Абайға соқтығу-ұлтты мансұсқтау

арандатушы!  924  16 пікір 17 Ақпан, 2020 сағат 12:08

Абайға соқтығу - ұлтты мансұқтау!

Әбіл-Серік Әліәкбар

Осыдан тұп-тура бір жыл бұрын, 8 қаңтар күні «Abai.kz» сайтында  Нұргелді Әбдіғаниұлының «Ашулы ағайынды арандатудан абай болайық!» атты саяси талдау мақаласы шыққан. Онда дүние жүзі армяндарына ағылшын, француз, араб және орыс тілдерінде ақпарат тарататын, Түркия мен Тәуелсіз түркі мемлекеттеріне қарсы ақпараттық соғыста Ресей тарапынан жарым жартылай қаржыландырылатын «ArmenianReport.com» дейтін сайттағы түркіфобия дертіне шалдыққан әрі жорналшы, әрі саяси сараптамашы Тевос Аршакян жайында кеңінен жазылған болатын.

Оның дайындаған материалдарыға қарап ұққанымыз, Тевос Аршакян жалғыз қазаққа ғана емес, өзбек пен әзірбайжан ағайындар турасында да ұлттық намысқа тиетін сараптама мақалалар жазуға әбден машықтанған, Мәскеу қолтығына су бүріккен сараптамашысымақ екен. Ресей тапсырысымен орыс мәдени кеңістігінде «іс бітті, қу кетті» әрекетті орындаушы арандатушы тұлға.

Аталған жорналшы бұған дейін де қарап жатпапты. 2017 жылы өзбек футболының бас бапкері, ұлты армян Самвел Бабаянның орынынан кетуіне байланысты арандатушы мақала жазған. Сол кезде жаңағы Самвел Бабаянның өзі өзбек жерінде тұрғанын мақтан ететінін, тілінің өзбекше шыққанына зор мархабаттын білдіріп қарымта пікірлі жауап сөз жариялаған.

Осы жолы «Ұлы Тұранның бес шамшырағы» - әл-Фараби, Қожа Ахмет, Абай, Шәкәрім және Мәшһүр-Жүсіптердің ішіндегі зор тұлға, биыл 175 жылдығын атап өткелі отырған Хәкім Абайға қатысты жаңағы «Аrmenianreport.com» сайтында «Абай Ереванның жүрегіне панитүркілік ұрығын егуші» (Абай и рассадник пантюркизма в сердце Еревана) атты арандатушы мақала жазып, жұртты дүрліктірді.

Бұған дейін осы автор өзінің «Казахи оскорбляют армян уже на территории Армении» атты мақаласында: «Назарбаевтың Қазақстаны Армения мен армян халқының сезімін қорлауды жалғастырып келеді. Оның үстіне бұрын Арменияға қатысты керауыздық Қазақстан жерінде ғана бастау алса, енді міне, қазақтар көзімізді бақырайтып қойып, өз жерімізде де рухымызды мансұқтауға көшті», деп жазыпты.

Ал Қарағандыдағы қанды оқиғаға байланысты «Обычный казахский национализм: в Казахстане требуют крови армян» атты мақаласында: «Кейбір қазақтардың түріктерімен қандастығын ескеретін болсақ, онда Қазақстанда әйтеуір бір орын алатын армян қанды қырғыны ақиқат шындық дүние. Арменияның орыстар мен белорустарға қатысты қатты сөздер айтуы үйреншікті жайт. Ұлтымыздың түрік пен әзербайжандарды да ұнатпайтынын да жақсы білеміз. Енді бізді ұнатпайтындар тізіміне қазақтар да қосылып отыр», деп қара аспанды төндіреді.

Енді атышулы жазғыштың Хакім Абайға қатысты арандатушы мақаласының мәтінін орыс тілінен қазақшаға аударып Abai.kz оқырмандарына ұсынғанды жөн көрдік.

«Абай Ереванның жүрегіне панитүркілік ұрығын егуші»

«Қазақстан тұрақты түрде антиармян саясатын жүргізуші елдердің бірі  болып саналады. Арменияда ешкімге онша танымал емес ақынға ескерткіш қоюдың не керегі бар?

Біздің еліміздің билігі тәуелсіздік алған 30 жылдан бері мемлекетаралық қарым-қатынаста Иса Мәсіхтің бетке қатысты «Бір бетіңнен ұрса, екіншісін тос» дейтін өнегесін ұстанып келеді. Бұл ұлағаттың образды тәпсірленуі «Жамандыққа – жақсылық жаса, жауыздың жазасын тартқызу – Тәңіріміздің құзырында» екенін жақсы білеміз. Көптеген мемлекеттер бізді бетке бір салса, біз жауап ретінде оларға екінші бетімізді тосып келеміз. Соның ақыр аяғы олардың тарапынан бізбен аяқ сүртушілікке талпыныс жасауға дейін жеткізді. Бұндай жайттар тым алыстағы Израилден ғана емес, тап қасымыздағы ОДКБ мен ЕАЭС бойынша «одақтастарымыз» тарапынан да жиі көрініс табуда. 

Ресей, Беларус пен Қазақстан тұрақты түрде өздерінің антиармяндық саясатын жүргізіп келеді. Әскери-саяси блоктағы ынтымақтасуда әуелі өз одақтастары Арменияның емес, осы бірлестікке кірмейтіндердің мүддесін қорғайды.

Осы орайда сөз Мәскеу, Минск және Нұр-Сұлтанның (Астанның атын ауыстыруына әлі күнге дейін көндіне алмай келемін) өбектей өліп өшетін Әзірбайжан мен Түркиясы жайында болып отыр. Орыстар мен белорустар бір сәттік көлденең табыс үшін Арменияны көзге ілмей әзірбайжандар мен түріктерге қару-жарақ сатады. Оның үстіне асқан менмен, өркөкіректікпен «Әзірбайжанды қару-жарқпен қамтамасыз ету Қарабақтағы әскери қимылдарды ауыздықтайды» деп мәлімдейтініндерін айсаңызшы...

Олардан Қазақстан да қалыса қоймайды. Есімізде ұзаққа дейін қалатын жайт азиялық көшпелі-малшылар қашанда антиармяндық бағыт ұстанып, әзірбайжандарды ыстық құшақтарына алады. Арцах мәселесінде де, армян геноциді мәселесінде де дала көшпелілері өздерінің шынайы бет-жүздерін көрсетті. Былайша айтқанда, ешкімді де таңқалдыра алмайсың. Десек те, біздің билік Иса Мәсіхтің бет туралы өсиетін берік ұстанғаны соншалық, өздерінің келте жадысы һәм жалпақшешейліктерімен біздің қанымызды басымызға шығаруларынан таңбай келеді.

Дәл бүгін, мәселен, Ереван мемуниверситетінің жанында қазақ тілін, тарихы мен мәдениетін оқытып үйретін орталық бар екенін, оған Абай есімі берілмекші екенін біліп айран-асыр болдым. Осы турасында  ЕМУ ректорының міндетін уақытша атқарушы Гегам Геворкян мәлім етті. Яғни, дала жабайылары баяғыда-ақ өмірден өткен, қазақтарды есектерінен түсіріп, қоғамдық көлікке отырғызған, кигіз үйлерінен шығарып, жанға жайлы баспанаға кіргізген партия лидері Левон Мирзоянның Қазақстандағы ескерткіштерін тас-талқан етіп, оның аты берілген көшелердің атауын өзгертіп жатқанда біз жауап ретінде қазақ тілі, тарихы мен мәдениеті орталығының (бұл арада «қазақтардың халық ретінде өз тарихы мен мәдениеті бар ма?» деген сауалдың да басы қылтияды) жұмыс істеуіне жол беріп қана қоймай, оны әлдебір тайпаның ақынының атымен атамақпыз. Мұнымызға енді жол болсын?!

Өз басым жастарымыздың шетел әдебиеті мен тарихын оқып үйренуіне еш қарсы емеспін. Еуропа, Америка, тіпті болмаса орыстың тарихын оқысын. Бірақ қазақтікін емес! Армян қыз-жігіттеріне алыс далалық ауылдағы әлдебір Абай не оқытады? Малды қалай жаюды ма? Оның үстіне менің ұққаным Абай түркі әлемін жақтаушы болып есептеледі. Яғни, армян халқына қаны қас жан. Бұл орталық бізге не үшін керек? Бұдан келіп шығатыны билігіміздің еліміздің бас оқу ордасындағы панитүрікшілдік ұрығын егушіге көз жұма қараушылығы?

Неліктен Үкімет пен Ұлттық қауіпсіздік қызметі бізге қаны қас, жасанды жолмен өмірге келген мемлекеттің осы орталықтың атын жамылып, антиармяндық қастандық іс-әрекетін жүргізіліп жатқандығын неге түсінбейді?! Оның үстіне барып тұрған панитүрікшінің атымен!

Айтыңдаршы қазақтар Мовсес Хоренаци, Егише, Багратунилердің құрметіне қандай да бір нысанды атады ма? Жоқ, әрине. Бұл олардың ойларына кіріп шықпайды. Біз – олар үшін кәпірлерміз. Яғни, екінші сортты адамдармыз. Ал, жастарымыздың санасын жадылап, ақыл-есін улау үшін панитүрікшіл Абай орталығының торы құрылды», деп тоқтайды.

Түйін. Бұл материалды бөлісудің мақсаты біреу. Ол елішілік ұлтараздық алауыздықты ушықтыру емес, қайта ел мен елдің арасын ірітуді мақсат тұтқан анау Тевос Аршакян секілді арандатушылардың алдын алу. Осы ауандағы ұлтаралық, керек десеңіз мемлекетаралық дауды тұтатуды көздейтін жарияланымдарды Қазақстанның құзырлы органдары қаперіне алулары керек-ақ!

Биыл ел болып, жұрт болып 175 жылдыңын атап өткелі отырған Хәкім Абайды қайда бір жалдамалы жазарманның мансұқтауы - бұл тұтас ұлтты, қазақты мақсұқтаумен пара-пар! Хәкім Абай мұны «ашиды жаның, қайнайды қаның» дейді.

Сондықтан, ҚР Сыртқы істер министрлігі, ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті секілді құзырлы органдар дер кезінде тиісті шараларды қолдануы керек.

Әбіл-Серік Әліәкбар

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-18 01:41:45

Абай Қазақ абайла

АҚШ,Орыс,Қытай да

Үш алпауыт албасты

Өздерін балар Құдайға

Өздерінен өзгені

Балай берер малайға

Бұл арамза қабандар

Жерік ылғи арамға

Байлық-күшке есіре

Салар əркез қоқайға

Мемлекет пен ұлттарды

Есті бірдей санар ма?

Жақсыдан шыққан жаманды

Тегін берсе алар ма ?

Кей жаманнан жақсы да

Шықпас деме əманда

Ұлттар менен өшігіп

Уланбасын санаң да.

46 - сөз  887  12 пікір 14 Ақпан, 2020 сағат 11:33

Жеке адамның қасиетін ұлтқа, ұлысқа телуге болмайды

Дархан Өмірбек

Ауылымның аты Ынтымақ. Мыңнан аса тұрғыны бар шағын елді мекен. Түлкібас ауданының Сайрам ауданымен шекарасына жақындау орналасқан. Цемент зауытымен танымал Састөбе ауылдық округіне қарайды.

Тұрғындардың көбі шуылдақ руынан. Көрші ауылдарда темірлер (бұл да ру) тұрады. Бала кезімде осы темір руы жаудай көрінетін. Үлкендер ақтан алса, көкірек ұрып, руымызды мықты санап, темірлерге төбеден қарайтын. Қыз алысып, құда болып жатады жыл сайын. Бірақ жеме-жемге келгенде бөлінеді де тұрады. Төбелескен екі жігіттің бірі шуылдақ, бірі темір болса, ауыл аралық жанжал болуы оңай.

Тіпті бір рудан болып, бірақ ауылың бөлек болса да қиын. Пәлен ауылдың шуылдағы, түген шуылдағы деп бірін-бірі тағы алалайды.

Мектепте оқып жүргенде бүгін дос болып жүрген сыныптастар қит етсе, үстіңгі көше - астыңғы көше, Қызылжардың шуылдағы - Еңбектің шуылдағы деп және бөлінетін. (Шуылдақтар Ынтымаққа 1950-жылдары шамасында Арыс өзенінің бойындағы ауылдардан көшіп келген).

Ауылда көбіне шуылдақтар тұрады дедім ғой. Бірен-саран сіргелілер, ыстылар дегендей өзге ру өкілдері бар. Қызып алғанда олар да “боқ” сөздің нысанына айналатын. Өзіміз әйтеуір кереметпіз.

Қай жылы екені есімде жоқ, бірде Шымкент маңынан оралмандарға деп мөлтек аудан салатын болды. “Ел басына күн туғанда сатып кеткендер”, “дайын асқа тік қасық”, “үкімет көмектесемін десе, біз жүрміз ғой” дегендей сөзді естіп өскен мен шынымен де шетел асып келген қазақтарды біртүрлі жақтырмай қалдым.

1990-жылдардың басында Тәжікстаннан көшіп келген бірнеше қазақ отбасы бар еді. Бір сыныптасым солардың бірі болды. Ес білгелі ауылда өскен. Бірге ойнап, бірге күліп жүріп, бірақ сөзіміз жараспай қалғанда “тәжік” атанып кететін. Бір сыныптасымның әкесі өзбек, шешесі қазақ. Ауыл жігіттері оны өмір бойы “өзбек” деді. Ол байғұс намыстанатын, “қазақпын” дейтін. Елдің мазағы сүйегінен өтсе керек, өзбекше бір ауыз сөз айтуға ұялатын. Бірде жылағандай болып, “Өзбек ортасында қазақсың дейді, мұнда өзбексің дейді, сонда мен кіммін?” деп еді.

Өзбек демекші, ауылымыздан 17 шақырым жерде 40 мыңнас астам тұрғыны бар Қарабұлақ ауылы бар; 95 пайызы өзбек.

“Өзбектер құтырған”, “барып жәнін шығару” керек деген сөзді де жиі еститінмін. Қалай құтырады десеңіз айтайын.

Біздің ауыл жаппай пияз егетін. Сол Қарабұлақтың мектеп жасындағы ұлдары мен қыздары ауылымызға келіп, “прополка” (пияздың арам шөбін жұлуды осылай атайтын) істейтін. Шымкент жақта жазда күннің қалай ыситынын көбіңіз білетін боларсыздар. Сол күннің қайнаған уақытында жүресінен отырып еңбек ететін. Бұл енді мақтанатын нәрсе емес, тек құтырған деген сөздің қаншалықты орынды екенін жеткізу үшін айтып отырмын.

Жаздың соңы мектепке дайындық деп ауылдағылардың көбі арық малын сол Қарабұлақ базарына барып сататын. Өз ағаңдар оны арзанға сатып алып, семіртіп етке өткізіп, пайда көретін. Қызығы сол, өзекеңдер бізден малды ғана сатып алмайды, сабан мен жемді де біздің жақтан алады. Оларға қызығып та, мүсіркеп те қарамаймын. Малмен айналысып, жақсы кәсіп қылса да, онысы үлкен еңбекпен және құрбандықпен келетін; ол ауылдың жастары жоғары білім ала бермейді. Бірақ әділ бағасын беру керек деп ойлаймын, еңбекқор.

2006 жылы Атырауда қазақтар мен түріктер арасында конфликт болды. Жергілікті жұрт “күндіз анауың, түнде мынауың” деп айтты деп түрік жұмысшыларын соққыға жыққан. Оны естіп түріктерді жек көріп қалдым.

Бір жылдан кейін мектептен түлеп шығып, Алматыға оқуға келдім. Қазақ ұлттық университетінде саясаттануды меңгеретін болдым. Факультетімізге қарасты 9 жатақханаға орналастым. Түлкібастан келгенімді естіп Асан дейтін жігіт іздеп келіпті. Үшінші курста оқиды екен, Түлкібастыкі, ұлты түрік. Қазақ “старшактар” қоқан-лоқы көрсетіп, ақша бопсалап жүргенде, Асан бөлмесіне жиі шақырып, тамақ-шай беріп отыратын. Асанда екінің бірінде жоқ компьютер бар еді. Өзі жұмыс істеп отырса да, маған да компьютер керек екенін біліп қалса, дереу босатып беретін.

Дәл сол уақытта жоғарғы курста оқыса да, ағалық қамқорлығын білдірген екінші адам болды. Ол Қытайдан келген қандасымыз Қуаныш еді. Көрші тұрдық. Бөлмесінде шағын баспаханасы бар еді, бүкіл жатақхана қағаз басуға, көшіруге Қуанышқа келетін. Басқадан ақша алғанымен, маған көбіне тегін басып беретін. Ақыл-кеңестерін айтып, көмектесіп тұрды. Бірде менің де сондай қызмет ашқым келетінін, ауылда компьютерім бар екенін айтқанымда, қолдау білдіріп, егер істі бастасаң өзім көмектесемін деді. Таңғалдым, мен оған бәсекелес болайын деп тұрмын ғой, бірақ ол кеңдік танытты.

ҚазҰУ-да бір факультет пен екінші факультеттің жігіттері болып төбелескенді де көрдім. Кімдікі дұрыс екенін анықтауға мұрша жоқ, бірақ “өз адамыңды” қайтсе де қолдау керек.

Жаңа ауылда өзге руларды, оралмандарды балағаттаушы еді дедім ғой. Мұнда шеттетудің нысанына өзім айналдым. “Шымкенттен болсаң, грантты сатып алған шығарсың”, “осы сендер чимкентскийлер…” Мұндай күй кешетін жалғыз біз емес екенбіз. Наймандар бар. ДТ мен ҚТ қырғи-қабақ тартысынан хабардар болғанымен, наймандарға қатысты мұншалықты терең стереотип бар екенін білмеппін. Екі анекдоттың бірі найман туралы болатын. Жұртқа қосылып күлетінмін де, несін жасырайын. Бірақ Шымкентті жамандай қалса, шыр-пыр болатынмын. “Понаехали” дейді, “мәдениетсіз” дейді, “наглый”, “жүрген жерінен шөп шықпайды” “қу” дейді, естімеген сөз жоқ.

Алматыда жүргенде танысқан адамың Түлкібастан болса, бірден жақын тартып тұрасың. Ол көрші ауылдан болса, әңгімең одан әрі жарасып, ортақ дүниелерді айтып жарысасың. Ондайда шуылдақ па, темір ма маңызды болмайды. Айтпақшы, сол шуылдақ пен темір дулат дейтін үлкен рудың ішінде, ағайын десе де болады.

Асан мен Қуанышты білгеннен кейін бұрынғы ойларым үшін қатты ұялдым. Бұл екеуі жеке адамның қасиетін ұлтқа, ұлысқа телуге болмайтынын көрсетті.

Дархан Өмірбектің әлеуметтік желідегі жазбасынан

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-17 12:06:08

О, жарандар жараттық

Қатын-Еркек қараттық

Ал солардан ру,жүзді

Танысар деп тараттық

Ең ардақты- сақтанған

Бізде ақ білім, мамандық

Мұны оқың Құраннан

 Қаласаңыз тағаттық

Ғалам бəрі ғаламат

Аңғармаған - ағаттық

عشق، آفرینش و عیسی مسیح

داود بهرنگگفت:

بهمن ۲۵, ۱۳۹۸ در ۴:۱۴ ب٫ظ

با سلام
عزیزم احسان ابراهیمی را سلام دارم و می خواهم از برای تأمل و در همخوانی با قاعدۀ «تفکیک موضوعی عناصر»نکاتی را در میان نهم و بگویم که «عشق» و «عاشقی» در قرآن [و نیز ادیان] نیست؛ اما صد البته رواست.
و توجه داشته باشیم که تئولوژی دربردارندۀ درک و دریافت ما آدمیان از «تئو» است و کتاب های دینی همچون تورات و انجیل و قرآن جنبۀ تئولوژیک ندارند.

خیلی مایلم که این معنا را در میان نهم که واژه «عشق» واژه ای عربی است. واژۀ هم ارز آن در زبان فارسی [و برای نمونه در شاهنامه فردوسی] واژۀ «مهر» است. [و واژۀ «عشق» در بردارندۀ مفهومی همخوان با زندگی آدمی در پیش از مرحلۀ شهرنشینی است. [و نشانگر حس و عاطفه به جای خرد نزد آدمی است.]
و نیز مایلم که بگویم «عشق» در معنای یونانی ناظر به مناسبات مرد ـ مرد است. [حافظ کمتر اما مولوی بازتاب برجستۀ این معناست.] فلاسفه یونان [همچون افلاطون و ارسطو] زن را خلقت ناکامل و عشق به زن را کسر شأن انسان فضیلت خواه می دانسته اند.

بخش اول
اول از “عشق” شروع می کنم و به استناد تاریخ مربوط به ۱۴۰۰ سال پیش ـ که در بارۀ زندگی عربِ قبایلی در شبه جزیره عرب است ـ می گویم که:
واقدی در المغازی می نویسد که خالدِ ولید را پیامبر فرستاد تا بنی جَذیمه را به اسلام فرا خوانَد. خالد چون به یورت این قوم رسید آنان را مسلمان یافت و چون از دورۀ جاهلیت خون خواه آنان بود [که تنی چند از بنی سلیم را کشته بودند] به رسم عرب با آنان جنگید و چندی از آنان را به اسارت در آورد و گفت تا بکُشتندشان. (المغازی واقدی ف ۶۶۹) و گفته اند چون بخواستند در این میان جوانی را گردن زنند مهلتی خواست و دست بسته به نزد زنان ـ که آنان نیز اکنون در اسارت بودند ـ دوید و آنجا به زانو در آمد و گفت: «مرا گناهی نیست [که قومم را زین پس ننگ آید. و تو] ای آن که “آنِ” منی! بمان و بزی. و پس به زبان راند که «ألم یکُ حَقَّا أن یُنَوِّلَ عاشقٌ … ألَم أکُ قد طالبتُکم فلقیتُکم … آیا سزاوار نیست ـ من که عاشقم ـ به آن رِسِم که آنِ من است؟ از برای یافتن تان ـ پایم را ـ شباروز ـ جای ردّ پاتان گذارده ام. آه! مرا به آنم رسانید! پیش از آن که جدا شویم؛ پیش از آن که به نزد امیر خوانده [و کشته شوم]. من نه رازی را فاش کرده ام و نه چشمم هرگز جز تو را گرفته است.» واقدی در ادامه می نویسدکه گفته اند وی را چون گردن زدند دختری جوان دوان دوان آمد و سرش را از زمین برداشت و لبانش را بوسید و آنگاه به زمین افتاد [و جان داد.] (المغازی واقدی ف ۶۷۲ و ع ۸۸۰) و گفته اند پیامبر چون از کردۀ خالد با خبر گشت به خشم آمد و دست ها به آسمان برد و گفت: خدایا من از آنچه خالد کرده است بیزارم. (المغازی واقدی ف ۶۷۳)

من مرادم این جا در این بخش این بود که کاربست واژۀ «عشق» را [از برای نمونه] در متن فرهنگ قبایلی عرب با شما در میان نهم و بگویم که این معنا در عصر شهرنشینی انسان نیست.

بخش دوم
انسان در قرآن موجود «مهلت یا اختیار» یافته است. در قرآن ـ در داستان خلقت ـ گفته می شود که به انسان ـ به هنگام بیرون رانده شدنش از باغِ بهشت ـ گفته شد که «وَ لَکُم فِی الاَرضِ مُستقرٌّ وَ مَتاعٌ إلی حینٍ.» (بقره ۳۶) این معنا در آیۀ ۲۴ سورۀ أعراف نیز تکرار شده است. یعنی به انسان ـ که به خود وانهاده نیست ـ در زندگی دنیوی اش “إلَی حِین” مهلت [یا اختیار] داده شده است.
از سورۀ إسراء چنین برمی آید که مراد از “إلی حین” تا به روز داوری و یعنی «إلَی یَومِ القِیَامَهِ» است. (إسراء ۶۱) در سورۀ صاد گفته می شود که “مهلت آدمی” تا به «آن روز؛ و آن وقت معلوم» است. «إلی یَومِ الوَقتِ المَعلُوم.» (سورۀ ص ۸۱) آن “وقتِ معلوم” بی گمان “طامۀ کبری” و «إذَا الشَّمسُ کُوِّرَت، و إذَا السَّماءُ انفَطَرَت، و إذَا السَّماءُ انشَّقَّت» و گاهِ «عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا أَحْضَرَتْ» است.
در سورۀ اعراف گفته می شود که به شیطان نیز ـ تا به روز داوری ـ مهلت و اختیار داده شده است. وی این را هنگامی که همچون انسان به زمین رانده شد از خدا همی خواست و آن را همی یافت. گفت: «[خداوندا !] مرا تا “یِومِ یُبعَثُونَ” مهلت و اختیار ده!» و آنگاه «مهلت و اختیار یافت.» «قَالَ أَنظِرنِی إلَی یَومِ یُبعَثُونَ. قَالَ إنَّکَ مِنَ المُنظَرینَ.» (اعراف ۱۴ و ۱۵) این معنا در سورۀ حِجر و سورۀ صاد نیز تکرار شده است. (حِجر ۳۶ و ۳۷) و (سورۀ ص ۷۹ و ۸۰)
در قرآن گفته می شود که شیطان آدمی را به نابکار فرا می خواند. وی اما تنها صاحب اختیار خود ـ و نه هیچ کس دیگر ـ است. خداوند به گاهی که وی را مهلت و اختیار داد به او گفت: «إنَّ عّبادی لِیسَ لَکَ عَلَیهِم سُلطانٌ.» (إسراء ۶۵) این معنا در سورۀ حِجر نیز تکرار شده است. افزون بر این گفته می شود که ««إلّا مَنِ اتَّبَعَکَ» و یعنی «جز در مواردی که آحاد بشری [خودشان به خواست خودشان] از تو پیروی کنند.» (حِجر ۴۲) در سورۀ صافات گفته می شود که هیچ کس صاحب اختیار هیچ کسِ دیگر نیست. این را به روز داوری همه آنانی که پیرو این و آن بوده اند و راه را به ناروا رفته اند [به حسرت] در خواهند یافت. روزی که راهبرانشان بدانان خواهند گفت «ما هرگز صاحب اختیار شمایان نبوده ایم.» «وَ مَا کَانَ لَنَا عَلَیکُم مِن سُلطانٍ.» (صافات ۳۰) شیطان نیز همین را ـ همین روز ـ به همین سان به آدمی خواهد گفت که «من هرگز صاحب اختیار شمایان نبوده ام. من تنها شما را به کاری و کرداری فراخواندم. نکوهش شما راست!» [«وَ مَا کَانَ لِی عَلَیْکُم مِّن سُلْطَانٍ إِلَّا أَن دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی.ۖ فَلَا تَلُومُونِی وَلُومُوا أَنفُسَکُم.» (ابراهیم ۲۲)]
در سورۀ طه گفته می شود که خداوند [اگر چه که آدمی را از بهشت راند؛ ولی او را به خود واننهاد.] به او وعدۀ “هدایت” داد. گفت «هدایت تان خواهم کرد و آن کس که [به “شاء” و خواستۀ خود] در پی هدایت من باشد راه به ناروا نخواهد بُرد؛ درگیر شداید نیز نخواهد شد.»[«فَاِمّا یَأتِیَنَّکُم مِنِّی هُدیً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلَا یَضِلُّ وَ لَا یَشقَی.» (طه ۱۲۳)] جای دیگر این معنا با پیامبر این چنین در میان نهاده شده است که [ای پیامبر!] «هادی ماییم؛ نه تو !» [«إنَّ عَلَینَا لَلهُدی.» (لیل ۱۲)] و در سورۀ اعلی گفته می شود که “ما” آن خدایی است «که به هر چه مقدّرات قانونمندِ خود را داد و هر چه را چنین هدایت کرد.» [«والّذی قَدَّرَ فَهَدَی.» (اعلی ۳)] هم در این معناست که در سورۀ طور گفته می شود که موسایِ پیامبر در شأن خداوند گفت: «خدای من آن است که هر چه را خلق و آنگاه هدایت کرد.» «رَبُنَا الَّذِی أعطَی کُلُّ شَی ءٍ خَلقَهُ ثُمَّ هَدَی.» (طور ۵۰)]

عزیزم ابراهیمی را در این بخش خواستم بگویم که «عشق» و «خدا آدمی را از برای عاشق شدن» آفرید در قرآن نیست. [در تورات و انجیل هم نیست. کمابیش در گفتار پُلُس رسول است.]

