық

Кетпес сонда құрдымға

 

امت

نبی را بود این همت
تا برسازد یک امت
کل قوم و ملت ها
نائل شوند به وحدت
مبنی شود بر شورا
امارت و هم قدرت  
خارجی است مصیطر
هر مدعی به عصمت 

 

 

 

 

ویروس همان سیروس است

ویروس همان سیروس است
سیروس همین ویروس است
هر دو انند شاخ بر سر 
از خلق خوانند خویش برتر
سلطه دارند بر بیرون
وز خانه اند بس دلخون
به دل بریم چون پناه
برون آریم ماه ز چاه
ذوالقرنین را شاخ برید
توموریسی جان رشید
شاخ و تاج و دستاران
بهر کبرند ابزاران
بریده باد هر سه شان
رها گردند مردمان 
  

در نیشابور ، در بغداد

در نیشابور ، در بغداد

دانی آیا چه رخ داد ؟

همان شهر میلیونی

عاری ز هر بیدینی

باری بشد قتل عام

سگ و گربه  هم تمام

عارف سکه اش دیر افتاد

وقتی که رفت حق بر باد

بگفت بایست  بی مقال

اکنون باید رفت قتال

بغداد ، نامش خدا داد

خداوندش  سزا داد

خلیفه گشته نمد پیچ

از سم خیل بشد هیچ

در فرات و در دجله

از خون نماند هیچ تشنه

چنگیز می گفت شلاقم

دینپرست را جلادم

خواجه نصیر مشاور

گرچه نبود مباشر

شیعه بوده ابن الوقت

قزلباشی بس دلسخت

علم و علم هم عرفان

ماندند همه در بحران  

بدرد خلق نخورد چون

از عدمش نی دلخون

اکراه باشد چون آیین 

فرجام گردد همچنین