با احترام
داود بهرنگ

منابع
المغازی واقدی ـ عربی ـ تک جلد
ترجمۀ المغازی به فارسی ـ ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی ـ از انتشارات دانشگاه ۱۳۶۹
توجه می دهم که من متن را و به ویژه شعر را خودم از عربی به فارسی ترجمه کرده ام.
+++++++++++++++++

پاسخ

• حم کدیگفت:

  بهمن ۲۷, ۱۳۹۸ در ۶:۱۳ ق٫ظ

  خدا کرده هو “خلق”

  مایه داده او “علق”

  با”اقرأ” گفت تو بخوان

  نهان مدار هیچ از آن

  کز رجال و از نسوان

  مخلوقانند مردمان

  تنوعات در میان

  آیت هایند بینشان

  تا شناسند همدگر

  از تعدی برحذر

  امت شود برقرار

  از همیاری در مدار

  گر نگردند خود محور

  هم را گیرند خوش دربر

  محمد را مدثر

  فرمود نما منتشر

  از تکاثر انذار کن

  حق وحدت اظهار کن

  هر چه خوانند ایادی

  هیچ نیابند رهایی

  مکن طاعت ایشان را

  سپر بساز ایمان را

  الله را کن واله گی

  تا ز کبرت وارهی

  مشو غره بربت

  کرم نمود برحمت

  ورا بسیست وسیله

  همو ت که داد فضیله

  هرگز مجوی سیطره

  تا ناندازی تفرقه

  تیر نمرود از برجش

  فرو افکند از اوجش

  افتاد در خلق تفرقه

  همه بر لب بلبله

  نه فرعون باش نه نمرود

  شکسته کمر خود بس زود

قربانی دوگانه عشق و نفرت

داود بهرنگگفت:

بهمن ۲۶, ۱۳۹۸ در ۷:۴۳ ب٫ظ

با سلام به اشکوری عزیر
می خواهم بگویم که نوشتۀ شما توصیفی است و من این جا می خواهم به علل و دلایل فرهنگی آن بپردازم و بگویم که ما ایرانیان به سبب وحشیگری و سرکوب حکومتی ـ همیشه و هنوز ـ از رشد خردمندانه باز مانده ایم و این است که زندگی شهری مان ـ در اغلب موارد به اسم دین ـ آکنده از عناصر فرهنگی زندگی قبایلی بشر است.
من این جا درک قبایلی ما ایرانیان از مقولۀ حکومت را در بخش یک و دو مستند می کنم. آنگاه چون می خواهم غبار از آبِ دین بزدایم به طرح نگرانی های پیامبر اسلام در شبه جزیره عرب در ۱۴۰۰ سال پیش می پردازم تا نشان دهم که چرا و چگونه است که کِشتی دین در ایران ـ بر اثر سرکوبگری و توحش حکومتی ـ از آغاز به گِل نشسته است.

بخش اول
هرودت حدود ۲۴۵۰ سال پیش می نویسد که ایرانیان نخست کسی به اسم دیائوکو را که از قوم ماد بود «داور» اختلافات خود کردند. وی فرزند یکی از سران مادها به نام فرورتیش بود. داوری دیائوکو از آغاز فراگستر نبود.بعدها بود که وی به سبب داد ورزی اش «داور» همه مادها و آنگاه داور سایر اقوام ساکن فلات ایران گردید. (۱۴۵)
هرودت در ادامه می نویسد که نهاد پادشاهی در ایران در ادامۀ داوری دیائوکو در ایران به وجود آمده است. دیائوکو را نخست مادها پادشاه خود خواندند و از برایش اقامتگاه بسیار با شکوه اکباتان را ساختند و چنین خواستند که اقامتگاه او دارای نگهبان و خدمتکار و کارگزار نیز باشد. (۱۴۶) بعدها چنین خواستند که کسی حق دیدار با او را نداشته باشد و همگان پذیرفتند که پادشاه یک [آدم از جنس ویژه و] موجود ویژه و برتر از دیگران است. (۱۴۷)

توضیح: «داوری» به منزلۀ مرحلۀ پیش از پادشاهی در میان قوم یهود دارای سابقه تاریخی است و «تاریخ داوران» در کتاب مقدس [قدیم] مندرج است.

بخش دوم
ابوالمعالی نصرالله منشی در سرآغاز کتاب “کلیله و دمنه” که از متون نیمۀ دوم قرن شش هجری است می نویسد: [حکومت به استنادِ دین است که دینی است. این قرآن است که می گوید] «یا أیها الذین آمنوا أطیعوا اللهَ و أطیعوا الرّسول و أولی الامر مِنکُم.» [و ما می دانیم که] تنفیذ [و اجرای ] شرایع دین و إظهار شعایرِ حق بی سیاست [و بی شمشیر آبدار حکومت و بدون] ملوک دیندار بر روی روزگار برقرار [یا مُخلّد] نماند. این اشارات حضرت نبوت در این باره است که گفته «المُلکُ والدّینُ توأمانِ.» [و یعنی دین از برای حکومت و حکومت از برای اجرای احکام است.] و به حقیقت بباید شناخت که ملوک اسلام سایۀ آفریدگارند که زمین به نور عدل ایشان جمال گیرد [… ] و شیرینی [و حلاوت] عبادت به هیچ وجه اثر مهابت شمشیر [آبدار حکومت] را ندارد. و اگر این مصلحت بر این سیاقت رعایت نیافتی نظام کارها گسسته گشتی و اختلاف کلمه میان امت پیدا آمدی و […] هر کسی به رای خویش در مهمات اسلام مداخلت کردی و اصول شرعی و قوانین دینی مختل و مهمل گشتی. (دیباچۀ کتاب کلیله و دمنه ص ۴ و ۵)
ابوالمعالی در ادامه می نویسد: طاعت از ملوک فرض [و همگان را واجب است] و فواید دین و دنیا بدان باز بسته است. هر که دین او پاکتر و عقیدت او صافی تر است در بزرگ داشت جانب ملوک و تعظیم فرمان های پادشاهان مبالغت زیادت واجب شِمُرَد و هوا و طاعت و اخلاص و مناصحت ایشان را از ارکان دین پندارد وظاهر و باطن در خدمت ایشان باشد که پادشاه امام اعظم است. (۶)

توضیح: قدمت این باورداشت نصرالله منشی و ترجمه کتاب کلیله و دمنه بسیار پیش از پیدایش حکومت صفوی و تشیع در ایران است.

بخش سوم
این بخش را به اشکالات کار ترجمه در ایران اختصاص می دهم و از برای نمونه می گویم که مترجم فارسی “طبقات ابن سعد” می نویسد که گفته اند پیامبر در آن دو سه روزی که در بستر مرگ بود به دشواری به مسجد آمد و گفت: ای مردم بدانید که من چیزی را حلال یا حرام نکرده ام مگر این که خداوند آن را [از پیش] حلال یا حرام کرده است. (ص ۲۴۲ ج ۲)
اشکال اساسی این ترجمه در این است که حلال و حرام در آن در معنای فقهی لحاظ شده است. حال آن که معنی فارسی حلال و حرام در این گزاره «روا و ناروا» است. آنچه از دیر باز آن را آخوند «فقه اسلامی» خوانده هرگز در کانون توجه دین در معنای قرآن [و در بیان پیامبر نیز نبوده و] نیست. ابن سعد در متن عربی «طبقات کبیر» می نویسد که پیامبر گفت: أیها الناس! لا تَعلّقوا علیَّ بواحِدَهٍ … [یعنی: پس از درگذشتم «هیچ چیز را ـ روا یا ناروا ـ به من نسبت مدهید …» (ع ۲۲۴) در ادامه می نویسد: گفته اند او این را در خانه هم گفت. همه آنجا نشسته بودند و او در بستر مرگ بود. گفت: «لا تُمسّکون علیَّ بشیءٍ …» [ حرفتان را پس از درگذشتم مستند به من مکنید.] در ادامه گفت: [من به ویژه به احدی نگفته ام که به سبب نزدیکی اش با من و یا این که خویشاوند من است دور و برکنار از مکافات داوری نزد داور دادگر خواهد بود. و با اشاره با صف بستگانش گفت:] «ای فاطمه دختر رسول خدا! ای صفیّه که عمۀ رسول خدایی! شما خودتان عهده دار مسئولیت کار و کردار خودتانید! من کاره ای نیستم! گفت: «یا فاطمه بنت رسول الله!یا صَفیّه عمّه رسول الله! اعملا لما عندالله. إنّی لا أغنی عنکما من الله شیئاً!» (فارسی ص ۲۴۲ و ع ص ۲۲۴) ابن سعد در ادامه می نویسد: چنان که گفته اند پیامبر دیگر بستگان خود را نیز نام برد و حتی گفت: ای همه اقوام من! بدانید که … (ع ۲۲۴ و ف ۲۴۳)

بخش چهارم
ابن سعد در «طبقات کبیر» می نویسد که گفته اند پیامبر در بستر مرگ بود و سخت در رنج بود. صورتش را با دستمالی خیس پوشانده بود. گاه آن را کنار می زد و می گفت: نفرین بر آنانی که قبر انبیای خود را مسجد [و زیارتگاه از برای خود] کرده اند. (۲۴۵ ج ۲) می گفت: قبر و زیارتگاه ساختن از برای نیکرفتاران جامعه نیز خلاف دین است. (۲۲۸ ج ۲) می گفت: زیارتگاه ساختن قبر [صالحان و] پیامبران خلاف دین است. (۲۲۸ ج ۲) گفته اند سخت نگران بود که قبرش نزد مردم «مرقد مطهر» به شمار آید. (۲۲۹ ج ۲) جای دیگر می نویسد که چون پیامبر درگذشت بستر ایام بیماری اش را [بنا به اندرز پیشین خودش] کنار زدند و او را همانجا دفن کردند. (۲۷۳ ج ۲ فارسی)

بخش پنجم
واقدی می نویسد: گفته اند که پیامبر آنچه را که از جنگ حُنین به غنیمت گرفته شد میان این و آن قسمت کرد. [به یکی بیش و به یکی کم داد و به کسانی هم هیچ نداد.] عباس بن مِرداس شعری سرود و از این که سهم او ـ به نسبت سهم “حصن و حابس” که پدران عُیینه و أقرع بودند ـ کم بود سخت ابراز ناخرسندی کرد. [شعر او دهان به دهان گشت و به ابوبکر رسید و] ابوبکر آن را نزد پیامبر خواند. پیامبر [که اکنون آزرده خاطر بود] بگفت تا مِرداس بیامد. به او گفت: تو گفته ای که سهم تو و سهم اسبت کمتر از سهم اقرع و عُیینه است؟ ابوبکر گفت: پیامبرا ـ تو عزیز مایی ـ معنی شعر او این نیست! گفت: پس چیست؟ گفت مصرع شعر او “عیینه و اقرع” است. گفت: چه فرق می کند؟ گفت: پیامبرا ـ ما تو را دوست داریم ـ تو اما نه شاعری، نه شعر خوانی و نه این که ما از تو یک چنین انتظاری داریم. [بگذار و بگذر!] (المغازی واقدی ف ۷۲۰)

ابن هشام از قول ابن اسحاق می نویسد که اَنس بن مالک گفت که «من هنوز طنین بانگ بلند پیامبر در گوشم است که در روزهای آخر زندگی اش در مسجد به سخن ایستاد و گفت «ای مردم! پس از درگذشتم روا و ناروایتان را به من نسبت مدهید!»

ابن هشام می نویسد: عمربن خطاب در روز بیعت با ابوبکر به سخن ایستاد [و از جمله] گفت: پیامبر به ما گفت: «لا تطرونی کما اُطرِیَ عیسی بن مریم و قولوا عبدالله و رسوله.» [در ستایش از من به سان مسیحیان که در بارۀ مسیح حرف های گنده گنده می زنند [و مسیح را گاه پسر خدا و گاه خود خدا می انگارند] گنده گویی مکنید. مرا “بنده و پیامبر خدا” که بخوانید کافی است. (انصاری ص ۶۳۶ ج ۳)

و ابن سعد در طبقات می نویسد که گفته اند پیامبر در بستر مرگ بود. ناگهان به فضلِ عباس گفت: این دستار را محکم به سرم ببند. آنگاه دست او را گرفت و گفت: مرا تا به مسجد بر و آنجا در میان شگفتی همگان بر بالای منبر شد و گفت: ای مردم! من نیز همچون شما بشرم. [گفت: وَ إنَّما أنا بَشَرٌ … ] ممکن است خطایی کرده باشم. اگر کسی چیزی از من به دل دارد بیاید بگوید تا ببینم برایم جبران پذیر است … (۲۴۱ فارسی ج ۲ و عربی ج ۲ ص۲۲۳)

در پایان عزیزم اشکوری را می گویم که آری عزیز! ما همیشه و هنوز گرفتار جانوران وحشی حکومت در ایرانیم. این است که ما ایرانیان مردمی سرکوب شده ایم. همیشه و هنوز شاه را مقدس پنداشته ایم. پیامبر خدا را مقدس پنداشته ایم. امام و زیارتگاه ساخته ایم و آن را مقدس پنداشته ایم. کارمان اکنون به جایی رسیده که هر یک از ما ـ از خود راضیان ـ هر روز خودمان را خودمان همچون ناصرالدین شاه در آینه تمام قد خودمان [بی هیچ عیب و ایرادی] می نگریم و خودمان از خودمان خوشمان می آید و خواهان آنیم که دیگران شیفتۀ ما ـ که خود شیفتۀ دیگرانیم ـ گردند.

با احترام
داود بهرنگ

منابع:
۱ . تاریخ هرودت جلد اول ـ ترجمۀ مرتضی ثاقب فر ـ انتشارات اساطیر ۱۳۸۹
۲ . کلیله و دمنه ـ ابوالمعالی نصرالله منشی ـ تصحیح و توضیح مجتبی مینوی ـ تهران نشر
ثالث ۱۳۸۸
۳ . طبقات ابن سعد ـ جلد دوم ـ ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی ـ انتشارات فرهنگ و اندیشه ۱۳۷۴
۴ . کتاب الطبقات الکبیر ـ لمحمد بن سعد بن منیع الزهری ـ الجزء الثانی ـ تحقیق الدکتور علی محمد عمر ـ الناشر مکتبه الخانجی بالقاهره
۵ . سیرت محمد رسول الله آ عبدالملک ابن هشام ـ برگردان مسعود انصاری ـ جلد سوم ـ انشارات مولی
۶ . مغازی ـ تالیف محمد بن عمر واقدی ـ ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی ـ مرکز نشر دانشگاهی

پاسخ

• حم کدیگفت:

  بهمن ۲۷, ۱۳۹۸ در ۷:۰۰ ق٫ظ

  جهل را مدان بیعلمی
  آن را بدان بیحلمی
  دانا ضدش نادانست
  شاید یابد او علمی
  لیک بایدش با دانش
  پرهیز ز هر بیفکری
  ابلیس مگر نادان بود
  دردش بوده هم کبری
  عقل و قلب و فؤادت
  باز دارد از نفله گی

هم زهرا رفت هم یاقوت

 

هم زهرا رفت هم یاقوت
هر دو شدند چون طاغوت
عصاره هست هر عصر را
گاهی قیصر ، گاه کسرا 
هر کو شود بت پرست
آخر گردد سرشکست
دهر را مکن هان بدنام
با خدایست چون همنام 

Тіл реформасы...

Қазақтың тілі  643  11 пікір 13 Ақпан, 2020 сағат 13:26

Тілдік реформаға қарсылар мен жақтаушылар

Әбіл-Серік Әліакбар

Посткеңестік елдерде Орта Азия елдерінен басқасында «тілдік реформа» кең көлемді жүріп жатыр. Оның басты принципі орыс боданындағынан құтылған елдер өз тілдеріндегі русизм және интернационализм (жалған халықаралық термин аясындағы мәдени-гуманитарлық құлдануы сөзжасамынан тұратын) сөздерден құтылудың принциптерін қалыптастыра алды. Өзге тілдерден тікелей сөз қабылдауды жолға қоя білді. Қазекең болса, «тіліміз бай бәрін аударып аламыз» дегеннен жаңылмай келеді.

Ал, қазіргі қазақ тілінде орыс тілінен енген кәсіби-техникалық «варваризмдер» өте көп. Оларды, яғни, «русизмдерді» қазақша бейімдеп қолдануға шақырушылар көбіне күлкіге қалып жатады. Орысша жазып, орысша айтуды не болмаса, онсызда тілі бүлінген қазақ мүлдем ұқпайтын аударма жасау арқылы алмастыруды қалайтындардың қарасы да жетіп артылады. «Русизмнің» тағы бір тілдік зомбылығы орыс тілі арқылы қазақ тілінің табиғатына жат «интернационализм сөздер» туралы ешкім бас ауыртып жатқан жоқ. Өйткені қазақ тілі «Терминологиялық» азаттыққа, өзге тілдің сөзін өзіндік сан ғасырлық табиғи дыбысталуына бейімдеуге құлық танытпай отыр. 

Қазақ тілінде осы мәселеге қатысты қаңтардағы Ұлттық Кеңес отырсында Ел Президентінің аузынан «Қазақ тілін реформалап жатқандығымды тағы қайталап айтамын. Ұлт тағдыры үшін мұндай шешуші мәселеде атүстілікке, тисе терекке, тимесе бұтаққа деген секілді үстірттікке мүлде жол берілмейді» деген тезис шығысымен тілшілер қауымы қазақ тілді «қарсылар» мен орыс тілді «жақтаушылар» болып шыға келді. Осы мәселеге қатысты Н.Нұртазинаның «Реформа казахского языка. Какие принципы должны быть положены при оценке русизмов и интернационализмов?» атты мақаласын Абай кз оқырмандарына ұсынып отырмыз. Бұл орыс тілді қандасымыздың туған тілінің дамуына қатысты өзіндік жеке пікірі. 

«Таяу күндерде коронавирустың алдын алу шарасына қатысты теледидардан жергілікті жорналшылардың кейбірі медіитсіинәлық мәскені (қазіргі қолданыстағы: «медициналық масканы») қазақша «бетперде» деп атады. Бұл енді сөзбе-сөз «бет» – лицо, ал, «перде» – занавес, вуаль дегенді білдіреді.  Шындығында тілімізде «бетперде» деген сөз бар. Бұл сөздің шығу тегі өте бұлыңғыр, меніңше, кейінгі тілшілердің қиялына қанат бітіп сөздік қорға енгізгеніндей көрінеді (өйткені, адамның беті бізше – «жүз», қалған түркі тілдерінде – «йуз»).

Дәл осы жағдайда алдымызды мына бір сауал кес-кестейді: жер жүзі жаппай қолданатын латын негізді «mascus», ағылшыншасы  «mask» сөзін елден еректеніп неге аударып шәт-шәлекей боламыз? Шығыс мұсылман елдері де (әзербайжан, түрік, парсы және т.б.) «мәске» деген сөзді еуропа тілдерінен енген сөз ретінде өз сөздік қорларына қабылдап отыр. Оның үстіне бұл сөздің арғы тегі арабтың «maskarah» («масқарампаз») шыққан деген болжам да бар.

Ең бастысы қазақтың баласына дейін бұл сөзді «мәскі» немесе «мәскілер» деп айта алады. Әрі өзге жұрттың бәріне де ұғынықты.

Айтыңыздарды атауынан ат үркетін қолдан жасалған  «бет перде» сөзін кім қолданады? Әлбетте, бұндай сөз тілімізге кірігіп кете алмайды. «Перде» (парда) – бәріміз білеміз шымылдық дегенді білдіретін парсы сөзі. Дегенмен мәскі өзінің формасына қарай адам мен аң сипатында, ауыз, көз бен мұрынды тесіп те кәдеге жаратылады ғой? Мәскілер косметикалық, діни-ғұрыптық, жаңа жылдық (карнавалдық), сондай-ақ, тұмшалық (респираторлық) және басқада болып келеді емес пе?

Ең түсініктісі аталған термин өте сәтсіз «мәске» сөзінің кең ауқымды мағынасын еш бере алмайды. Дауым жоқ, «бетперде» сөзі «бетпердесін ашты» деген қолданысында «біреуді әшкере қылды» дегенді ұқтырады.  Бірақ басқа мағанада қолданған шақта, яғни, медіитсіинәлық мәскені білдірген кезде орынсыздықпен жұмасалады. Қайталап айтамын заманалық мәске сөзі бір ғана медіитсіинәлық мәскемен шектелмейді: бетке қорғаныш қана болмайды, әр де салады; түрлі формадағы материалдардан жасалады (оның ішінде гипстен жасалынатыны да бар).

Осыған байланысты ана тілімізге реформа жасау процесі кезінде белгілі бір русизм мен интернационализмдерді сол күйі сәл-пәл айтылымдық өзгерістермен сақтау мен мүлдем алмастыру кезінде айтылу мен қолайлылық факторын ескеруде, оның құлаққа жағымдылығы тіліміздің сөйлеу дағдысын бұзбауы керек.

Ашығын айтамын, отаршылар тілімізге зорлықпен енгізген жалған халықаралық терминдер мен русизмдер – ана тіліміз үшін ең даулы әрі өте зор тақырып. Осы сияқты «шақырылмаған қонақтарға» шынында да өзін ауыстыратын (мәселен, туысқан түркі, не болмаса, тұрпаты ала бөтен славян және  роман-герман тілдеріне қарағанда табиғаты ана тілімізге біртабан жақын араб-парсы тілдерінен) сәтті балама тыбылар. Сонымен бірге өзіміздің тілдік мүмкіндігіміз арқылы және түркілік лексикалық негізде сөз түзудің басқаша амал-тәсілдері мен тетіктері тамаша кәдеге жаратылауы да мүмкін.  

Бірақ бұл жағдайға бағынбайтын жайттар да бар екенін естен шығармайық. Сондықтан бұл мәселеге әр терминнің өздік ерекшелігін ескере отырып, екі шоқып, бір қараған абзал. Мәселен, ремонт, балкон, магазин, футбол, салон, кабинет, кабель сынды сөздер қазақтардың күнделікті өміріне сіңісіп кеткендіктен, фонтикалық айытылымы жағынан өзгеріске ұшыратаудың еш керегі жоқ, қайта қалай айтылып жазылса, сол күйінде қалғаны дұрыс. 

Шынайтауытында түрік пен араб тілдеріндегі ағылшын мен француз сөздері олардың дыбысталу ережесіне бейімделіп, өз сөздеріне айналып шыға келгендігін аңғара аламыз. Бізде өте дөкір неологизмдер мен интернационализмдер жетіп артылады, біз құлдық психологиядан арыла алмағандықтан оларды қазақтандыру мен түркілендіруден басымызды ала қашып қорқамыз. Сондықтан олар энциклопедия («инсиклапедиа» болуы керек, салыстыра қарасақ: ағылшынша айтылуы «инсайклапидиа»), экскаватор («икскауатар»), цирк («сирк») және т.б. бүгінгі күні құлаққа жат естіліп, ала бөтен бөгделік танытады. 

Сонымен бірге кірме терминдер, неологизмдерді бекітудің принциптері мен әдістемесі қайта қаралғаны ләзім. Егер бұрын жаңа сөздердің барлығы тек орыс тілі арқылы қабылданып келсе, ендігі жерде латындық түбір текке не болмаса, ағылшындық-француздық прототипке тікелей жүгінуіміз керек. Атап айтар болсақ, «интеллектуальный» күні бүгінге дейін «интеллектуалдық» деп аударып (орыстың «ный» қосымшасын «дық» деп тәржімалап) бөркімізді аспанға атамыз. Дегенмен бұл сөз ағылшын тілінде еш қосымшасыз сын есім ретінде intellectual деп дыбысталады емес пе?

Орыс сөзі мен дыбысы бізді құлданған шақта «ция» қосымшалы неологизмдерді тілімізде бітім-болмысы жат «Ц» дыбысталымы болмаса да өте көп қабылдадық. Шындығында атың өшкір «ция»-дан басы бүтін қашып құтылу үшін, ана тілімізде  «революция» деп сөзімізді сақалауландырмау үшін «револушн» немесе «риволусион» (түрік ағайындар осы терминді француз тілінен өзіне осылайша қабыдап отыр) деп айтатын кез келді. Бұл арада ешбір саясат та жоқ, белгілі бір тілге артықшылық та беріліп отырған жоқ, тек туған тіліміздің заңдылығы мен ережесіне құрмет білдірушілік пен сөз саптам ыңғайлығы таңдалынып алынып тұр. Ана тіліне сусындап өскен қазақ «Ц» жыбысын айта алмай жаны қиналады, бір қызарып, бір бозарады».

Түйін. «Тілдік реформа қазаққа керек пе, керек емес пе?» деген сауалға жауапты бірінші болып орыс тілді қандастарымыз «Әлбетте өте керек!» деп бере білді. Қазақи орта үнсіз. Неге???

«Русизм» мен қазақ тілінің табиғатына жат «интернационализм сөздер» ата-бабамыздан қалған мәдени-рухани мұра ма??? Одан біржола құтылудың жолы қалай???

Осы сауалдар – латынға көшудің алдында шешіп алуға тиіс басты ұлттық проблемамыз. Бұл мәселе шешімін табуы үшін қазақ кирил жазуы да 28 әріпке ықшамдалуы керек. Біз бұны шешпей латынға табысты көше алмаймыз.

Әбіл-Серік Әліакбар

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-14 23:55:42

Бұзылған тіл діл тілді

Салдарынан дін кетті

Сорақысы дейтін көп

Бұған менің нем кетті

Кеңессымақ өлсе де

Көксейтін бар жендетті

Құдайы өліп орысқұл

Ұмыттырмақ үмбетті

Пайғамбарды араб деп

Жақтырмайды сүндетті

Мұқамбетті мəмбет деп

Кейбіреуден ес кетті

Ата тегін ұмытқан

Орысша ат тіркетті

Итше ішіне май жоқпас

Доңыз етін жеп өсті

Қарындаспен шошқадай

Зинаны да жөн десті

Еркек-əйел жыныстас

Ұлт қауымымен теңдесті

Бетін əрі қаратсын

Құру кезі жетісті

Нəмрут дəурі дегендей

Оғын деген көк тесті

Ел түсінбей бір-бірін

Сөйлеседі əр түсті

Тіл мен ділі бұзыла

Діннен бұрды ел бетті

Мұрат 2020-02-14 12:11:38

Мақала авторының өзі орысша ойлайтын секілді. Әйтпесе "тілдік реформа" деп емес (орысшасы "языковая реформа"), дұрысы "тіл реформасы" деп жазылуға тиісті еді.

Тəңіршілдік соқыр сенім...

46 - сөз  906  29 пікір 12 Ақпан, 2020 сағат 13:34

Тәңіршілдік - соқыр сенім емес

Әбдірашит Бәкірұлы

Кей жазбаларында дінді терең зерттеп жүрген танымал дос "тәңіршілдік дегенді қытайлар тықпалап отыр" деген өрескел қателіктерге жол беріпті...
Осыны оқып "ол қайдан келген қытайлар, олардың Кофуцииі өздеріне жетіп жатыр - біздің Тәңір түсінігімізде не шаруасы бар?" деп ойладым..

Жалпы, Дін - жеке бастың ісі болуы керек. Ал, бізге Тәңіршілікті "тықпалаушы" қытайлар емес. Тәңір туралы әңгімелерді сонау МӨДЕ хан тұсында оның Мұхамбет пайғамбардың елшісіне айтқан сөзінен білеміз...
Оны Күлтегін жазбаларынан оқып жатырмыз...

Ал, мұндағы заманда ол өткен ғасырдың 70 жылдарынан бері айтылып келеді. Сондықтан, оның шығуы қазақ халқының түп тарихынан бастау алып жатыр.

Мысалы, Олжастың "Аз и Я" кітабындағы көне Шумер мәдениетінің түркілік негізі де осы - Тәңірге жетелеп әкеледі.

Мысалы, Зорастризмді мұқият зерттесеңіз - ол да Жаратушы Тәңірге келіп тіреледі.

Мысалы, Хан Тәңірі тауымыздың атын да қытайлардың қоймағаны анық!

Мысалы, бүгінгі салт-дәстүріміздің дені әлі күнге сол Тәңірлік-көшпенді заманнан бері өзгермей келе жатқаны.

Мысалы, Жан азасының (жаназа) да арғы төркіні түркілік-тәңірлік дүниетанымнан құралғаны. (Оны қазір ислам "меншіктеп" алды демесеңіз).

Мысалы, "Адамның жаны аруаққа айналады" деген ұғымды қай исламнан табасыз? Ал біз әлі күнге солай ойлаймыз! "Аруақ қонады", "аруақ атады", аруағы қашты" деген түсініктер ше?

....Сондықтан, Тәңірін іштей құрметтейтін мыңдаған қазақтың кіршіксіз сенімін лайлап, оларды "қытай агенттері" етіп шығару - психологиялық агрессияға жатады! Негізі, олар (тәңірін танығандар) төл тарихына тұтас қарайтын (исламнан да арғы), терең тарихын түгендеу арқылы ұлтының ұлылығын дәріптейтін өз халқының нағыз патриоттары!.

Дін - сенімнің саясиланған түрі. Бүгінгі діндердің бәрі - идеологиялық қызмет атқарады. Тек біздің арғы бабаларымыздың Тәңірге деген сенімі ғана - мыңдаған жылдарда эволюциялық жолмен пайда болған кристалдай таза СЕНІМ. (Ешқандай саясат жоқ)

Осы сенім болса - дінге деген қатынас та өзгеше: ол - "Дініңе құрмет! Бірақ оны өзің ұста, мені зорлама!" деген ұстаным. (Мөденің пайғамбар елшісіне берген жауабы да осылай ма еді...) Сондықтан "тәңір" дейтіндер ешқашан "анау жаман, мынау жаман - біз ғана жақсымыз" деп айтпайды.

Қажеті не - "Түйсігі жеткен - өзі танып-білер (мойындар). Танып-білмесе (мойындамаса) - дүние күйіп кетпес!" дегенінен айнымайды! (Тәңірге де одан келіп-кетері шамалы).

Ең бастысы - бұл азаматтардың (тәңіршілердің) эволюциялық жолмен пайда болған Тәңірге деген сенімі арқасында "адамның өмірінің барлық мәні де, жақсылығы да тіршілігінде (тірі кезіңде)" деп білетіні!

Адам өмірінің мағынасы - о дүниге дайындық емес немесе қорқып қана амал ету емес, оның мағынасы - осы өмірде "Тәңірге лайықты өмір сүр, жақсылықты да тіршілікте жаса" дейтін Ұлы Тәңір заңы!

Сондықтан, біздің көне Сенімнің негізінде Жасампаздық пен Ізгілік жатады.
Табиғатпен үйлесім - Гармония жатады (бүкіл жаратылыс Тәңірдің тозаңынан (тәнінен) деген түсінік). Күннің шуағы жатады!

Бұл дегеніміз - соқыр сенім емес, бұл - танып-білу. Бұл - адами үздіксіз жетілу! Мұның қай жері қытайдан екен?..

Әбдірашит Бәкірұлының әлеуметтік желідегі жазбасынан

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-14 01:59:19

Аспанда іздеп Алданы

 Басы айналып қалғаны

 Ең жақыны-бір Құдай

 Болмыстың ғой қалқаны

 Ғалым аңдап ғаламды

 Таныр оны салғанды

 Бүкіл нəрсе жаралған

 Шығар ақыр талқаны

 Бастауы бар да аяғы

 Болмас Оның қалғаны

 Мұңсыз бұны жаратқан

 Болар Оның айтқаны

 Мұндай түйсік таба алар

 Терең ойға барғаны

 Соныменен Исламға

 Ұнайды ойлы болғаны

Анық-қанығы  1938  77 пікір 11 Ақпан, 2020 сағат 18:27

Қазақтың қанымен келген жер заңымен қорғалады

Бақытбек Смағұл

(Қордайдағы қазақ пен дұңған арасындағы мәселелер)

Есебім болсын, айта отырайын. Үкіметтік комиссия құрамында жүріп, жете зерттеп, жұртшылықпен әңгімелесе келе, бір жарым ғасырдан артық қордаланған біраз мәселе қатпары ашылды. Жеке-жеке тоқтала кетейін.

1. Екі жақтан ақсақалдарды шақырып, кеңес құрдық. Бес ауылдың бәрінен өкілдерін жинадық. Дұңған жағынан қариялар басын иіп тұрып, жастардың бұзақылығы, үлкендердің тәрбиеде жіберген олқылығы үшін қазақтардан кешірім сұрады. Тараптар қол алысып, мәмілеге келді. Дұңған қариялары қазақтарды мешіт жанында мұсылман болып бас қосып, мал сойып сыйлап, татуласуға шақырды.

Татулық керек. Ұлттық ұлан кейін кетеді. Демек, жергілікті жұртшылық өзара бітіспей, келісімде өмір сүрмей болмайды.

2. Жолдар жағдайы нашар. Басты жол Масаншы ауылының орталық көшесі арқылы өтеді. Жергілікті тұрғындар оған жақын үй салып тастаған, аула көріп, жолға кесе-көлденең машиналарын қойып қояды да, қазақтардың өтуіне кедергі келтіреді. Кикілжіңнің тууының бір себебі де жолға қатысты қақтығыстар.

Дұңған көлігімен келе жатса, қазақтың көлігіне жол беруін талап ететін көрінеді.

Жергілікті қазақтар жағы: «Басқа жол салып беріңіздерші, бұл жолды дұңғандар алып қойды, өткізбейді» деген шағым айтты. Оған ашына айқай салуға тура келді: «Қай жерде отырсың? Сен қазақ, өз жеріңдесің! Күре жолды басқаға беріп, қымсына айналып жүретін құл ма едің?» Қосымша жол ашылмайды. Дұңғандарға көлігін жолға қоюға тыйым салынады. Қара жол қалпына келтіріліп, баршаның ортақ игілігіне айналуға тиіс.

3. Дұңғандардың балаларының бірде-біреуі Қазақстанның Қарулы күштеріне бармайды, әскери борышын өтемейді. Наным-сенімі солай. Осыған орай құқық қорғау органдарына нақты талап қойдық: егер сол жігіттері ерігіп, есіріп, өзгеге қол көтерсе, басынса, құқық пен тәртіпке қарсы әрекет қылса, қатаң жазалау керек. Қолы артына қайырылып, кісен салынып, түрмеге тоғытылсын. Елге қорған болмай, қорлаушы болса, торда отырсын.

4. Біз жиын өткізгенде қазақ жастары жасы үлкендерді үнсіз тыңдады. Сөзді арсыздықпен бөлмеді. Дұңған жастары арасында қазақша сөйлейтін белсенділері болды. Бірақ оларға инабаттылықты үйренген жөн секілді. Дұңған ауылдарына да шектен шыққанды қалыпқа қайтаратын, тентекті тойтаратын ақсақалдар кеңесі секілді беделді, құрметті адамдар алқасы керек екенін айттық. Ол кеңес құрылатын болды. Қазақстан халқының бір бөлігі болғысы келсе, тәртіпке көнуі міндет!

5. Дұңғандарда тәрбиенің басым бөлігі мешітте беріледі. Ал оның басты уағызшысын Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасы сайламайды.
Дұңған тілінде уағыз айтылып жатады. Ол не айтып жатыр? Бәлкім, бізге қарсы үгіт жүргізіп жатқан болар?!

Дұңғандар тек Құранды ғана емес, қоғамды сыйлай білуі шарт. Сондықтан мен еліміздің бас мүфтиі, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы Наурызбай қажы Тағанұлымен сөйлестім. Ол облыстық имамды Қордай ауданына жіберді. «Діни бағыттағы сала бақылауда болады. Жұмыс жасаймыз. Әр шараны қадағалап отырмын», – деді маған жаңа бас мүфтиіміз.

6. Әділін айтайық, дұңғандар жер емген, өте шаруақор, еңбексүгіш халық. Ауылдарын өздері абаттандырып, көгалдандырып қояды. Арақ сатылмайды, оны ішпейді. Ал жиынға сылқия тойып келген бір-екі қазағымыз болды. Оларды: «Ұлтымызды масқараламай, үйіңде отыр!» деп үйіне жібердім.
Бірақ дұңғандардың жаман жері – Нью-Йорктегі және басқа елдер қалаларындағы «Чайна-таун» сияқты жинақы әрі жеке тұрады, араларына өзге этностарды көп жібере қоймайды. Бірақ біз қазақ елінде біреудің отау ішінен отау тігуіне жол бере алмаймыз.

Олар мемлекеттік тілді білуі, салтын сыйлауы шарт. Салтымызды сыйламаса, халқымызды балағаттаса, қартымызды тепкілеп жатса, оған қалай бей-жай қарап отырамыз? Осыған байланысты қойылуға және орындалуға тиісті талаптардың барлығын айттық. Бұл бағытта да үлкен жұмыс істелуі қажет.

7. Көрші Қытайда әртүрлі ұлыстарды қоғамға кіріктірудің түрлі тәжірибесі мен тәсілі бар. Мысалы, егер сен қазақ болсаң, қалайсың ба, қаламайсың ба, ешкім сұрамайды, міндетті түрде қытайдан досың, жолдасың болуға тиіс. Дүркін-дүркін, жетісіне бір рет қонаққа шақырып, үйіңде қондырасың және оған қонаққа барасың. Осыған мәжбүрлейтін бұйрық бар. Халықтарды араластыру осылай жүзеге асырылады. Біз олай мәжбүрлеп отырған жоқпыз. Екі ортада көпір тұр, сонымен араласып, оны «достық көпіріне» айналдыруға болады. Қазақ қариялары да бұл жағы кемшін болғанын мойындап, қарым-қатынасты жолға қоюға келісті.

Дұңғандардың қазақ еліне үдере көшіп келгеніне бір жарым ғасырдай уақыт өтіпті. Алайда іргедегі қазақтармен аралас-құраластығы үзілген. Екі ортада көпір тұр. Пайдаланбайды. Бұл мәселелердің барлығы өткен ғасырдан бері қордаланған. Енді оны тәуелсіздік аясында толық шешу аса маңызды. Жалғыз дұңған ғана емес, басқа барлық этностар мемлекет құраушы қазақ халқымен бірге бір ұлт болып ұйысуы керек. Әйтпесе, әрқайсысы әр жаққа тартып, жерімізді ту-талақай ету қаупі бар.

8. Дұңғандар әз-Наурыз секілді ұлттық мерекелерімізді тойламайды. Олар үшін бұл жат. Әкімдіктің ішкі саясат бөлімі «ұрпағы көз үйретсін» деп Ұлыстың ұлы күнін атап өтуді талап етеді, мәжбүрлейді. Бірақ бұлар ондай мерекеге шақырғанға келмейді. Тек Ораза мен Құрбан айтты ғана мейрам санайды.

9. Мектеп директорымен тілдестім. «Ауқатты» ауылдық округінің білім ордасында 1,5 мың оқушы оқиды. Соның 1300-і – дұңған, ал 200-і – қазақ балалары. Көпшілік азшылыққа әлімжеттік жасайды дейді. Мұғалімнің тілін алмайды екен. Дұңғандар ертелі-кеш үлкенінен кішісіне дейін жермен жұмыс жасайды, егін салады. Мұғалім балаларын мектепке келтірмек болса, «Сабақ бергің келсе, егіндікке кел!» деп айтады екен. Тіпті науқан кезінде егістікке барып сабақ беріп жүргендері де бар көрінеді. Бұл әрине, өрескел дүние. Мұның дұрыс емес екені жөнінде ескерту жасадық.

Мектеп ауласындағы дәретханада жас қыздың зорлануына қатысты сорақы оқиғадан кейін бар жердегі білім ордалары ауласына бөгде адамдардың кіруіне тыйым салынды. Бірде осы мектеп ауласында кезекшілік етіп жүрген мұғалімдер бөтен жігіттердің жүргенін байқап, сыртқа шығып кетуін сұрайды. Олар екі ұстазды ауладан аулақ шақырып алып, тепкілеп ұрып кеткен. Артынан араға ақсақалдар түсіп, екі жақты бітістірген.

10. Сортөбе ауылдық округіндегі 24 мың халықтың басым көпшілігі, яғни 23 мыңы – дұңған. Біразының үйінде қару-жарақ бар деген мәлімет айтылды. Неге қазақтардан тәркіленген қару олардан тәркіленбейді? Олар қаруды заңды алған ба, әлде заңсыз жолмен иеленген бе? Міне, осы салада да жұмыстар қолға алынуы керек.

Жамбыл облысының Қордай ауданына Парламенттен, Үкіметтен, Бас прокуратурадан, Ұлттық қауіпсіздік қызметінен және басқасынан өкілдер келді. Жергілікті халықты мазалаған әлеуметтік-экономикалық мәселелерді анықтап, жазып алды. Мектеп, аурухана, жол мәселелерін шешіп беруді сұрайды. Алдағы уақытта ол бойынша үлкен жұмыс жасалуға тиіс. Жұртшылық төбелестің қайталануын емес, жылдар бойы қордаланған түйткілдердің нақты шешілгенін қалайды.

Бізді қазақ жағы жақсы қабылдады, келгенімізге шын жүректен қуанды.

Қазақтың қанымен келген жер заңымен қорғалады. Қазақ бағынған заң дұңғанға да, басқасына да ортақ. Мемлекет ішінен мемлекет құру деген қара пиғылдың тамырына балта шабылуға тиіс!

Бақытбек Смағұл, 

Парламент Мәжілісінің депутаты.

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-12 18:19:31

Дүнген екен дөнгендер

Қытай тастап көшкендер

Қазақты да үмбет деп

Осы жұртқа келгендер

 

Бір жарым ғасыр өтіпті

Оңыша ала жүріпті

Ұлт болған соң оңбаған

Көптен күдер үзіпті

 

Олар болса жер емген

Бұлар малсыз езілген

Ұрпақтары Қабілдің

Əбілдікін жер еткен

 

Малбаққандар қырылды

Жер емгенге берілді

Билік тарта бұларға

Ел де əбден бүлінді

 

Тағдыр демес Құдайдан

Кəпір болар мұңайған

Кейбірі күйлі, талай зар

Салдарын көр маңайдан

Айныса Дүнген қытайдан

Айналды Қазақ Құдайдан

 

Болған кезде бір үмбет

 əжеп тәуір жүрген ек

Сол əлеумет бұзызылып

Енді болған бет па бет

 

Дүнген қаша Қазақтан

Орыстармен санасқан

Мемлекет те орысқұл

Тура жолдан адасқан

 

Мұқамбетке үмбет бол

 Бірлік болар сонда мол

Осыдан жоғын біле бер

Бола қоймас басқа жол

شبه قصه (17 )

شبه قصه(17 )

از توجیه اش حسابی حرصم گرفت. می گوید : البته همه عقل خود را بکار می برند. این به تو هم می خورد که همه اش طبق عقلت عمل می کنی. چنان هم جا خوردم که نتوانستم جواب دهم که قضیه اصلی روش کاربرد خرد است. وگرنه به قول دکارت ، فیلسوف عصر جدید ، هیچکس را غم کمبود عقل نیست ولیکن موضوع بحث روش استفاده از قابلیت تعقل است. شاید همه شنیده باشیم که اغلب گفته می شود ای خدا کمی پول به ما بده و اندکی عقل به دیگران. علت چنین موضعی استغنای اندیشگی می تواند باشد. حتی در کلام الهی نیز تأكيد شده " ان الانسان لیطغی أن رآه استغنی ". یعنی همانا انسان اگر خود را بینیاز ببیند مرتکب طغیان می گردد. وانگهی انسانیت مقتضی علاقه به سایرین جهت مشارکت در حل مسائل مبتلابه است. طغیان معلول چنین خودبسا پنداری افراد خودمحور است. در واقع اختلاف نظر آدمیان با یکدیگر امری ذاتی می باشد ؛ ولیکن این را نبایستی یک مصیبت لاعلاج تلقی کرد. بلکه همین اختلاف ، بنا به سنت شریف نبوی ، از نعمات الهی بوده و موجبات تکامل روزافزون آحاد امت به برکت تعاون همگانی را فراهم می آورد. النهایه نفس / ذهن /قلب مردمان در جریان روزگار بازسازی می شود. همین تحولات مداوم شاکله فرد ، جمع ، قوم و ملل را شکل می دهد که قالب عمل را متشکل می نماید. شاکله باید همان فرماسیون باشد که بدون آن تحولات جامعه - اعم از اقتصادی ، اجتماعی و سیاسی میسر نتواند بود.
ایراد وارد بر فلسفه اشتراکی ، بویژه راجع به اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی ، آنست که حضرات مارکسیست در صدد تحمیل اراده خود بر رژیم نیمه صنعتی روسیه تزاری بر آمده بودند که بر مردمانی متعلق به روابط عشیره ای و قبیله استیلا داشتند. اتحادیه کذایی ، علیرغم تدابیر سیاسی ، اداری و علمی ! پس از مدتی معتنابه چنان مضمحل شد که حتی نظام رقیبش را دستپاچه کرد که مبادا دستاورد های نظامی و هسته ایش مورد سوء استفاده تروریست ها قرار گیرد. اینک عمو سام با حیله گری در صدد بهره گیری از ناراضیان ، با تلقینات گو ناگون است.  در خصوص جمهوری قزاقستان که از قرار معلوم لاجرم استقلال یافت به نظر اینجانب حزب آلاش نوگرا به خیال اینکه می تواند از راه ائتلاف با بلشویک ها ( فی الواقع منشویکها) به خود مختاری دست یابد بنیانگذاران آن چنان توسط رفقای موصوف تار و مار شدند که قوم فلکزده شان  ، به اتهام ارتجاع و به بهانه پاکسازی ، جهت هموار نمودن راه جامعه تراز نو عمدا دچار قحط و قلا گردیده تا آنجا که برای سد جوع از لاشه اطفال تلف شده خویش تغذیه می نمایند. قزاق های متواری به ایران رضا شاهی و افغانستان خان خانی بقایای قلیل جمعیت قزاقستان شوروی هستند که در دوران دستپرورده تیپ قزاق نیز مورد بیگاری کمرشکن و اقسام تبعیضات قرار می گیرند. حال اگر آلاشها قبل از هر اقدامی مبادرت به خودشناسی قومی می کردند و تدابیر مناسب را بعمل می آوردند قصه شان شکل خوشتری می داشت. پیشتر هم متذکر شده ام که تاریخ /history ، بقول ویل دورانت ، مورخ سرشناس انگلیسی ، همان story/استوری است که در فارسی داستان گفته می شود و معادل دقیق آن قصه بوده با نهاد قصاص وابستگی وثیق دارد. به عبارت اخری ، هر ماجرایی دنباله وقایع ماقبل است. البته این فرآیند همانست که در گفتمان دینی تقدیر نام دارد. نباید گمان نمود که تقدیر را تدبیر نمی توان کرد. بلکه با تبدیل نفس/ذهن و قلب امکان تحقق مرادها فراهم می آید. صد البته ، چرخ گردون تاریخ واپس نمی چرخد تا مثلا رژیم تزاری/خسروی و پهلوی احیاء گردد. وانگهی چرا باید دل یک قزاق مسلمان برای شاه و تزار یا استالین لک بزند ؟!
 

Қатын/үй

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-08 10:24:15

Қатынды Қазақ дейді үй

Соны солай сен де сүй

Қатын билік болмасқа

Жұдырықты неме дейді түй

"Еркек деген би еді

Қатынды көрсе иеді "

Еркексымақ нақұрыс

Жезөкшені ақ сүйеді

Ұрпақ үйдің өнімі

Осы ақ адам сенім

Туған - өгей баласыз

Бекер өтер өмірі

АҚШ екеш АҚШ та

Үйелмен нағыз нақышта

Тілге тиек болса да

Арман жатқан алыста

Шеше болған некесіз

Бала болған жетесіз

Еліккендер соларға

Тамұққа сол түсісіз

Жау да болса қосақтар

Болуы тиіс құшақтар

Баласыз үй мазар деп

Біліп айтты Қазақтар

Үй иесі тоғызда

Айтқаны бар ел қызға

Кірі қыздар мінеки

Айналды ғой қоқысқа

ادامه نوشته

Абай тойы Семей полигонының зардаптарын жоюдан басталу керек

Жанайқай  990  8 пікір 4 Ақпан, 2020 сағат 12:03

Абай тойы Семей полигонының зардаптарын жоюдан басталуы керек

Ардақ Беркімбай

Семей сынақ полигонының ең ауыр зардабын көрген Абай елі.  Той тойланар, ақындарың айтысар, аттарың бәйгеге шабар, балуандарың күресер, конференциялар мен концерттер өтер, ішілер, желінер. Хәкім Абайдың мұрасын санамызға сіңіргіміз келсе қазіргі мерейтойларды атап өту форматын  өзгертуіміз қажет. Бөлінген миллиардтар құмға сіңген судай болмас үшін руханиятқа қатысты қандай шара ұйымдастырылса да ол болашақта үнемі нақты пайдасы бар стратегиялық жобаға айналуы керек. 

Ал жергілікті халыққа әлі күнге дейін үлкен мәселе болып отырған 40 жылға созылған Семей сынақ полигонының зардаптары. Атом қаруын сынаған  сынақ алаңының жабылғанына 30 жыл өтсе де сол аймақта тұрып жатқан халықтың денсаулық жағдайы өте төмен. Еңбек жасауға қабілетсіздігінен әлеуметтік жағы да мәз емес. Зейнеткерлікке шығуға жасы ғана емес ғұмыры жетпей өмірден өтіп жатқандары қаншама. Жұмыссыз азаматтарға жәрдемақы қарастырылмаған. Жарытып медициналық көмек те көріп отырған жоқ.

Семей полигонында жарылған 470 сынақтың жиынтық күші Жапондардың екі қаласына тасталған қос бомбадан (олардың күші 14 және 17 килотонна шамасында) 2500 есе қуаттырақ. 1992 жылы арнайы құрылған мемлекеттік комиссия Семей, Шығыс Қазақстан, Павлодар және Қарағанды облыстары бойынша анықтаған деректерінде 1,5 миллионға тақау жан иесі атом қаруы жарылыстарының зардаптарын тартқандарға жатқызылды. Қазіргі таңда солардың жартысынан көбі өмірден өтіп кетті. 

42 жылға жалғасқан сынақтардан зардап шеккендер 5 топқа бөлінді. 1 топ – төтенше жағдайда зардап шеккендер (100 бэрден аса. Саржал, Долон, Бөденелі, Иса, Сарапан ауылдық округтерінің тұрғындары). 2 топ – радияция қаупі ең жоғарғы аймақта зардап шеккендер (35-100 бэр аралығында. Семей облысының Абай ауданы, бұрынғы Абыралы, Бесқарағай, Жаңасемей аудандары мен Павлодар облысының Май ауданына қарасты Ақжар және Молдар мекендерінің тұрғындары). 3 топ – көтеріңкі мөлшерде зардап шеккендер (7-35 бэр аралығында, Семей облысының Шұбартау, Аягөз, Жаңашүлбе, Бородулиха, Шар, Жарма аудандарының барлық елді мекендері, Семей мен Курчатов қалалаларының тұрғындары, Қарағанды облысының Егіндібұлақ, Қарқаралы, Павлодар облысының Май ауданы, Шығыс Қазақстан облысының Таврия, Глубокое, Шемонайха, Ұлан аудандары, Лениногор (Риддер) және Өскемен қаласы). 4 топ оқта-текте зардап шеккендер (0,1 – 7 бэр, Семей облысының Мақаншы, Үржар, Таскескен, Көкбекті, Ақсуат аудандары, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының шеткері елді-мекендері, Шығыс Қазақстан облысының Зайсан және Тарбағатай аудандарының тұрғындары). 5 топ – ядролық жарылыстар салдарынан тұрмыстық-экологиялық жағдайының төмендеуіне байланысты көмек қажет ететін аймақ ретінде Павлодар облысының Баянауыл ауданының тұрғындары жатқызылды. 

1945 жылы Хиросима мен Нагасаки қалаларына тасталған атом бомбасының зардаптарын тартқан «хибакуся» (Жапония үкіметі қабылдаған заң бойынша атом сынағынан зардап шеккендердің атауы) өмірінің соңына дейін тегін емделеді, жылына төрт рет медициналық тексеруден өтеді, өмір сүруіне жеткілікті мөлшерде жәрдемақы алады. АҚШ Үкіметі Невада штатындағы сынақ алаңынан зардап шеккен тұрғындарға жылына 1 млрд доллар өтемақы төлеп, медициналық көмекті тегін көрсетіледі. Семей полигонына жақын ораласқан Ресей Федерациясының Алтай өлкесінің 31 ауданы мен қалаларының 1949 жылдан бері тұратын тұрғындарына өтемақы төлеп, зейнеткерлікке ерте шығарады, әлуметтік жеңілдіктермен медициналық көмекті тегін көрсетіп отыр.

Елімізде 1998 жылы жинақтаушы зейнетақы жүйесіне көшуге байланысты, төтенше және радиация қаупі ең жоғары аймақтарда 1949 жылғы 29 тамыздан бастап 1963 жылғы 5 шiлдеге дейiнгi кезеңде [10 жыл тұрып], сәулеленудің ең көп мөлшерін алған (осы жылдары ядролық жарылыстар жер үстінде жасалған) азаматтардың мерзімінен бұрын зейнетке шығу құқығынан басқа барлық жеңілдікті зейнетақылар жойылды», – деп жазылған.

Заңда 1949 жылғы тамыздың 29-ынан 1963 жылғы шілденің 5-і аралығында [төтенше және радиация қаупі ең жоғары аймақтарда] 10 жыл тұрған азаматтар: ерлер - 50 жастан, әйелдер 45 жастан зейнеткерлік төлем алуға құқылы деген бап бар. Осы баптың негізінде 1949 жылғы тамыздың 29-ынан 1953 жылғы шілденің 5-іне дейін (1963 жылғы шілденің 5-інен заңда көрсетілген 10 жылды төмендетіп отыр) туған азаматтар зейнеткерлік төлем алып отырды (4 мың теңге).  Ал 1953 жылғы шілденің 6-сынан бастап полигон жабылғанға дейін осында туған не тұрған азаматтар экологиялық зиянсыз аймақтардың зейнеткерлік жас мөлшерімен теңестірілген. Яғни 1953 жылғы шілденің 6-сынан кейін туған ер адамдар 63 жаста, әйел адамдар 58 жаста зейнетке шығатын болып бекітілген. Ал қазіргі зейнетақы туралы заң бойынша әйел адамдар өткен жылдан бері 6 ай сайын ұзартылып зейнеткерлікке шығып жатыр. 

Екі жыл бұрын зейнетақы туралы заңның 11-бабы «Төтенше және радиация қаупі ең жоғары аймақтарда 1949 жылғы 29 тамыз бен 1963 жылғы 5 шілде аралығындағы кезеңде кемінде 5 жыл тұрған азаматтар» деп өзгертілді. Енді 1958 жылғы шілденің 6-сына дейін сол аймақта туып, тұрғандар да зейнетке ерте шығатын болды. Ал 1963 жылдың шілдесіне дейін әуеде және жер үстінде ядролық сынақтар жасалған.

1958 жылдың шілдесі мен 1963 жылдың шілдесі аралығында туған қанша азамат бар. Солардың барлығы қорғаусыз қалып отыр. Ауылдық жерлерде жұмыс жоқ, не зейнетақы ала алмайды. Осы аймақта тұратындарының басым көпшілігі  жүрек ауруынан, қатерлі ісік ауруымен ауырып жүргендер. Өмірден ерте өтіп жатқандары қаншама. Медициналық көмекті алу мүмкін емес жағдайда.

Сондықтан зейнетақы туралы заңның 11-бабы «Төтенше және радиация қаупі ең жоғары аймақтарда 1949 жылғы 29 тамыз бен 1963 жылғы 5 шілде аралығындағы кезеңде туғандар мен кемінде 2 жыл тұрғандар 55 жастан бастап зейнетке шыға алады» – деген өзгерту енгізілсін. Сонымен қоса 1949 жылдан 1991 жыл аралығында полигон зардаптарын тартқан азаматтарға медициналық көмек, зейнеткерлік жасын төмендету мен жәрдемақы және бір реттік өтемақы мәселесі қайта қаралуы керек. Бұл азаматтарға ғана қатысты. Ал уланған топырақ пен суды, сынақ алаңын радияциялық қалдықтардан тазарту сынды экологиялық ауқымды жұмыстар да жасалмасы, ядролық жарылыстардың зардабын тарта береміз.

Ардақ Беркімбай

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-05 18:19:03

Тоюға барма тойларға

Бару керек ойларға

Семей қазір жағдайы

Ермек емес тойғанға

Таяқ жейді əлі Абай

Аяй салың ойбайға

Көнер қалай тіріжан

Мұндай сұмдық жағдайға ?

Тірісінде Ол тыңдалмай

Ұрды ау қасқа маңдайға

Сорақысы алда тұр

Ұят болып қалғанға

Әліпби  608  10 пікір 4 Ақпан, 2020 сағат 11:33

Қазақ елінің болашағы латын әліпбиінде

Қуаныш Ерғалиев

Қазақ тіліне негізделген жазуды өзгерту өткен ғасырдың басынан қолға
алынып келе жатқан мәселелердің бірі болып табылады. Көнетүркілік
жазудан бастап орыс жазуына дейінгі аралықта бірнеше рет әліпби өзгергені
баршамызға аян. Аталған жазулар, соның ішінде орыс жазуы қазақ тілінің
«ұлы заңдылығы» – үндестік заңдылықтарын өтей алмағанын тілші-ғалымдар жақсы біледі. Сондықтан бүгінгі таңда елімізде латын қарпіне бейімделген жазуға көшу көкейкесті мәселеге айналып, жалпы көпшілік арасында қызу  талқылана бастады. Осы бағытта түрлі көзқарастар қалыптасып, әр алуанпікірлер пайда болды. Бірі латын қарпіне көшуді қолдаса, екіншілері (көбінесе орыстілді азаматтар) оған түрлі уәж айтып, қарсылықтарын білдіруде.

Қолдаушылардың өздерінің түрлі жазу түрлерін ұсынып, пікірлері
бір жерге түйіспеуде. Дегенмен, олардың барлығын бір нәрсе
ортақтастырады. Ол – орыстана бастаған қазақ тілін сақтап қалу.
Лингвистикалық мәселелерді айтпағанның өзінде латын әліпбиіне
көшкенде не ұтамыз дейтін болсақ, алдымен, қазақ зиялы қоғамын
қалыптастыратын ұлттық тіл ыңғайындағы жазу болады. Себебі қазіргі қазақ
қоғамы үш топқа жіктеліп кетті: ұлттық құндылықтарды мойындайтындар,
жатжұрттық мәдениеттің жетегіндегілер және екеуінің ортасындағы дүбара
қазақтар. Бұл жіктелістің себебі – зорлықпен енген орыс жазуының кесірі.
Сондықтан елін, ұлтын ойлайтын, зияткерлік ұлтты қалыптастыратын жазу –
латын әліпбиі болу керек.

Екіншіден, өзгерген жазу жалпытүркілік ортақ мәдениет кеңістігін
құру үшін қажет. Себебі әлемде ортақ рухани құндылықтары тұрғысынан
Батыс әлемі, Славян әлемі, Араб әлемі, діни тұрғыдан Ислам әлемі, христиаy әлемі сияқты ұғымдар бар. Ал Еуразияны қамтып жатқан ұланғайыр өлкеде тарихи, мәдени, тілдік құндылықтарын ортақтастатыратын Түркі әлемі бар.

Жалпытүркілік ортақ рухани құндылықтың басты көрсеткіші – жазу. Қазіргі
таңдағы түгелтүркі жұртына ортақ жазу – латын таңбалы жазу.
Үшіншіден, қазақ тілін латын әліпбиіне көшіру арқылы жазуды қайта
меңгеруге кірісеміз. Өзгерістегі жазу арқылы қазақ тілін білмейтін өзге ұлт
болсын, өз ұлтымыз болсын тілді үйренуге мүмкіндік алады.

Төртіншіден, отарлық санадан құтыламыз, тіліміздің мемлекеттік
мәртебесіне ықпал етеді, жалпы рухани құлдықтан арыламыз.
Ең бастысы латын әліпбиіне көшу – ұлттық мүддеге арналған әрекет.
Елбасының: «Енді ешкім өзгерте алмайтын бір ақиқат бар. Ана тіліміз
мәңгілік елмен бірге, мәңгілік тіл болады! Оны даудың тақырыбы емес,
ұлттың ұйтқысы ете білгеніміз жөн», – деп айтқанындай, әліпби өзгерісі
мәңгілік елдің мәңгілік тілі үшін қажет.

Латын әліпбиіне көшсек, асығымыз алшысынан түседі деп арқаны
кеңге салуға болмайды. Оның позитив жақтары мен негатив тұстарын да
бажайлаған жөн. Қазақ тілінің латын әліпбиіне көшуге байланысты бірнеше
әліпби жобасы ұсынылды: диграфты, апострофты және соңғы акутты
әліпбилер. Қоғамдық талқыға түсті, түрлі пікірлер мен ұсыныстар айтылды.

Дегенмен, «Әліпбиді латын қарпіне көшіру туралы тарихи шешімнің
қабылданғанына екі жылға жуықтады. Бірақ қарпімізде әлі де олқылықтар
бар. Тіл мамандары жаңа әліпбиді жетілдіруі керек», – деген президент
Қасым-Жомарт Тоқаев тапсырмасы жоғарыдағы әліпбилердің әлі де болса
қазақ тілі заңдылықтарына икемделмегендігін көрсетеді.

Бүгінгі күні латыннегізді қазақ әліпбиінің әлденеше нұсқасы
ұсынылып, талас-тартысқа түсуі – тілдің (ұлттың) ең басты қызметі қарым-
қатынастық (коммуникативтік) қызметінен айырылған мемлекет үшін
қалыпты жағдай. Латын әліпбиіне көшудің негізгі міндеті де мемлекеттік
тілді, қазақ тілін науқасынан айықтыру екенін ұмытпауымыз керек.
Ең бастысы, осы алдағы өзгерістегі латыннегізді жазуды нысандап,
тәуелсіз рухтағы, партиоттық сезімдегі қазақ жастарын қалыптастыру керек.
Қазақ Елінің болашағы жастардың қолында. Латын әліпбиіне көшудің негізі
де осында.

Қуаныш Ерғалиев

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-05 09:53:30

Əріпті оқып жазасың

Дыбысты естіп айтасың

Дәнекер бола бұларың

Адам бола аласың

Аудара бере əлгіні

Мəңгүрт болып барасың

Тамырың бола Түріктен

Қазақпын деп нанасың

 Қала берді мұсылман

Үмбеттіктен қашасың ?!

Мұқамбетке ілесіп

Құрттың Қытай шарасын

Дін,діл менен тіліңді

Ұмыту ма таласың?

 Батыр, би мен хакімнің

Іздерін қалай басасың ?

Камал паша Мұстафа

Құдай берген жазасын

Сол немені пір тұта

Моласында ақ жатасың

 

Білгенге маржан  350  5 пікір 3 Ақпан, 2020 сағат 11:06

«Бұрқ етіп, көзден жас шықсын...»

Abai.kz

(Абайдың «Сегіз аяқ» өлеңіне түсінік)

Қоғамдық санаға Батыстың ілімдерін сіңірудей-ақ сіңіріп келеміз. Бірақ онан көсегеміз көгеріп кеткені кәне. Жастардың миын босқа кептірмей, енді Абай мұрасын ілім деңгейіне көтеретін уақыт жетті. Қазақ философиясы мен әлеуметтік ғылымдары негізіне Абайдың ой-танымдары мен көзқарастарыннеге қаламасқа? Мәселен, ойшылдың қазақтың теріс мінездерін, жақсы менен жаманды айыра алмаған қараңғылығын сынағаны – қоғамды азып-тоздырған болыстық жүйені әшкере еткені. Қу мен сұмды, зорлық-зомбылықты шенегені – әлеуметтік әділетті жақтағаны. Ұлтын өрге сүйрегені – саяси еркіндікті көздегені. «Толық адам» ілімі – бүкіл адамзаттың жоғын жоқтағаны. «Үш сүю» ілімі – әлемдік діндерді түзеткені. Қалай деген күнде де, қазіргі оқулық кітаптар осы сынды желілі методологияға зәру.

Төмендеәйгілі «Сегіз аяққа» зер салайық. Бодандық заманның сиқы, соған сәйкес елмінезінің бұзылуыкестеленген. Кең панорамалы, ұйқасы да айырықша осы өлеңгеМұхтар Әуезов: «Өлеңдегі барлық жолдар сөзбен емес, қанмен жазылған жолдар» деп жоғары бағасын береді. «Қанмен жазылған»астарлы сөз,онда азаттықты аманаттаған дегенұғымда бар. 

Кенесары көтерілісі басып-жаншылған соң, саяси еркіндік көзден бұл-бұл ұшты. Абайға: «Ендігі жол қайсы?Ұлтты прогресс өріне жетелейтін  күш-құдірет қайсы?» деп бас қатыруға тура келді. Көшпелілер көшін өркениеттің қия-шатқалдарынан алып шығар жолдың бәрін анықтай келе, ақырында, отарлық жағдайда ең мәнді, ең шешуші күш – елдік сананы ояту, надандықтан арылу деп шешті. «Сегіз аяқ» өлеңі осының куәсі. Көлемі –25 шумақ(әр шумағы сегіз жол). 

Бас абайтанушы М.Әуезов: «Үлкен өлең ...аса шебер арнаудан басталады» дейді. «Арнау» деп кіріспені, сегіз жолдан қайырылған алдыңғы үш шумақты (жиыны - 24 жол) айтқан. Айта өтері, арнаудың екі түрі бар, жаңа үлгідегі екі томдық жинақта  екеуі де берілді.

Арнаудан соң «Сегіз аяқтың»: 

...Қайнайды қаның,

Ашиды жаның,

Мінездерін көргенде, -

деген ызалы сөздермен негізгі мазмұн (22 шумақ) басталады.

Негізгі мазмұнды шартты түрде үш бөлімге жіктей отырып, зерттеп-зерделеу ұтымды тәсіл сияқты.Алдыңғы бөлім,8 шумақтың (4-11) өзегі –адамгершілік тәрбие.  Надандықтың қою қараңғылығын ақын ақ жүрек адамдықтың сәулесімен тіледі. Ызалы, ашулы сөздің қуатымен ой-сананы шабыттана қамшылайды. Бұл бөлімде қалың елі қазағын бес нәрседен (өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ) қашық болуға шақырған. Мысалға еріншектік әдетке «Егіннің ебін, Сауданың тегін, Үйреніп, ойлап, мал іздеуді» қарсы қояды. Бекер мал шашпа, өнерлі бол! Көркем мінез иесі, есті адам бол! Өстіпқана орыс, татар, сарт сияқты халықтармен теңесесің деген ой тастаған. 

Жоғарыда айттық, Абайдыңкөздегені – теріс мінезді түзетіп, мәрт мінезге,құлдық санадан елдік санаға жету. «Болмашы кекшіл, болсайшы көпшіл», «Еңбек қылсаң ерінбей, тояды қарның тіленбей», «Біріңді, қазақ, бірің дос – көрмесең, істің бәрі – бос» сынды ұлағаттар ә бастан-ақ қанатты афоризмге, ел аузындағы мақал-мәтелге айналған. Түбі тереңдігін, қоғамдық санаға ықпалы күштілігін осының өзінен-ақ аңғаруға болады. 

Мысалға«Тамағы тоқтық, Жұмысы жоқтық, Аздырар адам баласын» деген Абай сөзін зерделеп көрелік. Бұл жеке адам түгілі, ұлы империялар құлдырап, іріп-шіру себебі айнадағыдай көрінетін қоғам заңдылығы. Күш-қайраты жұмсалмаған елді рухани азғындықтосады. Ішкі діңгегі босаған мұндай елді сыртқы жау оңай жеңіп,бағынышты етпек. Осылай көптеген «өркениетті» деген мемлекеттер «жабайылардың» құрбаны болған (Рим империясы, Шыңғысхан дәуіріндегі қуатты Орта Азия, Қытай, Бабур заманындағы Индия және т.б.). Тамағы тоқ, жұмысы жоқ адам «қайраттану, сілкіну» орнына ұйқы басып, болбырамақ. Ой-өрісі тарылып, қара басы қамынан аса алмай, көбісі ойын-сауыққа беріледі. Қара басып, құлдыру жолына түседі.«Таласып босқа, Жау болып досқа, Қор болып, құрып барасың. Өтірік шағым толды ғой, Өкінер уақытың болды ғой» (10-шумақ) – дейдіАбай жарықтық. Өйткені, шұрайлы аумақты келімсектер иеленіп, қазаққа малдан ғана емес, жерден айырылу қаупі де төнген болатын. «Қор болып, құрып барасың» дегенді қоғам дамуының заңдылығыдеп қабылдасақ, бүгінгі әлеуметтік жаралар тағдырдан емес, өзімізден екені анықталмақ.

Сөйтіп, алдыңғы бөлімде Абай сілтеген жол – адамгершіліктің биік деңгейіне көтерілу.Алла тағала адам баласына ерекше ақылмен қоса, таңдау еркін де берген. Қалағаның тән тілегі ме, әлде жан тілегі ме? Осы сұрақ әр адамның алдынан күн сайын көлденеңдеп шығады. Адамның жүрегі тыныш, өзі бақытты сезінуі осы екі тілектің қайсын таңдауына байланысты болмақ. Осыны біле алмаған жұртының надан хәлі – Абай күйігі.Міне алдыңғы шумақтар тереңінде тасаланғанастарлы философия осылар. 

Ортаңғы бөлімде өзінің көңіл-күйін сөз еткен үш шумақтан (12, 13, 14) кейінгі алты шумақта (15-20) Абай би-болыстар мен атқамінер ортаны сын тезіне алған. Мысалға «Хош, қорықты елің, Қорқытқан сенің – Өнерің қайсы, айтып бер? Ел аңдып сені, Сен аңдып оны, Қылт еткізбей бағып көр» дейді. Сөйтіп, бұл 1868 жылғы «Жаңа низам» қалыптастырған отарлық жүйеезгісі мансұқталған, шенелген бөлім. 

Отарлық заман ерекшелігі – жанды тән біржола билеп алады. Оның белгілері: қоғамда адалдық, бауырмалдық азаймақ. Жастар өнерсіз, құр елтең-селтеңмен жүрмек, үлкендер қайғысыз, ойлары – қулық-сұмдықпен пайда таппақ. Көпшілік өмірдің бар қызығы махаббатпен, яғни адамды сүюмен екенін ұмытпақ. Ол аздай, Құдай жолы –әділет екенін білмейді.  Абай: «Білмеген соқыр, Қайғысыз отыр, Тамағы тойса жатуға» дегені қазақ жүрегінде иман ортайғанына қамыққаны. Сөздің қысқасы, ақынды күңіренткен теріс мінез атаулы – дүниеге тек бас көзімен қараудың салдары.

Осынау тығырықтан халықты алыпшығарқұдірет –білім мен ілімді меңгеру. Сондықтан Абай соңғы, үшінші бөлімнің бес шумағын (21-25) терең ой, терең ғылым іздеген хәліне арнаған. Мысалға «Ғылымды іздеп, Дүниені көздеп, Екі жаққа үңілдім» дейді.

«Екі жаққа үңілдім» деп Абай нені айтқан? Әзірге батыс пен шығысты айтқан деуге бейілміз. Мәселен,проф. М.Мырзахметов: «Бұл өз заманындағы озық батыс елдері мен қазыналы мұсылмандық шығысты меңзеп айтқан сөзі болатын», - деп түсінік береді («Абай лұғаты» кітабы. –Алматы, 2017. 26-бет). Бірақ тереңге бет қойсақ, Абайдың айтқаны –  дүниенің ішкі және сыртқы (бақи мен фәни) сыры сияқты. Өйткені, шумақтың соңын: «Екі кеме құйрығын, Ұста, жетсін бұйрығың» деп түйіндеген. Мүлде тоқайласпай, адам көзіне екі кемедей елестейтін мына жаратылыс пен жан әлемі ғана емес пе. Адамшылық түбі – құдайшылықта. Демек, «екі жаққа үңілдімді» дүниенің көрінген және көрінбеген сырын, яғни білім мен ілімді қатар меңгеру деп ұқсақ дұрыстық сияқты.  

 Келешек өнер, ғылыммен көгермегін көре білген Абай көп насихат айтқан. Абаймен төрт рет кездескенхалық ақыны Төлеу Көбдіков жазып қалдырған естеліктен бірер үзінді келтіре кетейік.

Жайлау төсінде үшінші рет көргені (1898 жылы) туралы баянында: «Шай ішіп отырғанда Мырзақан Абайдың жаңа салдырған тісінің жайын сұрады. Абай қартайған адамдарға Семейде осындай тіс салдырып алуға болатынын, бұл да өнер-ғылымның көп пайдасының бірі екенін, отарба, шойынжол, суда жүзетін кеме, не керемет ғылым жайын ұзақ әңгіме қылып кетті. Басқа өнерлі елдердің бізден артық тіршілігін де сөз қылды» дейді. Әрі қарай «Абайды төртінші рет Семей қаласында, пәтерінде көрдім» дей келе, айтқаны: «Сол жолы Абайдан дүние мұнымен тұрмайды, бұдан да зор өзгерісі болады... әлі балықша суға жүзіп жүргенін де көресің, құс болып, қанат қағып аспанда ұшып жүргенді де көресің деген сияқты келешекте ғылым арқылы адамзат қол жеткізетін көп қияли нәрселерді естідім. «Апырай, бұлар болуы мүмкін бе?» деп аңтарылып тұрып қалдым».

Ғылым мен өнер лаулаған жер – Германия өнімдерін патшалық Ресей суша сімірді. Озық техникасын, қару-жарағын көшіріп алып, зауыт, фабрика салып өзінікі етіп өндірді. Ең бастысы, ұлттың ғылымы дамуы қарқын алды. Кешегі Алтын Орда вассалы, ендікеліп,басқыншыға айналған көршініңосынау өсіп-өркендеу тарихы Абайға алақанға салғандай аян еді.

Бірақ кең байтақ сахара егесі қазакең бейқам, түкті байқар емес. Себебі, құлдық санабас көтертпеді: барша жұрт тән тілегі – пайда ойлау соңында бос далақтап жүр. Соңғы бес жыл бойы маса болып ызыңдаса да, «Қайраттан, сілкін!» деп қақсап айтса да ешкімселт етпеді. Ойшыл ақынның:

                   Жартасқа бардым,

                   Күнде айғай салдым, 

                             Онан да шықты жаңғырық;

                   Естісем үнін,

                   Білсем деп жөнін,

                             Көп іздедім қаңғырып;

                                      Баяғы жартас – бір жартас,

                                      Қаңқ етер, түкті байқамас, -

деп қамықпасқа лажы жоқ.Үзілмес үміт тек келешекте. Мәселен, «Тасдиқ» (қазіргіше 38-сөз) трактаты соңы, ең соңғы өсиетінде: «Біз... ғылымды кәсіп қылмақпыз!» дейді. Көріпкел аманатқа еріксіз бас шайқап, таңқаласың.

«Сегіз аяқ» бір мақала көлеміне сиятын шығарма емес, сондықтан «хакім Абай ұлтын сүйген бе, сүйсе қалай сүйген?» деген соңғы мәселемен шектелмекпіз. Бұл сұрақтың жауабы:

                    Ауырмай тәнім,

                    Ауырды жаным,

                            Қаңғыртты, қысты басымды;

                     Тарылды көкірек,

                     Қысылды жүрек,

Ағызды сығып жасымды,–

деген, сондай-ақ:

                              Іште дерт қалың,

                              Ауыздан жалын –

Бұрқ етіп, көзден жас шықсын:

                                               Күйдірген соң шыдатпай,

                                               Қояр ма екен жылатпай? –

деген күңіренісінде тұр. Мамықтан төсекте ұйықтай алмай, «аһ!» ұрған хәлін әлденеше өлеңіне өзек етеді. Ақылға кемел,қайратты, күшті тұлға неліктен қатты күйінген? Бұл – ұлтқадеген махаббаттың айғағы һәм жұрттытүзетем, ел қылам деген мақсатқа жете алмағанының өкініші. Келер ұрпаққа «Осыны ұқ, мен жете алмадым, сен жет!» деп сыр шертеді. Аманаттайды. Ұлтын шын сүю белгісі осы. Мұны «Абай Ресейдің отаршыл билігіне қарсы сөз айтпаған, отарлық саясатты сынамаған» десетін жандар біле жүргені абзал.

Сонымен, тұжыра айтқанда, «Сегіз аяқ» – халықтың мұңын мұңдаудың ғажайып үлгісі. Оған қоса, «Оян, жұртым!» деп жар салған қайраткер Абай ұраны.  Асыл мұраны жастарға түсіндіру ісінде осы екінші аспекті де қағыс қалмай ескерілсе, нұр үстіне нұрболар еді.    

Сөз соңы немесе сәл Абайша күрсініс.Өз ырқымыз – өз қолымызда дүр. Мүбадә, отыз жылда не бітті, не өнді? Түк те, ештеңе де. Неге? Жаппайпайда ойладық. Таққа тән келді, нәфсі хүкім етті. Болды, бітті. Хаттә «бес дұшпан», әсіресе, мақтаншақ уәбекер мал шашпақ (жалған форум, өтірік реформа, даңғаза той, т.б.) есірді де кетті.Тіл өшті, ғылым сөнді. Ұлтсыздандық. Бұ һәммәси «Ай, қап!»-қа себеп – ғұламаһи Абайға сенбедік. Көзі тірісінде «Көнбеді ешкім сөзіме, Әдетіне қарысып» десе, қазір де көнбедік. Хақ тағала «Абыз Абайды таны, сілкін!» депберген алтын уақытты пайдаланбадық, қырын келдік. Енді қайттік?!... 

Асан Омаров 

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-03 23:48:36

Мен боламын Ираннан

Абайды толық аударған

Өлең,дастан, қарасөз

Ешбірін емес қалдырған

Аударса Ол басқадан

Парсылатқам қайтадан

Мұндай қиын бір іске

Айтыңдаршы кім барған?

Еңбегімді шашу ғып

Жебіремін консулдан

Хакім-Абай Қазаққа

Əлі-ақ бірақ азапта

Неге десең əкімсіз

Айналысар мазаққа

Хакім болар лұғатты

Көрсете алар мұратты

Ешкім демес ұқпадым

Мен-ақ дейді құжатты

Білім тұрсын ілімді

Көншітпейді ділімді

Кеңесте де би болмай

Қоғам болмас тынымды

Ал би болмай таңдаулы

Қоймас көпті алдауды

Бас болмаған бұл елді

Қуу керек қорқауды

Парыз жəне сүндет те

Мемлекетке міндет де

Мəн бермген немені

Соттату тиіс əлбетте

Абай жəне ХХІ ғасырдағы Қазақстан қоғамы

АБАЙ ЖӘНЕ XXI ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН

 Биыл Абай Құнанбайұлының туғанына 175 жыл толады. Халқымыздың ұлы перзентінің мерейтойын лайықты атап өту үшін арнайы құрылған комиссия дайындық жұмыстарын бастап кетті. Мемлекет көлемінде және халықаралық деңгейде ауқымды іс-шаралар ұйымдастыру жоспарланып отыр. Бірақ мұның бәрі той тойлау үшін емес, ой-өрісімізді кеңейтіп, рухани тұрғыдан дамуымыз үшін өткізілмек.
Абай Құнанбайұлы ғұлама, ойшыл, ақын, ағартушы, ұлттың жаңа әдебиетінің негізін қалаушы, аудармашы, композитор ретінде ел тарихында өшпес із қалдырғаны сөзсіз. Оның өлеңдері мен қара сөздерінде ұлт болмысы, бітімі, тұрмысы, тіршілігі, дүниетанымы, мінезі, жаны, діні, ділі, тілі, рухы көрініс тауып, кейін Абай әлемі деген бірегей құбылыс ретінде бағаланды.
Өткен жылы Абайдың шығармаларынан үзінді оқу эстафетасы өтті. Ләйлім атты оқушы қыз ұсынған бұл елдік шараға мен де қатысып, қолдау көрсеттім. Мектеп оқушыларынан ел азаматтарына, тіпті әлемдік деңгейдегі танымал тұлғаларға дейін зор қызығушылық танытып, лезде іліп әкеткен бұл бастама бірнеше айға ұласты.
Соның арқасында бүкіл Қазақстан Абай мұрасын тағы бір зерделеп шықты. Бұл – Абайға деген құрмет әрі ұрпақты тәрбиелеудің тиімді тәсілі. Абай жырларын оқу челленджі биыл, ақын мерейтойы тұсында жаңаша жанданады деп сенемін.
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында қоғамдық сананы қайта түлетудің маңыздылығы туралы айтты. Ұлттық сананы сақтау және оны заман талабына бейімдеу мемлекеттік маңызы бар мәселеге айналды. Өйткені сананы жаңғырту арқылы ХХІ ғасырда еліміздің тың серпінмен дамуына жол ашамыз.
Осы орайда Абай мұрасының тигізер пайдасы зор деп есептеймін. Ұлы ақынның шығармалары бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Абайдың ой-тұжырымдары баршамызға қашанда рухани азық бола алады.
Сондықтан ұлтымызды жаңғырту ісінде оның еңбектерін басшылыққа алып, ұтымды пайдалану жайын тағы бір мәрте ой елегінен өткізген жөн.
Мен бұл мақалада Абай сөзінің бүгінгі заманымыз үшін көкейкестілігі, ақын шығармаларынан халқымыз қандай тағылым алуға тиіс екендігі жөнінде жұртшылықпен ой бөліскім келеді.

Ұлттық болмыстың үлгісі
Жаңғыру – өткеннен қол үзіп, тек жаңа құндылықтарға жол ашу деген сөз емес.
Шын мәнінде, бұл – ұлттық мұраларымызды бүгінгі оң үрдістермен үйлестіре дамытуды көздейтін құбылыс. Бұл ретте, біз Абайды айналып өте алмаймыз. Себебі ұлы ойшыл осыдан бір ғасырдан астам уақыт бұрын ұлтты жаңғыруға, жаңаруға, жаңа өмірге бейім болуға шақырған.
Елбасымыздың: «Заманалар ауысып, дүние дидары өзгерсе де, халқымыздың Абайға көңілі айнымайды, қайта уақыт өткен сайын оның ұлылығының тың қырларын ашып, жаңа сырларына қаныға түседі.
Абай өзінің туған халқымен мәңгі-бақи бірге жасайды, ғасырлар бойы Қазақ елін, қазағын биіктерге, асқар асуларға шақыра береді», – деген өнегелі сөзі ақын мұрасының мәңгілік өсиет ретінде бағаланатынын айқын аңғартады.
Абайдың шығармаларына зер салсақ, оның үнемі елдің алға жылжуына, өсіп-өркендеуіне шын ниетімен тілеулес болғанын, осы идеяны барынша дәріптегенін байқаймыз. Ал ілгерілеудің негізі білім мен ғылымда екенін анық білеміз. Абай қазақтың дамылсыз оқып-үйренгенін бар жан-тәнімен қалады. «Ғылым таппай мақтанба» деп, білімді игермейінше, биіктердің бағына қоймайтынын айтты. Ол «Біз ғылымды сатып мал іздемек емеспіз», – деп тұжырымдап, керісінше, ел дәулетті болуы үшін ғылымды игеру керектігіне назар аударды. Ұлы Абайдың «Пайда ойлама, ар ойла, Талап қыл артық білуге» деген өнегелі өсиетін де осы тұрғыдан ұғынуымыз қажет.
Бұл тұжырымдар қазір де аса өзекті. Тіпті бұрынғыдан да зор маңызға ие болып отыр. Себебі ХХІ ғасырдағы ғылымның мақсаты биікке ұмтылу, алысқа құлаш сермеу екенін көріп отырмыз.
Ал біздің міндетіміз – осы ілгері көшке ілесіп қана қоймай, алдыңғы қатардан орын алу.
Ол үшін ең алдымен, білім беру саласын заманға сай дамытуымыз керек. Сол мақсатта ауқымды жұмыстар атқарылғанымен, отандық білім беру ісінде әлі де олқы тұстар бар. Оны жетілдіру жолдарын сайлау алдындағы бағдарламамда және өткен жылғы тамыз конференциясында нақты атап көрсеттім.
«Педагог мәртебесі туралы» заңның қабылдануы – осы бағыттағы игі бастамалардың бірі. Бұл – сапалы білім беру ісін жетілдіруге арналған қадам. Жалпы кез келген қоғамда ұстаздың орны бөлек. Мұғалімдер білімді әрі саналы ұрпақ тәрбиелеу ісінде аса маңызды рөл атқарады. Ұстазға құрмет көрсетіп, қадірлеу – бәріміздің міндетіміз. Сондықтан мемлекет мұғалім мамандығының мәртебесін көтеріп, алаңсыз жұмыс істеуіне жағдай жасауы керек.
Абай айрықша дәріптеген игілікті істің бірі – тіл үйрену. Ақын жиырма бесінші қара сөзінде өзге тілдің адамға не беретініне тоқталып: «Әрбіреудің тілін, өнерін білген кісі оныменен бірдейлік дағуасына кіреді, аса арсыздана жалынбайды», – дейді.
Демек, өзімізден озық тұрған жұртпен деңгейлес болу үшін де оның тілін меңгерудің маңызы зор.
Ал қазіргідей жаңа тарихи жағдайда бәріміз ана тіліміздің дамуы мен дәріптелуіне назар аударып, оның мәртебесін арттыруымыз керек. Сонымен қатар ағылшын тілін үйренуге де басымдық беру қажет. Жастарымыз неғұрлым көп тілді меңгерсе, соғұрлым мүмкіндігі кеңейеді. Бірақ олардың ана тілін білуіне баса мән берген жөн. Өскелең ұрпақ, Абай айтқандай, ғылымды толық игерсе, өз тілін құрметтесе әрі шын мәнінде полиглот болса, ұлтымызға тек игілік әкелері сөзсіз.
Қазір әлем күн сайын емес, сағат сайын өзгеруде. Барлық салада жаңа міндеттер мен тың талаптар қойылуда. Ғылымдағы жаңалықтар адамды алға жетелейді. Ақыл-оймен ғана озатын кезең келді. Заман көшіне ілесіп, ілгері жылжу үшін біз сананың ашықтығын қамтамасыз етуіміз керек. Бұл қадам өркениеттің озық тұстарын ұлттық мүддемен үйлестіре білуді талап етеді. Мұндай кезде өзіміздің таптаурын, жадағай әдеттерімізден бас тартуымыз қажет.
Абайдың кейбір қарекеттерге көңілі толмай, «Терең ой, терең ғылым іздемейді, Өтірік пен өсекті жүндей сабап» деп үнемі сыни көзбен қарауының себебі осында.
Ақын ел-жұртын түрлі өнерді игеруге үгіттеді. Соның бәрі уақыттың талабы екенін ол анық аңғарып, ұлтына ертерек үн қатты. Тіпті қазір айтып жүрген интеллектуалды ұлт қалыптастыру идеясы Абайдан бастау алды деуге болады. Ұлы ойшыл әр сөзімен ұлттың өресін өсіруді көздеді.
Сондықтан Абайды терең тануға баса мән бергеніміз жөн. Абайды тану – адамның өзін-өзі тануы. Адамның өзін-өзі тануы және үнемі дамып отыруы, ғылымға, білімге басымдық беруі – кемелдіктің көрінісі. Интеллектуалды ұлт дегеніміз де – осы. Осыған орай, Абай сөзі ұрпақтың бағыт алатын темірқазығына айналуы қажет.
Абай қазақтың әр баласын ұлтжанды азамат етіп тәрбиелеуге шақырды. Оның мұрасы – парасатты патриотизмнің мектебі, елдікті қадірлеудің негізі. Сондықтан азаматтарымыздың көзі ашық болсын десек, Абайды оқудан, ақын өлеңін жаттаудан жалықпаған жөн.
Біз елді, ұлтты Абайша сүюді үйренуіміз керек. Ұлы ақын ұлтының кемшілігін қатты сынаса да, тек бір ғана ойды – қазағын, халқын төрге жетелеуді мақсат тұтты.
Абайдың мол мұрасы қазақ ұлтының жаңа сапасын қалыптастыруға қызмет етеді. Оның шығармаларындағы ой-тұжырымдар әрбір жастың бойында халқына, елі мен жеріне деген патриоттық сезімді орнықтырады. Сондықтан хакім Абай еңбектерінің нәрін өскелең ұрпақтың санасына сіңіру және өмірлік азығына айналдыру – ұлтты жаңғыртуға жол ашатын маңызды қадамның бірі.

Мемлекет ісінің мүдделесі
Біз егемен ел ретінде өсіп-өркендеуіміз үшін мемлекеттілігімізді нығайтуымыз керек.
Заң үстемдігін және қоғамдық тәртіпті сақтау баршаға ортақ міндет екенін ұғынған жөн. Халықтың билікке деген құрметі болмаса – елдігімізге сын. Сондықтан азаматтарға, әсіресе, жастарға мемлекетті сыйлаудың мән-маңызын түсіндіру қажет. Осы ретте тағы да Абайдың мұрасына зейін қойған абзал.
Ұлы ақын өзінің шығармаларында елдік мұратты асқақтатып, ұлт бірлігін биіктетті.
Ол әділетті қоғам құру идеясын көтерген. Демек, Абайдың көзқарастары ХХІ ғасырдағы Қазақстан қоғамы және оның береке-бірлігі үшін аса құнды. Хакім Абайдың ұстанымдары өркениетті мемлекет қағидаларымен үндеседі. Заң үстемдігі, биліктің ашықтығы мен халық алдында есеп беруі жоғары деңгейде болып, мемлекет ісіне азаматтық қоғам өкілдері белсене араласқан жағдайда ғана әділеттілік берік орнығады.
Менің «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» атты тұжырымдамам дәл осы әділетті қоғам идеясын дамыту мақсатымен ұсынылды. Билік пен қоғам арасындағы сындарлы диалог мемлекетке деген сенімді нығайта түседі. Үкімет мүшелері, соның ішінде министрлер мен әкімдер мемлекеттік және қоғамдық маңызы бар мәселелерге қатысты шешім қабылдаған кезде азаматтардың ұсыныстары мен тілектерін ескеруі керек. Мұны Абай меңзеген әділетті қоғам қалыптастырудың бірден-бір шарты деп білемін.
Ұлы ақын «Келелі кеңес жоғалды, Ел сыбырды қолға алды» дегенді бекер айтқан жоқ. Елге билік жүргізетіндерге жұрттың көңілі толмайтынын да аңғартады.
«Сыбырдан басқа сыры жоқ, Шаруаға қыры жоқ» замандастарымыз көбеймес үшін билік халыққа әрдайым құлақ түріп отырғаны жөн. Мемлекет пен қоғам өкілдері түйткілді мәселелерді бірге талқылап, шешімін табу мақсатында Ұлттық қоғамдық сенім кеңесін құрдық. Кеңес формальды сипат алып кетпеуі үшін оның мүшелерімен арнайы кездесіп, жұмысын жіті қадағалап отырмын.
Абай шығармаларында меритократия мәселесіне де айрықша мән берілген. Ол адамды мәртебесіне қарай емес, талабы мен еңбегіне қарап бағалаған. Ұлы ақын қазақ жастарына жөн-жоба көрсетіп, бағыт-бағдар берген.
Қазір Қазақстанда саяси жаңғыру үдерісі жүріп жатыр. Елбасының қолдауымен билікке басшылардың жаңа буыны келе бастады. Соған қарамастан, елімізде түбегейлі саяси өзгеріс керек деген ойлар да жиі айтылып жатады. Бірақ бұл мәселе бойынша ұлттық мәмілеге келудің, мемлекет мүмкіндіктерін шынайы бағалаудың және жүктелген міндетке жауапкершілікпен қараудың маңызы зор.
Өзгеріс деп байбалам салатындар еліміздің болашағын байыптамайды, жай ғана популистік идеяларға табан тірейді.
Популизм теріс тенденция ретінде дүниежүзілік сипат алды. Әлемнің түкпір-түкпірінде нақты стратегиясы жоқ, тек жалаң ұрандар арқылы билікке жеткісі келетін топтардың дауысы жиі естілуде. Осындай даңғазаға құмар адамдар туралы Абай: «Қу тілменен құтыртып, Кетер бір күн отыртып», – дейді. Расында, бұл – кез келген елдің дамуын кенже қалдыратын, ұлттың бірегейлігін әлсірететін қауіпті үрдіс.
Бізге, Абай айтқандай, артық мақтанға салыну, өзгені қор, өзімізді зор санау, дау қуу әсте жараспайды. Әр қадамымызды анық басып, әлемде және елімізде болып жатқан оқиғаларды байыппен сараптай білуіміз қажет. Тұрақтылық пен дамуымыздың кепілі болған татулық пен бірлікті бәрінен жоғары қойған абзал. Мемлекет мүддесін көздесек, әуелі сабақтастық сақталып, төгілген тер мен атқарған еңбектің далаға кетпеуін ойлайық.
Осындай саясат жүргізген кезде ғана барлық стратегиялық мақсаттарымызға қол жеткізіп, Қазақстанды озық дамыған мемлекеттердің қатарына қоса аламыз.

Жаңа қоғамның жанашыры
Жаңа Қазақстанның өзегін жаңа қоғам құрайтыны анық. Бұл ретте, ең алдымен, ұлтымыздың қадір-қасиетін арттырып, халқымыздың бәсекеге қабілеттілігін жетілдіруге баса мән беруіміз керек. Сондай-ақ қоғамның дамуына кедергі келтіретін, береке-бірлігімізге іріткі салатын жағымсыз қасиеттерден арылу қажет.
Бүгінде дүние жүзінің бірқатар интеллектуалдары классикалық капитализм дағдарысқа тап болғанын ескертіп, оның болашағына күмәнмен қарайды.
Себебі әлемде бай мен кедейдің, білімді мен білімсіздің, қала мен ауылдың арасы алшақтап кетті. Бұл үдерістің қарқыны барған сайын күшейіп келеді. Бизнес тек пайда көздесе, білімділер бөлек орта қалыптастырды, әрқайсысы өздері үшін ғана жауапкершілік арқалайтын болды.
Қалалар тез өсіп-өркендеп, шағын елді мекендердің дамуы тұралады.
Ғалымдар мұның барлығы әлеуметтік жауапкершіліктің әлсірегенінен деп есептейді.
Әлеуметтік жауапкершілік қайткенде орнына келеді? Әрине, бұл – оңай шаруа емес. Осы күрделі мәселенің шешімін Абайдың «Толық адам» формуласынан іздеген жөн. «Толық адам» деген сөз ағылшын тіліндегі «A man of integrity» түсінігіне сай келеді. Бұл – тек өте ілкімді, өзіне сенімді, ізгілік пен жақсылыққа ұмтылатын адамдарға ғана тән сипаттама. Қазір тарап жатқан осы ұғымды Абай сонау он тоғызыншы ғасырдың өзінде-ақ түсіндіріп айтты.
Адам өмірі тұтасымен түрлі қарым-қатынастардан құралады. Онсыз адам қоғамнан бөлініп қалмақ. Ал қарым-қатынас міндетті түрде өзара жауапкершілікті туғызады. Бұл жауапкершілік қара басының қамын биік қоятын өзімшілдік араласқан кезде бұзылады. Сондықтан Абай: «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, Сонда толық боласың елден бөлек», деп адамға нұрлы ақыл мен ыстық қайраттан бөлек, жылы жүрек керек екенін айтады.
Осы үш ұғымды ол үнемі бірлікте қарастырады, бірақ алдыңғы екеуі жүрекке бағынуы керек деп есептейді. Бұл – қазақ халқының өмірлік философиясы.
Осындай таным-түсінікпен өмір сүрген халқымыз өзі қиын жағдайда отырып, өзге ұлттарды бауырына басқан. Өзі асқа жарымай қиналса да, бір тілім нанын бөлісіп жеуді парыз санаған. Үнемі үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетіп, сүрінгенге сүйеу, жығылғанға демеу бола білген. Осы құндылықтарды дәріптеп, бүгінге жеткізу арқылы халқымыз өзінің ұлт ретінде сақталуы үшін барын салған.
Біз Абайдың «толық адам» тұжырымын қайта зерделеуіміз керек. Бұл бағытта ғалымдарымыз тың зерттеулерді қолға алуы қажет. «Толық адам» концепциясы, шындап келгенде, өміріміздің кез келген саласының, мемлекетті басқару мен білім жүйесінің, бизнес пен отбасы институттарының негізгі тұғырына айналуы керек деп есептеймін.
Абай шығармашылығына арқау болған тақырыптың бірі – масылдықпен күрес. Ақын үнемі уайымсыз салғырттыққа, ойын-күлкіге салынбай, сергек болуға үндейді. Оны ұдайы еңбек арқылы шыңдап отыруды құп көреді. Сонымен қатар орынды әрекеттің уайым-қайғыны жеңетінін дәлелдеп, масылдықпен күрестің психологиялық қырларына терең бойлайды. Қазір біз көп айтып жүрген эмоционалды интеллектіге де сол тұста назар аударды. Мақтан мен масылдық психологиядан арылып, қайраттанып еңбек етуді, талаптанып білім іздеуді насихаттаған.
Абай өлеңдеріндегі «Еңбек етсең ерінбей, Тояды қарның тіленбей», «Тамағы тоқтық, Жұмысы жоқтық, Аздырар адам баласын», «Өзіңе сен, өзіңді алып шығар, Еңбегің мен ақылың екі жақтап» – деген қазыналы ойлар бәрімізге жақсы таныс. Әр адам осы түйінді тұжырымдарды санасына берік тоқып, өзінің тынымсыз, адал еңбегімен айналасына үлгі болуы керек.
Халқымыз еңбектің қадірін біледі. Біз ата-аналарымыздың тылдағы ауыр еңбегі жеңіске жетелеген орасан күшке айналғанын ұмытқан жоқпыз. Қазір де қарапайым еңбек адамдарының үлгілі істері жетерлік. Жақында солардың біразы мемлекеттік наградалармен марапатталды.
Ең бастысы, бүгінгідей бейбіт кезеңде әр азамат өзінің еселі еңбегі еліміздің экономикасын ілгерілетуге тікелей ықпал ететінін түсінуі қажет.
Абайды өз заманындағы іскерліктің ұйытқысы, еңбекқорлықтың мотиваторы деуге болады. Ұлы ойшыл шығармаларында кәсіптен нәсіп тапқандарды, шаруақорлыққа үйрену дағдыларын үлгі етеді. Ол тұрмыс сапасын жақсарту үшін еңбек етудің жаңа тәсілдерін меңгеруге шақырады. Сонымен қатар ақын бастамашылдықты, кәсіптегі адалдықты жоғары қояды. Мысалы, өзінің оныншы қара сөзінде «Ерінбей еңбек қылса, түңілмей іздесе, орнын тауып істесе, кім бай болмайды?», деп тұжырым жасайды.
Абайдың ойынша, табыс табу үшін қолөнер үйрену керек. Себебі «мал жұтайды, өнер жұтамайды» (отыз үшінші қара сөз). Ұлы ақынның бұл ойлары бүгінгі Қазақстан қоғамы үшін де өзекті деп санаймын. Сондықтан біз бүгінгі таңда шикізатқа тәуелділік психологиясынан арылуды, шағын және орта бизнесті барынша өркендетуді негізгі басымдықтың бірі ретінде белгілеп отырмыз.

Әлемдік мәдениеттің тұлғасы
Қазіргі өркениетті мемлекеттердің барлығы дерлік шоқтығы биік тарихи тұлғаларымен мақтана алады. Олардың қатарында саясаткерлер, мемлекет және қоғам қайраткерлері, қолбасшылар, ақын-жазушылар, өнер және мәдениет майталмандары бар. Қазақ жұрты да біртуар перзенттерден кенде емес. Солардың ішінде Абайдың орны ерекше. Бірақ біз ұлы ойшылымызды жаһан жұртына лайықты деңгейде таныта алмай келеміз.
Мен көп жылғы дипломатиялық қызметімде басқа елдердің саясаткерлерімен, түрлі сала мамандарымен жиі кездестім. Шетелдіктермен адамзатқа ортақ көптеген түйткілді мәселе туралы пікір алмасып, ой бөлістім. Жалпы, олар Қазақстанның саяси және экономикалық жетістіктері жөнінде жақсы біледі. Ал рухани және мәдени құндылықтарымызбен жете таныс емес. Осы орайда «Неге қазақтың бітім-болмысын, мәдениетін Абай арқылы танытпаймыз?», деген сұрақ туындайды.
Ғұлама Абай – қазақ топырағынан шыққан әлемдік деңгейдегі кемеңгер. Ол күллі адамзат баласына ақыл-ойдың жемісін сыйлады.
Абайдың ақындық қуатының терең тамырына үңілген зерттеушілеріміз оның қазақ фольклорынан, Шығыс пен Батыстың сөз өнерінен, орыс әдебиетінен, тарихи еңбектерден сарқылмас нәр алғанын айтады.
Абайдың асқан ойшылдығы оның діни талғам-танымынан да айқын көрінеді. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ешуақытта жалған болмас», дейді. Бұл ой-тұжырымға Шығыс пен Батыс философтарының еңбектерін терең біліп, зерттеп, зерделеп барып жеткені анық. Ал отыз сегізінші қара сөзінде Аллаға деген көзқарасын толық білдіреді.
Абайдың рухани өресіне баға берген дінтанушы философ ғалымдар оның «кәміл мұсылман» ұғымына ерекше назар аударады. «Кәміл мұсылман» ұғымы тек қазаққа ғана емес, бүкіл мұсылман әлеміне қатысты айтылса керек. Міне, біздің ойшыл Абай, хакім Абай – әлемдік деңгейде осы діни көзқарасы арқылы да биіктей беретін тұлға.
Елордада барлық діннің басын қосып, дәстүрлі жиын өткізіп келе жатқанымызды білесіздер. Мұндай іс-шаралардың мақсаты мен ұлы Абай ұстанымының арасында өзара үйлесімділік бар.
Ақынның барша адамзат баласының жан дүниесінің тазалығын сақтауға деген ниеті бәрімізге ой салады.
М.Әуезовтің «Абай жолы» романы арқылы Абай бейнесі көркем образ ретінде әлем әдебиетінде жоғары бағаланғаны белгілі. Бірақ бұл – Абайды танудың бір қыры ғана. Нағыз Абайды, ақын Абайды тану үшін оның өлеңдері мен қара сөздерінде айтылған ой-тұжырымдардың мән-маңызы ашылуы керек. Ол әлемнің кең таралған негізгі тілдеріне барлық бояуын сақтай отырып аударылуы тиіс. Бұған біз толық қол жеткізе алдық деп айту қиын. Нағыз ұлт ақындарын өзге тілдерге аудару – оңай шаруа емес. Аудармашы да сол ойшылдың деңгейіндегі талант болуы керек. Біздің абайтанушы ғалымдарымыз, тіл мамандары мен жанашыр азаматтар осы мәселеге ерекше мән бергені жөн.
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: «Абай – қазақ халқының рухани қазынасына өлшеусіз үлес қосқан ғұлама ғана емес, сонымен қатар ол қазақ халқының ел болуы жолында ұлан-ғайыр еңбек еткен данагер.
Абай – әлемдік деңгейдегі ойшылдардың қатарындағы ғажайып тұлға», деген болатын. Шынында да, дана ақын шығармалары тек қазақтың ғана емес, бүкіл адамзат баласының рухани өмірін жан-жақты байыта алады. Өйткені Абай туындыларының мазмұны жалпыадамзаттық құндылықтарға толы. Оның қара сөздері – әлем халықтарының ортақ қазынасы. Бұл – классикалық үлгідегі өнегелі ойлар шоғыры. Нақыл сөз, ғибратты сөз, ғақлия сөздер деп әрқилы аталғанымен, бұл – ерекше жанр.
Абай өзінің қара сөздерінде адамзат баласына ортақ мұраларды дәріптей отырып, рухани биікке құлаш сермеп, алысқа қанат қаққанын көрсетеді. Оның қара сөздерінің арқауы – кісілік, мәдениет, ізгілік. Хакім Абайдың қара сөздеріне балама еңбек іздесек, француз ойшылы Монтеньнің жазбалары ойға оралады. Десек те, Монтень өз болмысы мен адам тұлғасы жөнінде көбірек ой толғаса, Абай қара сөздерінің басты миссиясы – ойлану, өзгеге ой салу, мақсатты ұстанымға айналдыру. Демек, ұлы ойшылдың қара сөздері – аса құнды еңбек.
Әлемдік мәдениетте Абайды қаншалықты жоғары дәрежеде таныта алсақ, ұлтымыздың да мерейін соншалықты асқақтата түсеміз. Бүгінгі жаһандану дәуірінде, ақпараттық технологиялар заманында Абай сөзі баршаға ой салуы тиіс.
Дүние жүзінде ғылым мен білімнің түрлі салаларын дамытуға зор үлес қосып, бүкіл адамзатқа ортақ ойшыл ретінде танылған тұлғалар баршылық. Мысалы, Қытай дегенде Лао-цзы мен Конфуций, Ресей дегенде Достоевский мен Толстой, Франция дегенде Вольтер мен Руссо бірден ойға келеді. Сол сияқты шетелдіктердің бәрі бірдей Қазақстан дегенде бірден Абайдың есімін атайтындай дәрежеге жетуіміз керек. Өзге жұрт «Қазақ халқы – Абайдың халқы» деп бізге ілтипат білдіріп отырса, зор мәртебе болары анық.
Абайды қалай дәріптесек те жарасады. Оның ғибратты ғұмыры мен шынайы шығармашылығы – қазақ халқына ғана емес, жаһан жұртына да үлгі-өнеге. Абайдың адам мен қоғам, білім мен ғылым, дін мен дәстүр, табиғат пен қоршаған орта, мемлекет пен билік, тіл мен қарым-қатынас туралы айтқан ой-тұжырымдары ғасырлар өтсе де маңызын жоғалтпайды. Өйткені ақынның мұрасы – бүкіл адамзат баласының рухани азығы.
Қазақ елі барда Абай есімі асқақтай береді. Оның асыл сөздерін рухани байлығымыз ретінде жоғары ұстасақ, туған еліміздің әлем алдындағы абыройы арта берері сөзсіз.
Ең алдымен Абайды ұлтымыздың мәдени капиталы ретінде насихаттауымыз керек. Өркениетті елдер қазақтың болмыс-бітімін, мәдениеті мен әдебиетін, рухани өресін әлемдік деңгейдегі біртуар перзенттерінің дәрежесімен, танымалдығымен бағалайтынын ұмытпайық. Сондықтан Абайды жаңа Қазақстанның бренді ретінде әлем жұртшылығына кеңінен таныстыру қажет. Бұл – бүгінгі ұрпақтың қастерлі борышы.

 

Торқалы тойдың тағылымы
Біз ұлттық сананы жаңғыртамыз және бәсекеге қабілетті ұлт қалыптастырамыз десек, Абайдың шығармаларын мұқият оқуымыз керек. Оның қоғамдағы түрлі үдерістерге қатысты көзқарасы бүгінгі Қазақстан үшін аса пайдалы. Өз заманының ғана емес, қазіргі қоғамның да бейнесін танытқан Абай – елдік мұраттың айнымас темірқазығы.
Әр қазақтың төрінде домбыра тұрсын деген ұғым қалыптасқанын бәріміз жақсы білеміз. Сол сияқты әр шаңырақта Абайдың кітабы мен Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романы тұруы керек деп санаймын.
Келер ұрпақ Абайдың сара жолын жалғауы тиіс. Бұл – ұлы ақын арманының орындалуы. Сондықтан біз Абайдың ойынан да, тойынан да тағылым алуға тиіспіз.
Биыл Абайдың 175 жылдығына орай халықаралық, республикалық және аймақтық деңгейде 500-ден астам іс-шара ұйымдастырылады. Тамыз айында Семей қаласында ЮНЕСКО-мен бірлесіп өткізілетін «Абай мұрасы және әлемдік руханият» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция ең басты шараға айналады. Сондай-ақ қазан айында Нұр-Сұлтан қаласында «Абай және рухани жаңғыру мәселелері» деген тақырыпта халықаралық конференция өтеді. Бұл жиындарда Абайдың тұлғасы мен мұрасы жан-жақты зерделеніп, оның шығармашылығын ХХІ ғасырдағы жаңа Қазақстанның игілігіне пайдалануға жол ашылады.
Маңызды жобаның бірі – ұлы ақынның шығармаларын он тілге аударып, басып шығару. Атап айтқанда, Абай еңбектері ағылшын, араб, жапон, испан, итальян, қытай, неміс, орыс, түрік, француз тілдеріне тәржімаланады. Ақынның өмірі, мұрасы, қазақ мәдениетін дамытудағы рөлі туралы бірнеше деректі фильм және «Абай» телесериалы түсіріледі.
Ақын тойынан өнер саласы да тыс қалмайды. Республикалық және халықаралық деңгейде театр және музыка фестивальдары өтеді. Биылғы бәйгелер Абай шығармашылығына арналады. Әдебиет және өнер саласындағы үздік шығармаларға берілетін мемлекеттік сыйлық енді Абай атындағы мемлекеттік сыйлық деп аталатын болады.
Абайдың тұлғасы мен мұрасын ұлықтау шетелдерде де жалғасады. Ресейдегі, Франциядағы, Ұлыбританиядағы және басқа да мемлекеттердегі Қазақстанның елшіліктері жанынан «Абай орталықтарын» құру жоспарланып отыр. Бұл мәдени іс-шараларды ысырапшылдыққа жол бермей ұйымдастыру қажет.
Шығыс Қазақстан облысының Ақшоқы елді мекеніндегі Құнанбай Өскенбайұлы әулетінің қорымы абаттандырылады.
Сонымен қатар Абай тұлғасын жоғары дәрежеде дәріптеу үшін Үкімет мынадай шараларды қолға алуы керек деп есептеймін:
Семей өңірі – қазақ тарихындағы киелі өлкенің бірі. Сондықтан елдің рухани дамуында ерекше орны бар Семей қаласын тарихи орталық ретінде белгілеген жөн. Ұлы Абай мен Шәкәрімнің, Мұхтар Әуезовтің кіндік қаны тамған өңір айрықша құрметке лайық. Осыған орай шаһарды әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан кешенді түрде дамытып, ондағы тарихи-мәдени нысандарды жаңа талапқа сай жаңғыртамыз. Үкіметке бұл мәселеге байланысты тиісті шаралар қабылдауды тапсырамын.
Мерейтой жылы аясында Абайдың қастерлі мекені – әйгілі Жидебайды абаттандырып, ұлы ақынның рухына тағзым етуге келетін жұртшылыққа қолайлы жағдай жасау қажет.
Сонымен қатар Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-музейіне ерекше көңіл бөліп, ғылыми-танымдық жұмыстармен айналысатын орталыққа айналдыру керек.
Жидебайда музейге арнайы лайықталған «Абай мұрасы» атты жаңа ғимарат салу қажет.
1918 жылы Семей қаласында Мұхтар Әуезов пен Жүсіпбек Аймауытов негізін қалаған, 1992 жылдан бері қайта шыға бастаған «Абай» журналына мемлекет тарапынан қолдау көрсету керек.
Осы және басқа да ауқымды шаралар ұлы Абайдың рухына тағзым етіп, оның мол мұрасын дәріптеу үшін өткізілмек. Ендеше, бүкіл Қазақстан халқын осы игі бастамаға белсене атсалысуға шақырамын.

* * *
Біз Абайдың 175 жылдық мерейтойына қоғамдық сананы жаңғыртатын, бір ел, тұтас ұлт болып дамуымызға серпін беретін іс-шара ретінде зор мән беріп отырмыз.
Бұл тойдың тұсындағы басты мақсатымыз бүкіл халықтың ұлт ұстазы алдындағы өзіндік бір есеп беруі іспеттес болуы тиіс деп білемін. Абай сыны – ауыр сын, сындарлы сын.
Елбасы бастап, ел қостап, биік белестерді бағындырдық. Озық елулікке кіреміз деп мақсат қойдық, ол мақсатқа мерзімінен бұрын жеттік.
Озық отыздыққа қосылуды межеледік. Ол межеге де жетеміз. Сол межеге жетуге де бізге Абай мұрасы көмек бере алады. Ендігі мәселе – біз Абайдың көмегін түсіне алдық па, зерделей аламыз ба?
Ұлылықтың тойы ұлт алдындағы ұлы міндеттің үдесінен шығудың жолын іздеуге ұмтылдыруы тиіс. Әр азамат осы тойдың алдында еліміз, елдігіміз жөнінде терең ойланса дейміз. Абай бізге нені аманаттады? Абай бізден нені талап етті? Абай бізден нені күтіп еді? Абай елдің қай ісіне сүйініп еді? Сол сүйінген ісінен үйрене алдық па? Абай қазақтың қай ісіне күйініп еді? Сол күйінген ісінен жирене алдық па? Басқасын былай қойғанда, ақын айтқан бес асыл істі жүзеге асырып, бес дұшпанды бойдан қашырып жатырмыз ба деген ойдың төңірегінде толғансақ та талай жайға қаныға аламыз.
Абай мұрасы – біздің ұлт болып бірлесуімізге, ел болып дамуымызға жол ашатын қастерлі құндылық.
Жалпы, өмірдің қай саласында да Абайдың ақылын алсақ, айтқанын істесек, ел ретінде еңселенеміз, мемлекет ретінде мұратқа жетеміз.
Абай арманы – халық арманы. Халық арманы мен аманатын орындау жолында аянбағанымыз абзал. Абайдың өсиет-өнегесі ХХІ ғасырдағы жаңа Қазақстанды осындай биіктерге жетелейді.

Қасым-Жомарт ТОҚАЕВ,
Қазақстан Республикасының Президенті

 

ادامه نوشته

 

 1256  5 пікір 31 Қаңтар, 2020 сағат 12:16

Жаңаөзендіктер Президент Тоқаевқа ашық хат жазды

Abai.kz

Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласының тұрғындары ҚР Президенті Қ.Тоқаевқа 2011 жылы 16 желтоқсанда Жаңаөзенде мұнайшылардың бейбіт ереуілі кезінде халыққа оқ атуға бұйрық берген лауазымды тұлғаны анықтауды талап етіп хат жолдады,- деп хабарлайды Азаттық радиосы.

Хатқа жүзден астам Жаңаөзен тұрғыны қол қойған. Олардың басым көпшілігі оқиға кезінде жақындарынан айырылғандар, жараланып, мүгедек болғандар.
Бұл хатты Президент Тоқаевқа тапсыру үшін Жаңаөзен тұрғындары Нұрлыбек Нұрғалиев пен Мұратбай Жұмағалиев арнайы елордаға барған. Тұрғындар мұндай хат осы уақытқа дейін экс-президент Н.Назарбаевқа бірнеше рет жолданғанын айтады. Алайда, еш жауап болмапты.

-Жаңаөзендегі оқиғаға байланысты ауқымды негізгі мәселе – қарусыз халыққа полицияның оқ атуы. Атыс қаруын қолдануға бұйрық беруге құқылы бірден-бір уәкілетті тұлға, ол – Маңғыстау облыстық ішкі істер департаментінің бастығы болуы мүмкін бе? Бірақ полиция – төменнен жоғарыға бағынатын, атыс қаруын қатардағы полицияның өздігінен қолдануы мүмкін емес орган. Яғни – бұқара халыққа қарсы атыс қаруын қолдануға міндетті түрде біреу бұйрық берді. Демек, бұйрықты берген кім? Қарусыз адамдарға оқ атқандарды анықтап, жауапқа тартпай Жаңаөзен жағдайы тұрақтанбайтынын ескертеміз,- делінген хатта.

Бұдан бөлек тұрғындар жараланғандарға, баласынан, туысынан айырылып, қатты күйзелістің салдарынан денсаулығынан айырылғандарға арнайы мәртебе беруді беруді талап етеді.

Айта кетейік, 2011 жылдың 16-желтоқсан күні Маңғыстау облысындағы Жаңаөзен қаласында полиция бірнеше ай бойы ереуілдеп тұрған мұнайшыларға қарсы оқ жаудырып, күшпен таратқан. Кейін ресми дерек бойынша, 17 адамның қаза болып, 100-ден астам адамның жараланғаны анықталды.

Абай.кз

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-03 10:01:20

16 желтоқсан

Кім еді ден оқ атқан

Мұнайшыны аямай

Қырып көпті жылатқан

Жараланған қаншама

Талай болды қан құсқан

Елбасы еді сонда да

Итаршысын шын қосқан

Амандық пен нан жоқта

Билік қалар оңбастан

Елдің бабын таппаған

Зорлық көрер ір қастан

Назарбаев/Тоқаев

Жат болған ба əубастан?

Ереуілді.басса да

Көтеріліс болмақ тұс тұстан

شبه قصه ( 16 )

این نیمچه قصه می بایست در دنباله شبه قصه قبلی درج می شد. القصه دیروز بعد از سده مرحومه زلیخا شتابان به ورامالتوی پسر نوروز خجسته رفتیم. در هردوی اینها تعداد فراوانی از گنبد ، گرگان ، بندرترکمن ، قزاق و غیره حضور یافتند. بقول خانم قرار بود با میانجیگری حاج عبدالستار بلی عروس مطرود خاندان عبدالله زادسر به خانواده بازآورده شود.  هیچ نشانه ای از اقدام به چنین امر خیری ملاحظه نمی شد. از ورامالتوی فارغ شدیم دیدیم که آقساقال مذکور عازم شهرش بود با سواری جیپ رجب ه ر قاسىم که توقالش را  به خانه می برد. جدی و شوخی غیبتی از رجب کردیم که باید حالا قدر زوجه متوفایش را بیشتر بداند. آن روانشاد خیلی متین و گشاده دل بود و اجازه می داد ساته که ها ردیف جلوی خودرو بنشینند. همسر جدید پسرحاجی چندان اهل تعارف به نظر نمی آید. شاید تجربه مرگ زودهنگام اقيدا باعث شده مشارالیها بیشتر مورد ناز و افاده باشد. 

کاشف به عمل آمد هیچیک از اعضای شورای خانوادگی مرحومان ، عبدالله و زلیخا ، آقای شورا را در جریان نگذاشته اند. پس پیاده به سوی همت آباد روانه شدیم. همراهم حاج سرسنبای و برادر ناتنیم قطار / قدر بود. وسطهای راه شاپور پیرامون با جیپ تازه اش پیدا شد و ما را سوار کرد. البته مصلحت ندیده بود رجال محل را قال بگذارد. من که ردیف جلو جا گرفته بودم از شاپور پرسیدم این یکی سواری را کی خریده است. اگر از جواب دقیق طفره نرفته باشد ، شنیدم که دو سه ماهی از خریدش می گذرد. گوشزد نمودم که طبق ادب قزاقستانیها باید آن را بشوید. یعنی سورش را بدهد. لبخندی زد که معنایش قبول این پیشنهاد بنظر نمی آمد. خبر باجناق ، اسلام جمنی ، پروفسور و شرقشناس ، هم گرفتم که اول انگار متوجه نبود کدام باجناق را می گویم. باز هم جواب سر راستی نداد. در این میانه قطار از حال و احوال راننده میلیارد پرسید. گفت بد نیست. فقط از فشار خون و کمردرد و غیره خود شکوه ای نمود. من به برادرم که می گفت او هم مبتلای انواع کسالتها ، منجمله دیابت و استرس و ناراحتی های قلبی است. به او دلخوشی دادم که درد او معلول مشکلات مالی و اقتصادی بوده و باید شکر کند که مثل آقازاده ها کمرش از زحمات پولداری بدرد نیافتاده است. بدینسان راه کوتاه تا مقصد کوتاهتر شد. 

به نماز جمعه رسیدیم. حاج عبدالرحمان محمدی در سخنرانی قبل از خطبه اش متذکر شد که غرض از عبادت کسب اخلاق نیک است. به عبارت دیگر نماز ، روزه و حج اگر منجر به احسان و صله رحم نشود اعمالی عبث خواهند بود.

بعد از ادای نماز جمعه کمی چرت زده بودم که خآنم زنگ زد که در یخچال مقداری گوشت و گوجه فرنگی هست برای ناهار. اذان عصر کشیده شده بود. دو رعت نافله خوانده و آماده فرض بودم که خانم تالفنی خبر داد  که دارند عروس مارالذکر را می آورند. باعث و بانی این اقدام جناب حاج عبدالستار بلی بود و برادران و عموزادگان عبدالله زادسر همراهیش می کردند. این را هم بگویم که عبدالله اورپیوند ، دایی انور ، هم مشارکت داشت. من به دلایلی دل و دماغ استقبال از هیأت موصوف را نداشتم و به آرزوی خیر اکتفا کردم. طبعا همه نفسی براحتی کشیدند. مادر و دختری پس مدتها مدید از فراق فراغت یافته است. انور آشکارا شادمان بود. سر و صورتی صفا داده اطاقها را جارو می کشد. زنش بساط پذیرایی از حاضرین نشسته و خانه داری می کند. اینک دختران مرحومین ، عبدالله و زلیخا ، تصمیم دارند در امور شخصی این خانواده دخالت بیجا ننمایند. حتی ایگوز ، دختر کوچک بیت از عمه ، عمو ، خاله و خالوهایش خواهش می کند هرچه زودتر برایش همسری پیدا کنند. از قضا همو بود به خانم و سایرین می گوید چندین بار والدینش را بخواب دیده که باید ترتیب بازگشت عروس مظلوم را بدهند. بالأخره با همت ساته که مسأله حل شده است. شاید بگوییم که وی خالیبندی می کند. ولیکن مهم توکل/ریسک است. ان الأعمال بالنيات. اغلب اهتمام به یک امر را دون شأن ما يا بالا ربط تلقى می گردد. اما توفیق در هر کاری منوط به کاردانی ، پولداری و منت گزاری زیاد نیست. مگر همین ستاربای چقدر کارشناس امور اجتماعی ، سیاسی و اقتصادی است که خدماتش مورد تقدیر عوام الناس ایرانی و افغان قرار دارد؟ وانگهی مگر خاتم الانبیاء امی/ بیسواد نبود ؟ حدود یک میلیارد مسلمان خود را امت او می خوانند که معدودی از ایشان استکبار عمو سام ، دایی استالین و اژدهای مائو را به وحشت افکنده و از همه جالبتر جمهوری اسلامی ایران که خر دجال را به گل نشانده است. 

 

     

Аңыз Абай  340  5 пікір 31 Қаңтар, 2020 сағат 12:35

Абай мұраларындағы хакімдік қасиет туралы...

Нариман Нұрпейісов

Аңыз Абай  340  5 пікір 31 Қаңтар, 2020 сағат 12:

 

Нариман Нұрпейісов

 

Абай дейтін хакім, данышпан кісі еді.
Әттең, туған жері қазақтың іші болғандықтан
 қадірі азырақ білінді. 

Шәкәрім Құдайбердіұлы.

Ұлы ақын, ұлт поэзиясының кемеңгері Абайды тану, түсініп оқу – адамзат баласының қолы оңайлықпен жете бермейтін рухани биіктікке алып баратын басқыштың бір баспалдағы. Хакім Абай туралы Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті, Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев былай деп айтқан болатын: «Абай – біздің ұлттық ұранымыз болуы керек. Абайды таныту арқылы біз Қазақстанды әлемге танытамыз, қазақ халқын танытамыз. Менің балаларым мен ертеңгі ұрпағыма Абайдан артық, Абайдан ұлы, Абайдан киелі ұғым болмауға тиіс». Бұл байлам барлық қазақ баласының көкейінде тұруға тиісті қасиетті қағидаға айналған жағдайда ұлт мұратының ұлы армандарының орындалғаны.

Хаким Абай данышпандығы деп аталатын түбі терең, тағылымы таудай биіктікке жетудің сан алуан жолы мен соқпағы бар.  «Хакім» араб тілінен енген сөз, «данышпан», «дана адам», «әкім» деген ұғымдарды білдіреді, соңғы уақыттарда «хакім» үлгісінде тіпті сирек қолданады десек те болғандай, ал енді әкім мағынасында санаға жақын, етене ұғым болып қалды. Хакім деген сөздің ұғымы, берер ғибадаты жайындағы жауапты хакім, дана адам Абай мұраларының өзінен іздедік және аз-кем таптық та. Хакім сөзі алғаш Абайдың жиырма жетінші сөзінде кездеседі, яғни «Сократ хакімнің сөзі» деген қосымша түсінікпен берілген. Абай данышпан Сократты хаким деп бағалаған және осы қарасөздің терең мағынасына үңілсек Сократ хаким мен Аристодим екеуінің арасындағы диалог арқылы ақыл ойдың қуаттылығы, ақыл-ойға ие болып отырған адамзат баласының артықшылығын дәріптейтін тағылымдар жеткілікті.

Данышпан Абай өзінің аса көлемді, ғылым-білім, имани ұғым, діни тәрбие жөніндегі терең толғаныстарын, олардың өзара сабақтастығын энциклопедиялық үлгіде түсіндіріп беретін 38 қара сөзінде хакім сөзін әлденеше рет қолданған. Ендігі ретте осы қарасөзде кездесетін хаким сөзінің қыр-сырына ақын өз мұраларына үңіле отырып ой жүгірсек. «Хаким, ғалым – асылда бір сөз, бірақ ғарафта (араб - білу, тану) басқалар дүр», деп бір түйсе, тағы бірде «Әрбір ғалым – хаким емес, әрбір хаким – ғалым. ...Хакимдердің ғақлияты бірлән жетсе, иман якини (шын иман) болады. (1.148) -деп одан әрі тереңдей түсіндіреді

Кемеңгер тұлға хакимдік қасиетті жақсы адамның бойынан іздейді және ол тек сол жақсы адамның бойында ғана болады деп сипаттайды. Бұл пікірін ақын былай деп дәлелдейді: «Белгілі жәуанмәртілік (жақсы адам) үш хаслат (пайда, сипат) бірлән болар деген сиддық (шындық), кәрәм (ізгілік), ғақыл (даналық)....

Бұл айтылмыш үш хасләттің иелерінің алды – пайғамбарлар, онан соң - әулиелер, онан соң – хакимдер, ең ақыры – кәміл мұсылмандар». Аңғарып қарасақ жақсы адамның бойында адамзат баласының бойындағы ең жақсы қасиеттер - шындыққа жүгіну, ізгілікті болу, даналыққа жету екен, сонымен қатар аталмыш жақсы қасиеттердің кімге тән екенін де санамалап көрсетеді, яғни пайғамбарлар мен әулиелерде, хакимдер мен кәміл мұсылмандарға тән екенін атап, айғақтап  көрсетеді.   

Хакимдер жайлы айтылған келесі бір пікірі де өте құнды, олай дейтін себебіміз хакимдік қасиеттің бойында білім, ғылымға деген құлшыныс, ізденістің айырықша мол болатынын былай деп түсіндіреді: «Бұл хакимдер ұйқы, тыныштық, әуес-қызықтың бәрін қойып, адам баласына пайдалы іс шығармақлығына яғни, электрді тауып аспаннан жайды бұрып алып, дүниенің бір шетінен қазір жауап алып тұрып, от пен суға қайласын тауып, мың адам қыла алмастай қызметтер істетіп қойып тұрғандығы». Адам баласының ақыл-ой, данышпандығын баянды ететін қасиет ғылым екенін түсіндіріп және  жоғарыда айтылып өткен «әрбір ғалым – хаким емес, әрбір хаким – ғалым» деп келетін пікірін одан әрі тиянақтай түскен.

Данышпан Абайдың «Адаспай тура іздеген хакимдер болмаса дүние ойран болар еді»,-деп келетін пікірінің сыры да тым тереңде жатыр.  Жер бетіне өлім ұрығын шашып, қаншама қасірет-қайғы әкеліп жатқан оқиғалар мың-мыңдап саналады, дүниенің ойран ботқасын шығарып жатқандарды тура жолмен алып жүретін хакимдерге деген Абайдың сенімі зор екенін айқын аңғаруға болады. 

Абай өзі өмір сүріп отырған қоғамның қасіретіне ұдайы назар аударып отырды, әсіресе надандық атаулымен аяусыз күресті. Осы отыз сегізінші қарасөзінде имандылық ұғым жайында айтқан пікірлерінің қай-қайсы болса да аса бір білімпаздықпен, тереңділікпен суарылған. Сондай-ақ көп пікірлерін хакимдікпен байланыстыра отырып ой сабақтаған, соның бір дәлелі ретінде тағы бір рет Абайдың өз пікіріне жүгінсек: «Бұл заманның моллалары хаким атына дұшпан болады. Бұлары білімсіздік, бәлки бұзық пиғыл...». Кең байтақ қазақ даласына білім ұрығын шашып, имандылық нұрын септі деп санайтын моллалардың хакимдік қасиетке қарсы әрекетіне ақын төзбейді, «білімсіздік», тіпті «бұзық пиғыл» деп қабылдайды. Қазақ баласының қолына хакимдік қасиет оңай келіп қонбағанын осы келтірілген ақын жазбаларының қай-қайсысынан да аңдауға болады. Ұлы Ақынның «мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма» деп айтуына себеп те, салдар да жеткілікті болды.

«Қазақтың бас ақыны Абай Құнанбаев. Онан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ»,-деп (2.) Ахмет Байтұрсынов атап көрсеткендей қазіргі қазақ баласына ұлы ақын Абай шығармашылығын тереңдете оқытудың мәні мен маңызы аса зор. Тәуелсіздікті баянды ету үшін, ел бірлігі мен ынтымағын сақтау жолында, ұлттық рух пен рухани танымды асқақ ұстау үшін Абай мұрасын оқытудың маңызын айтып жеткізу мүмкін емес. 

Абайдың қарасөздеріндегі хакимдік қасиет және оның қазақ қоғамындағы тарихи ролі жайында біршама пікір сабақтап, түйінді ойларымызды ортаға салдық. Ал енді осы хакимдік ұғымы ақын жырларында кездеседі ме, айтылады ма деген сұрақтар төңірегінде де ой бөліссек. Әрине ақын жырларында дәл жоғарыдағы қарасөздегідей тәптіштеп, арнайы анықтама беріп хакімдікті түсіндірмейді, алайда сол қарасөздерінде айтылған хакимдік қасиеттің ақын өлеңдерінің көбінде поэзия тілімен өрнегін тауып, ойлы оқырманды данышпандыққа, даналыққа, әкімдікке шақыратын шумақтар аз кездеспейді. Сол себепті де біз өз пікірімізді осы тұрғыдан да одан әрі жалғастыра түскенді қажет деп таптық.

Абай жырларындағы хакімдік қасиет туралы толғамдар әрқашан терең ойға жетелейді. Ең алдымен Абай өмір сүрген қоғамның сыр-сипатына аз-кем анықтама бере кетсек. ХІХ ғасырдың екінші жартысы қазақ халқының бұлқыну мен жұлқынудан кетіп, төңкеріс жасау мен көтерілістің бәрінен тауы шағыла жеңіліп, ендігі кезекте қылша мойнын бодандық қамытын киюге «өз еркімен» ұсынып тұрған алмағайып замана еді. 

Бұл дәуір халықтың жүген, ноқтаға көндігіп, ер тоқымын бауырына алып тулау түгілі, ауыздықпен алысудың өзі сиреп бара жатқан кез еді. Халық үшін данышпандық, даналық ұғым, хакімдік қасиеттің (қазіргі әкімдік) құны көк тиынға айналып қалған кезі болатын. Қазақ елінің ел билеу жүйесі де, ой ойлау жүйесі де орыс отаршылдарының қолына түгел өткен кезең болатын. 

Ендігі жол қандай жол еді, аңырап қалған халық қай жолмен жүру керек, халыққа қандай жолмен жүрудің жолын көрсету керек деген мәселелер күн тәртібіне көлденең қойылды. Осы және басқа сан алуан сұрақтардың жауабын кемеңгер Абай жырларынан іздедік. Әрине Абай өз жырларында данышпандық туралы трактаттар, немесе хакімдік, әкімдік институт қалыптастыру керек деген қағиданы жер жаһанға жар салып айта алған жоқ. Ол кез ондай пікірді айтудан кетіп қалған кезең болатын. Алайда Абайдың ұлылығы сол туған халқының бойынан осы қасиетерді іздеді, таба алмай күйінді, ең бастысы осындай қасиеттің бар екенін және ол қасиеттердің қапысыз керек екенін ұқтырды, Абайдың Абайлығы да осында. 

Абайдың өзіміз іздеген тақырыптағы жырларына там-тұмдап болса жақын келейік-ші. Ақынның 1986 жылы жазылған «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек» өлеңіндегі мына жолдар еріксіз назар аудартты:

Ақылды қара қылды қырыққа бөлмек,

Әр нәрсеге өзіндей баға бермек.

Таразы да, қазы да өз бойында,

Наданның сүйенгені көп пен дүрмек,- деп келетін терең мәні бар ақын жырының соңғы шумағы былай аяқталады екен:

Қолдан келе бере ме жұрт меңгермек?

Адалдық, арамдықты кім теңгермек?!

Мақтан үшін қайратсыз болыс болмақ,

Иттей қор боп, өзіне сөз келтірмек.

Ақын ақылды адамның қасиетіне қатты көңіл бөледі, ақылдың таразысы, қазылығы үстем болса, наданның кімге сүйенерін тап басып көрсетеді. Одан әрі келтірілген жыр жолдарындағы ел билеу, ел меңгерудің оңай еместігін, яғни хакімдікке қолы жеткеннің адалдық пен арамдықты теңгере алатын қасиеті бар ма деген сұрақ қояды. Өкініштісі сол «мақтан үшін қайратсыз болыс болмақ» сәнге айналған заманда қолдан келер қайрат қалмады.

Абай даналықтың, данышпандықтың кілті ғылымда деп түсіндірді. «Ғылым таппай мақтанба» өлеңі осының айғағы. Көпке мәлім өлеңнің ойымызға тірек боларлық кейбір шумақтарына үңілсек:

Болмасаң да ұқсап бақ,

Бір ғалымды көрсеңіз.

Ондай болмақ қайда деп

Айтпа ғылым сүйсеңіз.

Сізге ғылым кім берер,

Жанбай жатып сөнсеңіз?

Дүние де өзі, мал да өзі,

Ғылымға көңіл берсеңіз.

Ғылым-білім жайында айтылған ақын аманатының түйіні төмендегідей:

Мұны жазған – білген құл,

Ғұламаһи Дауани,

Солай депті ол шыншыл.

Сөзін оқы және ойла..., -деп аяқтауының да терең сыры бар. ХҮ ғасырда өмір сүрген тәжік халқының классик ақыны, философ Дауани Ғұламаһиді (Жалаладдин Мұхаммад ибн Асхад ад-Дауани (1427-1501) еске алуы, сөзін оқып, ойлан деуі жай емес. Даналық мектебінде оқу, данышпандыққа жету оңай емес, ол үшін жас кезіңнен бастап оқы, білім ал деген өсиеттер ақын жырларында әр кез айтылып отырады. Халық айтса қалт айтпайды, «оқу инемен құдық қазғандай», Абай да даналыққа барар жол, баспалдақ ғылым мен білім екені сан рет ескертті.

Білімді болу, ғылымды игеру данышпандыққа, кемеңгірлікке апаратын ақиқат жол. Осы тақырыпты тереңнен қозғап жазған Абай өлеңдерінің бірі «Интернатта оқып жүр» өлеңі. 

Интернатта оқып жүр

Талай қазақ баласы – 

Жаңа өспірім, көкөрім,

Бейне қолдың саласы, - деп басталатын өлеңде білім алу мен білімді болудың арасындағы сан алуан қадір-қасиет жайында жеткізе жазды. Ақын жырларына үңілейік:

Аз білгенін көпсінсе,

Көп қазаққа епсінсе,

Кімге тиер панасы?

Орыс теріс айтпайды

Жаман бол деп оларды.

Қаны бұзық өзі ойлар

Қу менен сұм боларды,

Орыста қалар жаласы, - деп бір түйеді. Одан әрі:

Ойында жоқ бірінің

Салтыков пен Толстой,

Я тілмаш, я адвокат

Болсам деген бәрінде ой,

Көңілінде жоқ санасы, - дейді. (3.49.)

Білім-ғылым туралы сөз болғанда бағдарламалық роль атқаратын осы өлең жайында академик абайтанушы М.Әуезов айтқан келесі бір пікірлерге сүйене отырып айтпақ ойымызды жалғастырсақ. «Бұл өлеңде cыншылдық та көп, қоғам үшін озғын ой да мол. Жаңа буынға басшы болған ақын патшалық системасына да терең сын айтады. Тегінде, қазақ баласының ендігі талпынатыны тек орысша оқу екенін Абай бұрын да айтқан. Бірақ, екі түрлі оқу бар...

Біріншісі – патшалық аппараты, өзіне тілмаш, ұсақ чиновник, ...әзірлеймін деп отырған шала шикі оқу. Бұған берілген жасты, Абай халыққа пайдалы емес, залалды адам боп шығады деп бағалайды. Оның бар талабы: прошение жазу, шала зәкүншік, шалағай төрешік болу. Өзі де азғын, елді де сорлатады. ...Бұндай оқушы болудан жирену керек. Ұсақ тілмаш, әлдеқандай адвокат, чиновник болсам деген арманда жүрген жаңағы жастарға Абай «Салтыков пен Толстойды» әдейі атап өтеді», -дейді. (4.94.) Ұлы Абай өзғын ойлы данышпан тұлғаларды жайдан-жай еске алмағанын Әуезов сынды абайтанушы ғалым тап басып көрсетіп отыр. Абай өмір сүрген қоғамда қазақ баласына данышпандыққа жету тым оңай болған жоқ, тіпті оқу-тоқудың соңына түскендердің дені «прошение жазу, шала зәкүншік, шалағай төрешік болу» секілді қасиетсіз жолды таңдап жатқанда не үміт, не қайыр тілейсің.

ХХ ғасырдың бас кезінде-ақ данышпан Абайды «Қазақтың бас ақыны» деп таныған және осы ұғымды қалың қазақ баласының санасына сіңіруге бар күш-жігерін жұмсаған ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынов былай дейді: «Сөз жазатын адам әрі жазушы, әрі сыншы боларға керек. Сөздің шырайлы ажарлы болуына ойдың шеберлігі керек; ұнамды, орынды, дәмді болуына сыншылық керек; мағыналы, маңызды болуына білім керек. Абайда осы үшеуі де болған».(2.144.) А.Байтұрсынов та кемеңгер тұлға болудағы басты өлшемнің бірі білім екенін және ондай қасиет ақын бойында жазушылық, сыншылық өнермен ұштасып жатқанын айғақтай түседі. 

Шын мәнінде данышпан «Абай шығармаларының мағынасын терең бойлап ұғып-түсіне алсақ, өткен заманды, елдің жайын, халықтың тағдырын, ой-арманын тани аламыз. Және сол арқылы қазіргі заманды, кешегі мен бүгінгіні, келешегімізді де бағдарлаймыз». (5.448.) Бұл ақиқатқа ешбір күмән келтіруге болмайды. 

Абай және хакімдік қасиет жайына қайта назар аударсақ. Қазақ елінің бодандық қамытына белінен батқан кезінде өмір сүрген ақын жырларында әкімдік деген ұғымдар жоқтың қасы. «Сәулең болса кеудеңде» өлеңінде айтқандай: «Единица  - жақсысы, Ерген елі бейне нөл» жағдайына жеткен болатын, сол себепті де ақын одан әрі: «Единица кеткенде, Не болады өңкей нөл?» деп сұрақ қоятын, мұңға батқан ақын:

Сөзімді ұғар елім жоқ;

Моласындай бақсының

Жалғыз қалдым - тап шыным!,-деп қатты күңіренетін.

Абай ақын орыс тіліндегі «единица» сөзін термин ретінде дерліктей  жай ғана қолданып отырған жоқ, қазақы ұғымдағы жеке, дара мағынасын беретін сөздің аудармасын саналы түрде алмауы, «не болады өңкей нөл?» деп сұрақ қоюының астарында,  ішкі сырында терең ой жатыр. Қазақ баласының бойындағы даралық, данышпандық қасиеттің жойылып бара жатқаны, сол себепті де «өңкей нөлдердің» аренаға шығуы бұл кезде жанға бататын жағдай болып қалған еді, бақсының моласындай жалғыз қалған ақынның жан-дүниесін түсіну сол кезде де, қазір де оңай болмай тұр. «Нөл» көбейіп кеткен заманның қасіретін ақын аз тартпады, жалғыз қалған ол сөзін ұғар елі жоғына күйінді...

Туған халқының бойынан данышпандық пен даналықты, әкімдік пен хакімдік қасиеттің ауып бара жатқанына жаны ауырған кемеңгер енді бірде «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым»,-деп күңіренді, сол себепті де жоғарыда айтылған «нөлдердің» әрекетін:

Бас-басына би болған өңкей қиқым

Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын,-деп түсіндірді. Ақын жырларында айтылған «қиқымдардың» би болғысы ғана емес, әкім болғысы келетіндері мол, сойтіп елдің сиқын алады. Бұл әрекеттерден әлі де арылып болған жоқпыз, Абайдың Абайлық құдіреті де осында.

Данышпандыққа барар жолдың соқпағы білімпаздықтан бастау алады. Сол себепті ақын өзінің көп өлеңдерінде білімді, білімпаздықты, білімділікті арқау етіп отырды. «Білімдіден шыққан сөз, Талаптыға болсын кез»,-деп тіледі.

Демек саналы ғұмырын, жыр жауһарын «Біріңді қазақ бірің дос, көрмесең істің бәрі бос» деп өсиет еткен ұлы ақын, кемеңгер хакім Абай жайындағы айтпақ ойымызды түйіндей түссек. Айтпақ ойымыздың тұма бұлағы Абайдан басталды және кемеңгер ақын жайында айтылған «бар қазақтың жүрегіне жол тапқан» жазушы әрі ғалым Сәбит Мұқановтың біздің айтпақ ойымызды айғақтай түсетін бір пікіріне жүгінсек: «Данышпандардың бәрі – ақын емес, ақындардың бәрі – данышпан емес, Абай – солардың екеуі де болды». Айтылған пікір – хакім Абайдың данышпандық образының жарқын беттерін аша түседі. Бұл пікірді тағы бір пікірмен толықтырудың, сабақтастырудың өзі артық дүние. 

Нариман Нұрпейісов

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-02-01 13:35:36

Абай дейді Құдай бар

Абайлайық жарандар

Медреседе сабақ ап

Ұқты білім нысан бар

Қытайдан да үйрен деп

Тапсырған-ды пайғамбар

Əл-Фараби арқылы Ол

Дана білді талай бар

Ғылым тауып жан жақтан

Елін етті хабардар

Қақсаса да қазақша

Аңғармады ау Қазақтар

Қара сөздер білгенге

Қарата айтқан лұғаттар

Өлді Демең Абайды

Еңбектері - аяттар

Жаны жүр ғой жұмақта

Берер рəббі ырзықтар

Үлгі бола бізге де

Қорлады біздің жамандар

Əрине ел елшісі

Қараңғыны ағартар

Алтын қолда қадірсіз

Аяқасты кей жатар

Абай, Абай дегенше

Жолын қусын қылған зар

Тілге жеңіл " Абайды "

Көтерер кемел адамдар

Көпті жүрген жамандап

Көрге болар жаман зар

شبه قصه ( 15 )

بگمانم این گفته از دکتر علی شریعتی است که اگر در "شاهنامه"فردوسی سهراب فرزند رستم معرفی شده بخاطر آبروداری بوده که اعتراف به ترک بودن چنین فرد قهاری مغایر ادعای " هنر نزد ایرانیان است و بس " می باشد. مضافا به اینکه حضرات " شیر ژیان را نگیرند به کس ". در راستای پاک کردن صورت مسأله فرمول پسرکشی بکار می رود. قضیه این بوده قوم سکا ( بقول مهندس یسنبرلین ، مؤلف تریلولوژی " کوشپه ندىله ر " در حكم پاسدار کیانی بودند که در میان قزاق ها طایفه قبچاق اعقابشان شناخته می شوند. می شود آنان را سگ وفادار شاهنشاهی ایران خواند. پس چندان بعید نیست که آن یل سیستانی حتی بانگیزه حرفه ای پسر ناخلفش را فدای خدمات نظامی خود کرده باشد. بهر حال پیشنهاد سهراب به رستم زابلی مبنی بر مشارکت در تسخیر کشور یادشده رد می شود. سپس خود رستم بدست برادرش شغاد کشته می شود. اخلاف کیانیان خاندان هخامنشی است که کوروش با انواع حیله ها ماد ها ( حکومت کرد ) را آواره کوه ها می سازد. این شخص را برخی همان ذوالقرنین فاتح شرق و غرب دنیا می پندارند که سدی استوار جهت حفاظت از مردمان وابسته اش در برابر قوم یأحوج و مأجوج بنا مى نمايد. حريف سرسخت او ملکه توموریس بوده که پیشنهاد سیاسی قاتل پسرش را دائر بر ازدواج نپذیرفته به پیکار می خواند. در میدان نبردی جانانه کوروش کشته می شود و چون سرش را پیش ملکه می آورند آن را در ظرفی پر از خون گذاشته خطاب به او می گوید " اگر هنوز هم تشنه خونی بیشتر بنوش ". لشکریان شکست خورده فقط لاشه بی سر سرور خود را به میهن آورده در پاسارگارد می نهند. جالب این است که عده ای جاهل گور کذایی را زیارتگاه خود ساخته در حسرت شاهنشاهی از هم پاشیده زار می زنند.       

جالبتر اینست که می گویند رضا شاه پهلوی که دستپرورده تیپ قزاق روسیه تزاری بود ، برخلاف ادعای پهلوی بودن ، تباری ترکی داشت و چون دلدادگان فرنگ او را عامل تحقق آمال بیاید خود قرار می دهند بالأخره چنان هار می شود که اغلب قریب به اتفاق متجددين کذایی را مثل سگ لت و پار می سازد.  سپس به خیال آریایی بودن با نازی ها متحد می گردد که منجر به تبعیدش می شود. محمد رضای پهلوی ، بنا به اقرارش ، دست نشانده آمریکا بوده ولی وقتی همه اطرافیانش را بذلت می نشاند ، موقع فرار از کشور فرصت نمی یابد که مومیایی پدرش را باخود ببرد. اینک رضا نیم پهلوی خواهان احترام به بقایای جسد جدش از سوی آخوند هایی می باشد که بقول شاهپرستان تبارشان به ضحاک ماردوش می رسد. 

امروز سده مرحومه زلیخاست که گویا یک انگشتری از شهبانو فرح بدو رسیده است. قضیه از این قرار بوده که آن نایب السلطنه که منفور اکثریت ایرانیان واقع شده بود در صدد جلب علاقه قزاق های آواره بر می آید و ضمن اهدای دو تخته فرش نفیس به مسجد قزاق محله گرگان یک حلقه انگشتر خود را به دوشیزه ای از موک^آل ها می دهد بلکه از دعای خیرشان برکت یابد. این هم ناگفته نماند که از این ایستگلدی ها ، یکی معروف به قاضی مملکت ، شب و روز در حسرت سلطنت وامانده بیتابی می نماید. واقعا چرخ بازیگر چه بازی ها در نمی آورد. اما دریغ از دل بیدار.

قمار با گلادیاتور های کوچک

۰۵ بهمن ۱۳۹۸

شرط‌ بندی روی نبرد تن به تن کودکان در جنوب تهران به خاطر پول و مواد

قمار با گلادیاتورهای کوچک

سحر جعفریان

ینجا �دیترویت� (خطرناک‌ترین شهر جهان) نیست. اینجا محله هرندی است در پایتخت کشور ما. همانجا که به چرکی شدن زخم‌های اعتیاد شهرت دارد. خیابان‌های شوش، علیزاده و محمدی از جمله معابر آن است که در بوستان‌ها و پلاک‌های متروکه‌شان معتادان، کارتن‌خواب‌ها و بزهکاران جمع می‌شوند تا در کنار استعمال گروهی موادمخدر ‌با قمار روی کودکان معتادشان، خود را سرگرم کنند. گویا محله هرندی هویتش با زایش هر روزه هزاران آسیب گره خورده ‌است و این روزها نوع جدیدی از کودک‌آزاری و قمار را نیز تجربه می‌کند. در این گزارش چند روایت از صحنه‌های هر روزه محله هرندی را می‌خوانید.

• دنیای افیونی

وارد کوچه باریکی از فرعی‌های خیابان علیزاده در محله هرندی می‌شویم. اغلب خانه‌ها فرسوده یا متروکه‌اند. نایی به آجر و سیمان‌هایشان نمانده است. جلوتر یک دوراهی مقابلم پدیدار می‌شود. سمت چپ، همانجایی است که من را به مقصد اصلی می‌رساند. پیش که می‌روم صداهایی نامفهوم به گوش می‌رسد. عابران اغلب ظاهری ژولیده و کثیف دارند. همه زندگی‌شان را در کیسه سیاهی جمع کرده‌اند و به دوش می‌کشند. حالا صداها واضح‌تر شنیده می‌شود. انتهای کوچه باریک یک فرورفتگی است. ناگهان در یکی از خانه‌های به ظاهر خالی از سکنه باز می‌شود و چند کودک و نوجوان تلوتلوخوران بیرون رانده می‌شوند. تعدادی مرد هم در همان فرورفتگی نمایان می‌شوند. �اصغر� یکی از نوجوان‌هایی است که به واسطه مصرف مشروب و استعمال کمی‌ مواد دست‌ساز قرار است میان گود برود و با پسر همسایه که او نیز شرایط مشابه دارد زورآزمایی کند. ۱۳ بهار را دیده است. پدر و مادرش معتادند و خواهر کوچکش را یک سالی می‌شود که ندیده است.

• شرط ببند و بجنگد

میانه فرورفتگی را خلوت می‌کنند تا اصغر و پسر همسایه مانند خروس‌های لاری (جنگی) به جان هم بیفتند و سور و سات جنگ فراهم شود. تماشاچیان حاشیه دیوار خزیده‌اند و آرام به شیوه خودشان تشویق می‌کنند. بساط تزریق و دود هم مهیاست. گلادیاتورهای کوچک یکی دو دور می چرخند و کری خوانند. حالا نخستین مشت و لگدها نثار هم می‌شود. اصغر بعد از چند ضربه ای که به سر و صورتش می خورد روی زمین پخش می شود. خیلی زود است اما نفس هایش گویی به شماره می افتد، مواد و مشروب از یک طرف جانش را کاسته، ضربه ها هم از طرفی دیگر توانش را برده. با آن همه زخم و سرزیرخون که صورتش را به پنهان کرده مدام و دیوانه‌وار می‌خندد. لحظه ای درنگ و بعد به آرامی از جایش بلند می شود. انگشت اشاره اش را به سمت پسر همسایه می گیرد و می گوید: �خب بازی بسته. حالا نوبته تو که کتک بخوری… پس بگیر… نوش جونت…� همه قدرتش را می ریزد توی مشت هایش و یکی پس دیگری می کوبد بر سر و صورت رقیب. یکی از مردها که جوان‌تر به نظر می‌رسد با دیدن این صحنه کمی‌ نیم‌خیز می‌شود و فریاد می‌زند: �د ِ بزن پسر احمق… بزن تا بدبختم نکردی…�. اصغر انگار که جان گرفته است پی در پی حمله می‌کند و ضربه می زند. مسابقه تک راندی است. پسر همسایه رمقی برایش نمانده؛ بنابراین پیروزی اصغر نزدیک است. تماشاچیان یا خمارند یا نشئه. بعضی خوابشان برده و تعدادی هم در دنیای افیونی خود چیزهایی زمزمه می کنند. �لیلا ساقی� هم مشغول فروش بسته های ۳ گرمی و ۵ گرمی تریاک به سنتی بازها است. البته که برای صنعتی زن ها هم بسته ۱۰ هزار تومانی و ۱۵ هزار تومانی آماده کرده است. میان گود نبرد هنوز جدال خونین برپاست. صدای مشت و لگدها تمامی ندارد. هر کدام از گلادیاتورها به پیروزی فکر می کنند و آن مبلغ ناچیزی که قرار است مواد یک وعده مصرفشان را جور کند. چند دقیقه بعد، مبارزه به نفع اصغر و به سود مرد جوان که ۳۰ هزار تومان روی او شرط بسته بود تمام می‌شود. حالا پسر همسایه روی زمین چمباتمه زده و از درد و نشئگی به خود می پیچد. پدرش آنجاست اما مشغول چانه زدن با مرد جوان تا شاید بتواند از زیر بار پرداخت شرط به نوعی شانه خالی کند. مرد جوان کوتاه نمی آید و تهدید می کند اگر همین الان پولش را ندهد او را هم مثل سگ می زند. پدر خود را شکست خورده که می بیند نگاهی بی جان به پسرش می اندازد و  با عصبانیت نعره می‌کشد: �گورت را گم کن پسره بی‌عرضه… نبینمت…� ساعتی می‌گذرد تا اصغر کمی ‌به خودش بیاید. چیزی از آثار مواد و مشروب در حالات و رفتارش باقی نمانده. دستمالی به او می‌دهم و می‌پرسم: �چند وقته مواد مصرف می‌کنی؟ ‌�تلخ می‌خندد و می‌گوید: �خدا لعنت کنه بابام رو…�

• قمار نیست؛ کار است!

مرد جوان با فریاد متوجهم می‌کند آنجا نایستم و بروم پی کارم. اصغر را به بهانه غذا دنبال خود می‌کشانم. او نیز آرام و خموده دنبالم روان می شود. می‌گوید: �آبجی غذا نمی‌خوام؛ کمی‌پول به‌هم بده…� می‌پرسم: �پول برای چی می‌خوای؟ ‌� اطرافش را نگاه می‌کند و می‌گوید: �باید تا شب نشده برای خودم و بابام شیشه جور کنم. امشب مهمون داریم. از این مسابقه که نشد چیز زیادی دربیارم. بی‌شرف سهمم را بالا کشید. به من می‌گه سهمت همون مشروب و مواده که باهاش حال کردی. حسابش رو می‌رسم؛ صبر کن. حالا پول می‌دی یا نه؟ ‌� می‌پرسم: �بساط قمارتون هر روز برپاست؟ ‌� اخم می‌کند و می‌گوید: �چه قماری!؟ دارم نون درمیارم. پول مواد نداشته باشم باید برم دزدی. دزدی خوبه؟ تازه اگه به جای ما، خروس‌ها رو به جون هم می‌انداختیم می‌گفتید حیوون آزاریم. بالاخره چکار کنیم ما؟ هر هفته یه همچین مسابقه‌ای رو راه می‌ندازیم تا چند نفر به نون و نوایی برسن. چهارتا مشت و لگد هم می‌خوریم. هیچی نمیشه.� با اینکه حسابی کلافه شده است باز می‌پرسم: �نون و نوا!؟ ماه پیش یکی از بچه‌های این محله به خاطر مصرف همزمان مشروب و مواد و از طرفی درگیری شدید مُرد! ‌� ابرو بالا می‌اندازد و می‌گوید: �به تو چه آبجی؟ اینجا این‌طوری زندگی می‌کنن. همه هم راضین. اون خدابیامرز هم می‌خواست حواسش به اندازه مصرفش باشه. از تو به ما چیزی نمی‌رسه! ول کن آبجی…�

• خوشبختی یعنی یک میلیون!

کوچه‌پسکوچه‌های اطراف دوراهی را باز قدم می‌زنم. کنار حمام متروک چند نوجوان را با صورت‌هایی که خط چاقو بر آنها جا خوش کرده است، می‌بینم. نزدیک می‌شوم. کمی‌ خودشان را جمع و جور می‌کنند. یکی‌شان می‌پرسد: �چی می‌خوای آبجی؟ ‌� پاسخ می‌دهم: �دنبال جایی هستم که قمار و بزن بزن داشته باشه؟ ‌� آنکه به نظر کم‌سن و سال می‌آید می‌گوید: �همینجاست. خب!؟ ‌� یکی دیگرشان ادامه می‌دهد: �زود اومدی. باید بعدازظهر ساعت ۵ بیایی. امروز داش میثم و رحیم کچل مسابقه دارن. بابای میثم روش ۲۰ هزار شرط بسته.� با تعجب می‌پرسم: �فقط۲۰ هزار تومان؟ ‌� نفر اولی پاسخ می‌دهد: �پس چقدر؟ ۱۰۰ هزار تومن خوبه؟ ‌چی می‌گی آبجی؟ اینجا برای خاطر هزار تومن همه چیزشان را می‌فروشند. این رقم‌ها برای ما یعنی میلیون! یعنی خوشبختی! یه وقتایی هم هست که آق نادر مهمون ویژه میاره که اون مهمون خیلی بیشتر از این حرفا شرط می‌بنده. رقم‌هایی مثل ۵۰۰ هزار تومن.� برای اینکه از اسم آق نادر خیلی دور نیفتم می‌پرسم: �آق نادر کیه؟ ‌� جواب می‌دهد: �یه جورایی رئیس این جور قمارخونه هاس. قمارخونه های بچه جنگی! ‌برای این حموم متروک یه راه از پنجره درست کرده که همه از اونجا رفت‌وآمد می کنن. یه وقتایی پلیس میاد و پلمب می کنه و میره. جالب این که می‌گن آق نادر اصلاً معتاد نیست. ادای معتادا رو در میاره! موادی هم که به بچه‌ها می‌ده خودش درست می‌کنه.� سکوت کوتاهی می کند و ادامه می دهد: �این جمع ها جای تو نیست آبجی! به درد این کار نمی خوری. رد چاقویی، صدا نخراشیده ای، عمل سنگینی، قیافه تابلویی، چیزی که وقتی می آی تو جمع مون حرفی واسه زدن داشته باشی. اینجا سر بساط مواد و قمار همه چیز معامله می کنن. از جون مرغ تا شیر آدمیزاد. فیلم نیست ها؛ واقعی واقعی! فیلمای سینمایی رو از روی ما داستان می کنن.�

• اعتیاد به استخوان اهالی رسیده

اهالی محله هرندی همگی از وضعیت نامناسب و روند افزایشی آسیب‌های حاشیه‌ای اعتیاد در محله‌شان گلایه‌ دارند. �عباسعلی مصباح� از ساکنان قدیمی‌هرندی دراین‌باره می‌گوید: �اینجا دیگر جای زندگی نیست. تبدیل شده به محله معتادنشین. معتادان متجاهر در دسته‌های کوچک و بزرگ، زن و مرد هر گوشه‌ای از کوچه و خیابان‌ها اتراق می‌کنند. هرچند وقت یکبار پلیس، شهرداری یا بهزیستی می‌آیند تعدادی از آنها را جمع می‌کنند اما باز خیلی زودتر از آنچه که تصور کنید پیدایشان می‌شوند. اوایل دردمان این بود که معتادان اینجا فقط موادمخدر مصرف می‌کنند اما حالا قاچاق مواد، سرقت، خرید و فروش بچه و نوزاد و قمار هم به آن اضافه شده است. همه جور آسیب‌ شهری و اجتماعی را می‌توانید در اینجا ببینید.� �زهرا سادات اقدسی� هم یکی دیگر از اهالی، بافت فرسوده، آلودگی‌های زیست‌محیطی، ناامنی و مهاجرت افراد معتاد از سایر محله‌ها به این محدوده را از جمله مشکلات اساسی خانواده‌های ساکن در آن می‌داند و می‌گوید: �سال ۱۳۹۴ آمدند چند بوستان مثل میثاق در خیابان شوش ساختند اما چاره نشد و خیلی بدتر از قبل معتادان سر و کله‌شان پیدا شد. انگار با ساخت این بوستان‌ها، پاتوق تازه و سرپناه نونوار پیدا کرده بودند. جایی در بوستان میثاق است که به گعده‌نشینی معتادها تبدیل شده. قمار و فساد می‌کنند. بچه‌های خودشان را که اغلب معتادند آنجابه‌جان هم می‌اندازند؛ به خاطر ۱۵ هزار تومان! پلیس می‌آید و آنها هم چند وقتی در کوچه‌های اطراف گم و گور می‌شوند. همین! البته زمستان ها، روزهای بارانی و برفی یا برنامه ندارند یا جایی مسقف پیدا می کنند. تعجب می‌کنم با وجود این همه خیریه، مددسراها، گرمخانه و انجمن و طرح‌هایی که پلیس اجرا می‌کند چرا هنوز مشکل به استخوان رسیده اعتیاد در هرندی حل نشده است؟ ‌�

• صورت مسئله‌ها را پاک نکنیم

اعتیاد در محله هرندی ابعاد تازه و هولناکی به خود گرفته است. آن‌گونه که تعامل بیشتر سازمان‌ها و نهادهای درگیر را می‌طلبد. �لیلا ارشد� مدیر خانه خورشید که در حوزه کاهش آسیب‌های اعتیاد بانوان فعالیت می‌کند معتقد است که تعدد خرده فرهنگ‌ها در یک محله و مهاجرت‌پذیری بستر مناسبی برای بروز انواع آسیب‌ را در آن به وجود می‌آورد. حال اگر به آن عوامل فرهنگی، اقتصادی و شهری را هم اضافه کنیم این آسیب‌ها شکل و شمایل پیچیده‌تری به خود می‌گیرند. او دراین‌باره بیشتر توضیح می‌دهد: �تنوع بافت جمعیتی و فرهنگی، واحدهای مسکونی کوچک و فرسوده، کمبود سرانه‌های شهری، بهداشتی، درمانی و آموزشی به معضل اعتیاد در این محله دامن زده است. متأسفانه مدتی است که شاهد رواج نوع جدیدی از کودک‌آزاری و قمار در پاتوق‌های شناسایی شده این محله هستیم. پسران ۸ تا ۱۵ ساله‌ای که اغلب معتاد هستند و به اجبار همین اعتیاد و البته به خواست خانواده‌هایشان تن به مبارزه‌های عجیب و غریب می‌دهند که اساس آن شرط‌بندی است. مددکاران مؤسسه خانه خورشید در قالب اجرای طرح امدادرسانی محلی بسیار سعی کرده‌اند تا هم با آن کودکان و نوجوانان و هم با خانواده‌هایشان ارتباط بگیرند اما در ۸۰‌درصد موارد موفق نشده‌اند. چون معمولاً تمایلی به تغییر وضعیت ندارند که آن نیز به سبب فقر آموزشی است.� او ادامه می‌دهد: �باید تا قبل از اینکه حوادث ناگوار آینده محله، جامعه و فرزندانمان را بیش از این تهدید کند به جای پاک کردن صورت مسئله‌ها و ابراز ایرادات غیرحرفه‌ای به فکر راهکارهای اصولی باشیم. اینکه نیروی انتظامی ‌بیاید و بساط قماربازان را برای یکی دو روز به‌هم بزند فایده‌ای ندارد. یا اینکه فقط مددسرا راه‌اندازی کنیم به خودی خود بی‌فایده است. ما اینجا به بسترسازی برای رونق اقتصادی، مهارت‌آموزی و توانمندسازی اهالی و ارائه آموزش‌های تخصصی درباره آسیب‌ها بیشتر نیازمندیم.�

• الهام فخاری، عضو کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای اسلامی شهر: تقویت همه جانبه انجمن‌های مردم‌نهاد

اثربخشی فعالیت نهادهای دولتی و غیردولتی در قالب انجمن‌های مردم‌نهاد مرتبط با معضلات افسارگسیخته محله هرندی زمانی نمایان می‌شود که پیوست‌های کارشناسی در آن در نظر گرفته شود. �الهام فخاری� عضو کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای اسلامی شهر تهران ضمن بیان این موضوع می‌گوید: �معضلات محله هرندی از جمله معضلات میان بخشی است که نیاز به تعامل پویا و پایدار سازمان‌هایی مانند بهزیستی، شهرداری، نیروی انتظامی و کمیته امداد دارد. اما آنچه تاکنون به تجربه اثبات شده نقش پررنگ انجمن‌ها و خیریه‌ها در رفع آسیب‌های ناشی از مصرف موادمخدر به‌ویژه در حوزه بانوان و کودکان است که ما می‌توانیم با تقویت همه جانبه بستر امدادرسانی از سوی این انجمن‌ها و خیریه‌ها به هدف که همان بهبود شرایط محله است حداقل نزدیک شویم. البته اصلاح زیرساخت‌های اقتصادی محله که طبق آمار غیررسمی بر پایه خرده و عمده‌فروشی موادمخدر است نیز بسیار می‌تواند کارساز باشد.� فخاری ادامه می دهد: �اگر در محله هرندی ظرفیت های مثبت محلی آن مورد توجه قرار گیرد و برچسب آسیب های متنوع از آن برداشته شود حتما شاهد توان افزایی و تغییرات مثبت در آن خواهیم بود. همچنان که باید بدانیم آسیب ها در همه محله ها و اماکن حتی شمال شهر هم بروز می کنند اما طبیعی است که در محله ها و مناطق کم برخوردار به نوعی آشکارتر جولان می دهند.�

• سرهنگ �عبدالوهاب حسنوند� رئیس ستاد مبارزه با مواد مخدر تهران: هرندی اولویت است

برای پیگیری برخورد پلیس در ارتباط با قمار روی مبارزه کودکان در منطقه هرندی با روابط عمومی نیروی انتظامی تماس گرفتیم که اعلام شد باید با سرهنگ �عبدالوهاب حسنوند� رئیس ستاد مبارزه با مواد مخدر تهران گفت و گو شود. سرهنگ حسنوند با �رد دریافت گزارش هایی مبنی بر قمار با کودکان معتاد� در محدوده محله هرندی به نیروی انتظامی می گوید: � پاک سازی محور شوش، هرندی و دروازه غار از اولویت های نیروی انتظامی تهران است که در همه بخش های آن از جمله ستاد مبارزه با مواد مخدر، پیشگیری از جرایم، پلیس امنیت، سرکلانتری ها و کلانتری محله به طور مستمر پیگیری و اجرا می شود. آنچه مهم است هماهنگی بین سازمان های درگیر با این نوع از معضلات است. مثلا در طرح جمع آوری معتادان متجاهر تعداد زیادی به کمپ ها معرفی می شوند که با توجه به گستردگی گروه سنی (کبر سن و صغر سن) آنها نیاز است بهزستی شیوه و مکان درمانی خاص در نظر بگیرد. بعد از آن هم سازمان های دیگر به ماجرا ورود پیدا کنند تا زمینه مهارت آموزی، آگاهی بخشی و اشتغال زایی فراهم شود.� حسنوند می افزاید: �متاسفانه بیشترین آسیب متوجه کودکان معتاد و کارتن خواب است که یا بدسرپرست یا رها شده و بی سرپرست هستند. بنابراین طرح های امنیتی و انتظامی ما زمانی نتیجه بخش خواهند بود که همه سازمان ها و نهادها حضور مستمر و کارشناسی شده داشته باشند.�

منبع:  همشهری آنلاین

حم کدیگفت:

بهمن ۶, ۱۳۹۸ در ۷:۱۵ ق٫ظ

حتی شیطان بی یاور
هیچ نتواند ،کن باور
با تغییرات در فهمت
فهمی باشد چه سهمت
هر شاکله آن سازد
که در خورش می باشد
داده رخصت خدامان
پس دنیا هست برامان
مگوی باشد هیچ اکراه
پس بنهید پا در راه
یا ایها الاولو الأمر
کارآ باشید پر از صبر
یاری خواهید از مردم
تا نمانید سر در گم

Қытай не болады?

46 - сөз  489  3 пікір 28 Қаңтар, 2020 сағат 10:20

Қытайға не болады?

Асхат Қасенғали

2002 жылы Қытайдың Гуандун аймағында белгісіз өкпе қабыну ауруынан фермер ауруханаға түседі. Артынша ол көз жұмды. Бұл оқиға жайында тек қана Қытай билігі құлағдар болған еді. Алайда бірнеше күннің ішінде тағы сондай синдроммен ауруханаға түсушілер саны артты. Бұл ғылымға белгісіз SARS вирусы болатын.

Вирусты Қытай билігі жасырып, халықаралық қауымдастыққа айтпауға тырысты. Алайда әлемнің өзге халықтары Қытайға барып, індетті жұқтырғаннан кейін, БҰҰ дабыл қақты. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы іске кірісті. Жалпы жиынтығы бұл вирустан әлемнің 37 елінде 9 мыңнан астам адам ауырып, 775 адам көз жұмған болатын. Бұл ауырғандардың 9% құрайды.

Енді міне жаңа вирус пайда болды. Тағы Қытайда. Бұл жолы да Қытай билігі біраз уақыт вирусты жасырып, инвестиция мен туристік ағымды азайтпау үшін барын салғаны анық(сияқты). Енді не болмақ?

Тәжвирусы Қытай экономикасына соққы жасары анық. Өйткені вирус 2002 жылмен салыстырғанда таралу жылдамдығы жоғары болмақ. Оған 18 жылдың ішінде іске қосылған сансыз әуе рейстері, көлік жолдары мен жылдам поездар, су жолдары әсер етпек. Ал ең бастысы вирус Қытай Жаңа Жылымен тура келіп тұр. Қазір Қытайдаң ішінде миллиондаған адам үйіне, туыстарына, оқудан қайтып, өз ауылдарына аттанды. Жабық режим жүйесі жарияланғанға дейін жұқтырып үлгергендері де бар болуы ғажап емес. Сондықтан вирус Қытайдың барлық аймақтарына таралып кеттеді деп санаймын. Қазірдің өзінде біраз провинциясында анықталды. Дәл осындай қарқынмен әлемге де таралуы мүмкін. Өйткені елшілік қызметкерлері, кәсіпкерлер, инвесторлар, туристер, студенттер Қытайдан табан жалтыратудың амалын іздеп жатыр. Олардың арасында да, бірлі-жарым жұқтырғандар болады. Міне, солар Алты құрлыққа да ажал індетін ала барады.

Қытай экономикасы жыл сайын Қытай Жаңа жылын тамашалауға келетін туристермен толығып қалатын. Биыл ол жоқ. Керісінше туркомпаниялар алдын-ала брондап қойған қонақүйлерді кері қайтарып, шығын шегуде. Әлемдік кинопремьералар да кейінге қалып жатыр. Олда соққы. Ең бастысы SARS-тан кейін тағы вирустың қайталануы инвесторларды ойландырары анық. "Ақша тыныштықты сүйеді" принципін ұстанатын олар, қауіпсіз жаңа жерді іздей бастауы ғажап емес. Әрине, ол жердің арзан жұмыс күші болуы міндетті. Мысалы Үндістан Қытайды алмастыра алады деп ойлаймын.

SARS вирусынан Қытай 32 млрд доллар шығын шеккен еді. Мынадан қанша болуы мүмкін? Экономистер есептей жатар.

Вирустың шығуы АҚШ-Қытай сауда соғысы мен адам құқығы бойынша қарама-қайшылық кезеңіне сәйкес болды. Қазірдің өзінде "бақылаудан шыққан биологиялық қару" деген көзқарас бар. Әрине жаңсақ я жала болуы ықтимал. Дей-тұра күн сайын өскен синофобтық әлемде осы жорамалды Қытайға қарсы қолданып, телеарна арқылы деректі фильмдер көрсетіп, "дәлелдеп", Қытайға санкциямен соққылап тастауға болады. Өткен жылы Қытай экономикасының өсімі бәсеңдеп, алғаш рет 1990 жылғы өсімге тең болды. Мына вирус оны тағы да артқа шегіндіріп тастауы мүмкін.

Қытай қазір үлкен қиындыққа тап болды. Ол ең алдымен халқының алдындағы сенімді жоғалту қиындығы. Вирусты жылдам әрі үлкен шығынсыз ауыздықтаса, онда бұл қиындықты жеңе алады. Ал керісінше болса, онда наразы халық саны артады. Ол өз кезегінде Гонконг, Шанхай мен Макаоға, ар жағында Тайваньға әсер етеді(деп ойлаймын).

SARS вирусы Қазақстанға келмеген еді. Қытайдағы қазақтар да ауырмаған деп оқыдым. Мына вируста қазаққа зиян келтірмесін деп тілеймін.

Асхат Қасенғалидың әлеуметтік желідегі жазбасынан

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-01-28 23:29:43

Қытай сап еді қорғанын

Кіргізбеуге басқаның

Шауып алып Шыңғысхан

Шығарған болды талқанын

Айдахарша шеккен айбатын

Құрттан көрің сасқанын

Алланың бар қамшысы

Жанға болар батқаны

Табиғатты былғаған

Мінеки жаза тартқаны

Жұтай берер мал-мүлкі

Қайыр бермес тапқаны.

 

ولو خواهی شد خدا

ولو خواهی شد خدا
نگر بساخت چون ترا
بنمودت چون خودش
سویش روی پس فرا
غره مباش ای انسان
برب که دادت نوا
خلیفه ای در زمین
امانت را پاس داشته
معین بشو پس ورا
یعنی مبند دستی را
حق بخواسته خود رها

 

 

Анық  1160  8 пікір 27 Қаңтар, 2020 сағат 13:39

«Қытай құлдырап барады»

Мұқаметхан Қонарбай

Жуық жылдары, өте-мөте онымен АҚШ арасындағы сауда соғысы басталғалы бері, “Қытай құлдырап барады”, “Қытай экономикасы дағдарыстың батпағына батуда”, “АҚШ-тың сауда соққысы Қытайды есеңгіретіп тастады” сықылды пайымдаулар мен дақпырттар көбеюде. Айтса айтқандай, соңғы 30 жылда екі орынды санмен өскен Қытай экономикасы, жақынғы жылдардан бері қарқынын бәсеңдетіп алғаны белгілі. 2019 жылғы 6 пайыздық өсімге қанағатпен қараған ел, келесі жылда 5 пайыздық қарқынды сақтай алар-алмасына бәс тіге алмай отыр. Әрине, оның себептері алуан түрлі. 

Әрқандай экономиканың бір мезгіл қарқынды өскен соң бірте-бірте “сабасына түсетіні” бар. Бұл - экономиканың заңы. Қытай экономикасы да осындай байыздайтын мезетіне жеткен сыңайлы. Мұнан сырт, мынадай факторлардың салдары да оған ықпал еткені де сөзсіз.

30-40 жылдық экономикалық өсім Қытай тұрғындарының қалталарын қалыңдатқаны белгілі. Бұл өз кезегінде еңбекақының өсуіне алып келді. Еңбекақының өсуі Қытайға инвестиция салудың ең қызық тұсы — арзан жұмыскүшке қолжетімділікті мансұқтап, инвестицияның өзіндік құның арттырып жіберді. Осыдан кейін шетел инвестициясы жұмыскүші арзандау Въетнам, Бангладеш сынды елдерге кете бастады. 2008 жылғы оңтүстік-шығыс Азия экономикасының дағдарысының кері әсерінен басын алып қашу үшін, Қытай ішкі сұранысты арттыруға жүгінді, атап айтқанда, авто және теміржол төсеу, көпір салу, тунел қазу, ұшқыр пойыз жасау сынды инфрақұрылымға триллиондап  инвестиция салды (2009 жылы бір жылдың өзінде осы мақсаттағы инвестиция бірден 50%-ке өскен!). Осының өзі экономиканы біраз жерге сүйреді. 10 жылдан соң оның да демігі басылды. Осылайша, ішкі сұраныстың саябырсуы экономика өсімінің бәсеңдеуіне алып келді. Трамптың соққысы да осал тиген жоқ. Мысалы, 2018 жылы Қытайдың экспорт-импорт көлемі бірден 28%-ке құлдырап кеткен. Бірақ, мұның барлығы да объективтік факторлар болатын. 

Мәселенің түпкі мәні субъективті ынта-мұратқа саятын еді. Қытайдың елдегі “реформалау мен сыртқа есігін ашқан” 40 жылдағы жетістіктерін өзінің социалистік түзім мен нарық экономикасын жанды ұштастырғандығының жемісі санайтыны белгілі. Тіпті мұны өзінің тыңнан сүрен салған, адамзат дамуының капитализмнен бөтен сара жолы деп әспеттеп, “Қытай моделі”, “Қытай парасаты” деп айдарлап, әлемнің дамушы елдеріне белсенді ұсынып келе жатқаны да бар.

Қытай билігі, атап айтсақ ҚКП, 40 жылдағы ұланқайыр табыстар социалистік түзімнің (жүйенің) абзалдылығының арқасы деп есептейді. Даму мен ілгерілеудің алғы шарты да, кепілі де осы социалистік түзім, ал нарықтық қатынастар оның кемелденуінің құралы немесе тетіктерінің бірі деп пайымдайды. Сондықтан да, елдегі реформа басталғаннан 10 жылдан кейінгі, реформалық үрдістердің өзі туындатқан зат бағасының көтерілуі мен табыстың тең бөлінбеуіне наразылықтарға (1989 жыл) нарықтық қатынастар жазықты танылып, реформа бір мезет тоқтап та қалған (ҚКП органы «Халық газеті» нарық экономикасы дегеніміз тұп-тура жалпылық меншікті жою, комрпартия басшылығын жоққа шығару, социалистік түзімді жоққа шығару, капитализмді жолға қою болып табылады. 17.12.1990). ҚКП сол тұстағы төрағасы Жянь Зэмин жалпы реформаның мақсатының өзі “социалистік түзімнің өзін өзі жетілдіруі мен дамытуы, жүйенің түрлі-түсті кінараттарын сылып тастап, оның абзалдылығын жеткілікті паш ету болып табылады” деп көрсеткен-ді (28.11.1990. реформа жетістігінің жарқын үлгісі саналған Шэн зжэн (Shenzhen) ерекше аймағаның құрылғандығының 10 жылдығын атап өту жиналысында). Демек, Бұл Қытайлық реформаның түбегейлі нарыққа — батыстық классикалық үлгідегі нарыққа — ниеттенбегендігін дәйектейді.

1986 жылы “саяси түзім реформалары мен экономикалық түзім реформалары өзара ұштасып жүргізілуі керек. Тек экономикалық түзімді реформалап, саяси түзім реформаланбаса, экономикалық реформа да діттеген жеріне жете алмайды, өйткені ол мұндайда адами сyбъективтік факторлардың кедергісіне ұшырайтын болады” деп мәлімдеген “Қытай реформасының бас жобалаушысы атанған Дэннің өзі, 1989 жылдың көктемінде демократиялық еркіндік пен саяси өзгерістер талабымен шыққан студенттердің әрекетін социялистік жүйеге төнген қатер санап, оны жаныштауға пәрмен берген-ді. 1993 жылғы ҚКП 14 съезд 3 пленумы елдің экономикалық жүйесінің мақсаты нарықтық эконономика құру деп жариялағанымен, оны социалистік нарықтық экомика деп сыйпаттаған-ды. 

“Қуырдақтың көкесін түйе сойғанда көресің” демекші, билікке Ши Жинпиң (Xijinping) келгелі бері Марксизм-Мао Цзэдон идеологиясына қайта оралу мен оны құбыланама есебінде әспеттеу догмалық соқыр сенім дәрежесіне көтеріліп кетті. Маоды дәріптеу, партияның елдің барлық тірліктеріне болған басшылығы мен қадағалауын күшейтуді нәсихаттау, Дэнның ұстанымдарын ішінара терістеу, экономиканың жеке секторына қырын қарау, мелекеттік кәсіпорындарға айырықша қолдау көрсету нысайы белең алып барады. ҚКП 19 съездінің 4 пленумында қабылданған “ҚКП-ның Қытайлық өзгешелікке ие социалистік түзімге табанды тұру мен оны жетілдіруге, мемлекетті басқару жүйесі мен басқару әлеуетін осызамандандыруға қатысты бірқатар аса маңызды мәселелер жайындағы шешімі”: “Қытайлық өзгешелікке ие социалистік түзімінің партия мен халықтың ұзақ уақыттық практикалық ізденісінің арқасында қалыптасқан ғылыми түзім жүйесі екендігін” қадап көрсетіп, оның 13 абзалдылығын жіпке тізіп береді.

Соның біріншісі “партияның орталықтандырылған бірыңғай басшылығына табанды тұрып, мемлекеттің бастан-ақыр социалистік бағытта ілгерлеуін қамтамасыздандыруы” екен. Әмәлиятта, Төраға Ши өзінің алдынғы буындарына қарағанда партияның абсолютті басшылығын барлық салада, барлық тірлікте, барлық уақытта, барлық аумақта кіріктіруі мен орнықтыруын айырықша қадағалауымен ерекшеленеді (“партия, үкімет, армия, қарапайым халық, студенттер мен оқушыларға, отанның оңтүстік-солтүстігі мен шығыс-батысына, бәр-бәріне партия басшылық жасайды”. Ши Жинпиң: ҚКП 19 съезінің баяндамасы).

Шетелдік саяси сарапшылар бұл жағынан оның Маодан асып кетпесе, кем түспесін жарыса бағалауда және мұны Шидің өзінің жеке билігін қамтамасыз етуінің қамы тұрғысынан қарастыруда. Нәтижеде, Қытай билігімен ілесе бүтін елдің ауқымы солшыл бағытқа жылдам ауытқып барады және оның белгілері ҚКП-ның саяси шешімдері мен елдің күнделікті өмірінде жиі көрініс беруде. Ши басшылығындағы ҚКП-ның, партияның ішкі тәртібін реттеу мен жөнге келтіруді партия басшылығының абсолюттігін қамтамасыздандырудың алғы шарты деп есептейтіндігінен, ілгеріде болып көрмеген “партияның ішкі ережелерін бекітудің бес жылдық жоспары” деген тұжырымдаманың бірінші бес жылдығын ақырлап (2016-2017ж.ж), екінші бесжылдығына кірісіп отыр (2018-2022ж.ж). Сәйкесінше, аталмыш тақырыпты зерттеуді объекті ететін “партия тәртібін тану” ілімі дүниеге келді. Қазірше 40-тан аса ЖОО-да партия тәртібін тану орталықтары ашылып, докторлық дәрежесіне дейін ғылыми атақ беретін мамандық пайда болды және бұл соңғы 3 жылдың әңгімесі!

2019 жыл 27 желтоқсанда “саясат пен бизнестің қара жәшігі” сайыты “Шин жиң газетіне” сілтеме жасап, Қытай комсомолдары орталық комитетінің “ауыл-қыстақтарды көтеруге жастық көктеммен есе қосу шарасын ілгерілей өрістету туралы үндеу” деген құжатты жариялады. Құжаттың талабына сай, 2022 жылға дейін 10 млн студент жастарды еріктілер форматымен ауылдарға барып, ауыл-қыстақтардың мәдениетін, ғылым-техникасын, денсаулық саласын көтеруге жұмылдыру көзделген. Бұл анау ғасырдың 60-жылдары Мао заманында жастарды әңбекке баулу ұранымен ауылдарға айдаудың осызаманғы нұсқасы іспетті  (төраға Ши тура осы науқанның түлегі-тін). Ши төрағаның сонау Маодың батыстың санкциясына қарсы көтерген “өз күшімізге сүйеніп өмір сүреміз” дейтін ұран мен коммунистер социализмнің басымдылығы санайтын “күшті шоғырландырып ауқымды істерді еңсеру” сынды тұжырымдарға үйір болуы да тегіннен тегін емес-ті.

17 желтоқсанда ҚХР білім минстрлігі сайтында әйгілі Фу дан, Нан жиң университеті, Шаан ши педуниверститетінің жарғыларына өзгертулер енгізу туралы шешімі жарияланды. Қытайдың “мемлекеттің орта және ұзақ мерзімдік білімді реформалау мен дамытудың тұжырымдамасында”: “әрқандай ЖОО ағымдағы заңдарға сәйкес өз жарғыларын жасақтаулары, сол жарғының белгілемелеріне сай оқу орынын басқарулары шарт. Ғылыми еркіндікті құрметтеп, тынысты ғылыми орта жасақтаулары лазым” деп айқындалғанымен, Фу дан университеті жарғысының өзгертілген  нұсқасында “университеттің партияның тұтастай басшылығын қабылдауы”, “университет парткомының университет басшылығының ұйытқысы болатындығы”, “университеттің бастан ақыр халық мүддесіне, ҚКП-ның елді басқаруына, Қытайлық өзгешелікке ие социалистік түзімді нығайту мен дамытуға, реформа мен есікті ашық ұстау және социалистік осызамандандыру құрылысына қызмет етуі” керектігі енгізіліпті. Керісінше, бұрынғы жарғыдағы “ой еркіндігі”, “білім ордасын оқытушы-студенттер билеу, оны демократиялық басқару”, “университет - ғылымды өзек ететін қауымдастық” сыңайлы мазмұндар алынып тасталған.

Қытайлық дағдыға салынса, бұл үрдістің осы аталған ЖОО-ымен тоқырап қалмасы анық. ҚКП-ның 19-съезі баяндамасында: “жалпылық меншікті қалтқысыз орнықтыру және дамытумен қатар, басқа меншік түрлерін қапысыз ынталандыру, қолдау, бағыттау, түрлі ресурстардың орналасуында нарыққа шешуші рөл ойнатқызу” атап көрсетілгеніне қарамастан, практика соңғы жылдары биліктің мемлекеттік меншікке айырықша ынта танытып, өзге меншік субъектілеріне қырын қарай бастағандығын (қаржыландыру, салық, несиелеу, нарыққа кіру, т.с. жақтарда) дәлелдеп беруде. 18 съезден кейін-ақ мемлекеттік кәсіпорындарының егделеп, жеке сектордың шегінуі үрдіске айналып, қоғамда қатты талқыға түсуде. Мұның өзі ЖІӨ-нің 70%-ына жуығын беріп отырған секторға соққы, экономикалық өсімнің құлдырауына жығылғанға жұдырық болып тиіп отыр. 

Айта беруге сөз көп, дәлел де жетіп артылады. Қорыта келгенде, Ши басшылығындағы ҚКП соңғы 40 жылда жеткен жетістіктерінің елдің ғаламдық нарыққа кіріп, өзге мемлекеттермен барыс-келіс, алым-берім жасауының, ішкі экономикада нарықтық қатынастарды енгізудің нәтижесі екендігін терістеп, Дэн салып кеткен прагматизм жолынан тайқып, социалистік идеологияға тізгін беріп, елді әлемдік ілгерілеудің үрдісінен бөтен бағытқа алып барады. Осызамандану мен реформалаудың жемісін енді көре берген Қытай халқы үшін мұны кері кету деп бағаламасқа амал жоқ...

Мұқаметхан Қонарбай

Abai.kz

 

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-01-28 12:12:50

Қамшылар бұрын қорыққан

Белгісі оның торыққан

Қайта алып бергенін

Ел қалды құр ырыстан

Боғым дәрі дегендей

Артық емес мысықтан

Мемлекеті қытекең

Нəжіске əбден құныққан

Адал , арам бəрі бір

Адамдықты ұмытқан

Есін тапса пенделер

Əкесін болар танытқан

Тойтарды ғой атасын

Үмбетке Қазақ қосылған

Үйренер əдеп аю да

Қатты тиген таяқтан

Арты соқпақ,алды жөн

Сылтау іздер сынықтан

Жала жауып барларға

Шығармақ боп тұйықтан

Шектен асқан немелер

Аттар қызыл сызықтан

Менмендігі бұл құрғыр

Шығармас өзін былықтан

Дүнйе деген Хақтікі

Адамға өзі ұсынған

Ұсамасаң тума деп

Айтулы бар бұрыннан

Тарих деген əл-қисса

Бірізді ғой сызылған

Əулиесі боп Былшыбек

Əбден соған табынған

Ертегі емес баянсыз

Мағынасын та бар ұғынған

КапитализиКоммунизм

Қара ит,сары ит құтырған

Үре берер əйтеуір

Екі бірдей антұрған

Дарығанда бір нəубет

Жүгінер рəбге мұсылман.

فرمانده مسعود: به رهبرتان بگویید به ما کتاب معین بفرستد

مسعود بوده مرگش سعد
چون اسوه شد او بر بعد
عیسی را بین بر صلیب
شبهه بشد بس عجیب
هر دو رفتند از دنیا
مرزوقانند در عقبا
تقصیر باشد اغیار را
انجام ندادند چو کار را

ادامه نوشته

شبه قصه( 14 )

" درسو اوزالا" شاهکار آکیرو کورو ساوا را که قبل از انقلاب در سینما دیده بودم ، با تماشای دوباره اش در سینمای خانگی اندکی عمیقتر د رک نمودم. درسو اوزالا پیرمردی شکارچی از اهالی سیبری است که راهنمایی یک افسر تزاری در نقشه برداری از آن منطقه بعهده می گیرد. اگر شناخت او از طبیعت نبود آن نظامی و گروهش براحتی تلف می شدند. او که زبان پدیده های خلقت را می داند ، مهارت خود را در این امر بکار می گیرد. وی تمام جنبه های طبیعت را آموخته و هر تهدیدی را به فرصت تبدیل می نماید. هیچگاه لب به نفرین باد ، باران و کولاک نمی گشاید. 

چنین رابطه ای با مخلوقات دنیا برای عرفای مسلمان تجربه شده است. از جمله ابولحسن خرقانی را سوار بر شیری ژیان تصویر می کنند که در پاسخ به چگونگی کرامتش می گفت این توفیق را با تحمل ناسازگاری زنش کسب کرده است. بنا به افسانه های صوفیانه برخی از اهل تصوف می توانستند نامه خود را برخلاف جریان آب رودخانه به آشنای خود ارسال می کردند. گویا بکت آتا بر باد بیابان تسلط داشته و بوسیله آن دمار از روزگار مهاجمی در می آورد. چنین قابلیت هایی به اولیاء و ائمه نیز نسبت داده می شود. حضرت عیسی مسیح به مرده ای حیات مجدد داده و با دم خود به عروسک پرندگان جان می بخشیده است. از همه برجسته تر ملک سلیمان نبی است که حتی اجنه نیز مطیع وی بودند و اخطار سرکرده مورچگان را جهت اجتناب از لشکریانش را شنیده و در دل بدو می خندد. 

البته این گفتمان به گوش سنگین حق پوشان فرو نمی رود.  الغرض ، هر کسی از علائم عالم همان ها را درک می کند که شاکله ذهن او آماده فهم آن است. به عبارت اخری ، صم بکم عمی خیالش تخت است که نامحسوساتش وجود خارجی ندارد. غیب از لحاظ وى غیرقابل تأمل است. از جمله غیب ها دیروز ، فردا و ایام گذشته ، همچنین بهشت و دوزخ و ملائک و ایضا خداست. لذا نه با تاریخ و قصه های متوالی زندگی انسان و عاقبتش کاری دارند ، نه چیزی را مورد تفکر قرار می دهند و از همه بدتر اینکه با خدای عالم نیز ارتباط نمی جویند و انواع آیات مکتوب ، کلامی و عملیاتیش را قابل اعتنا نمی شمارند. پس تعجبی ندارد اگر هر روز پیرو طاغوتی می شوند که آخرین نمونه آن خر دجال آمریکاست با پنتاگونی شامل پنجاه هزارتایی کارشناس گوناگون ( مطابق آمار چهل - پنجاه سال قبل ) مشغول شنود تمام رادیو و تلویزیون های دنیا و توطئه ریزی برای ادامه سلطه شیطانی خود. این نظام اکبیر صرف قدرتش را دلیل حقانیت خود تلقی نموده و مفتضحتر اینستکه اعلام می دارد که افسادش در راستای ظهور هرچه زودتر مسیح در فلسطین اشغالی می باشد. چیزی مثل ادعای حجتی ها. همچنین منکر سیلی سنگین سپاه قدس بر پایگاه های نظامیش در عراق و غیره است. 

شاید جا داشته باشد که به از بیخ عربها متذکر  شویم که اگر انواع مبارزات دینی ، قومی ، ملی و طبقاتی از رواج افتاده معلول جنبش سبز است که حکایت از  بی اعتنایی به محیط زیست و اختلالات طبیعی ناشی از آن می نماید ؛ به عنوان مثال طوفان ، گرمای غیرقابل تحمل ، سرما و یخبندان بنی بشر را بستوه آورده ، اما نوابغ خل وضعی ،چون استیفن هاوکینگ ، چاره ای جز کوچیدن به سیارات دیگر نمی بینند. از قضا این نابغه که تقریبا تمام سامانه اعصابش فلج شده ولی توانسته بود کامپیوتری اختراع نماید و بدین واسطه افکارش را تحریر و کتابهایی تأليف کند که با تیراژ نجومی بفروش رسیده و از جمله پی محاسبه دقیق لحظه صفر بیگ بنگ ( مه بانگ ) بود کافر مرده است. یعنی علم عرفی به ایمان و احساس امن منجر نمی شود. البته معلومات خشک مذهبی هم می تواند موجبات تکبر و جهالت شود که شاید از آن یکی مصیبت لاعلاجتر است. اینگونه زبان نفهمی ها در همه سطوح حیات فردی خانوادگی ، اجتماعی و سیاسی ملاحظه می شود. آمار طلاق از ازدواج بیشتر شده و میانجیگری ریش سفیدان خاندان بیفایده می نماید. حال آنکه توصیه اکید خالق حکیم عالم مشارکت آحاد قوم ، ملت و امت خاتم الانبیاء با همدیگر است. 

وانگهی سردمدار جنبش معروف به سبز فقط رنگ سبز را سمبول حرکت منسوبش قرارداده ولیکن عامه مردم هیچیک از الوان سیاسی مطرح را قبول ندارند. طایفه اصولگرا نیز اصلاح طلبان را گروهی مفسد تعریف می کنند و بر آنها منت هم می گذارند که اگر رأفت بخرج نمی دادند تکه بزرگشان گوش بود.

کاش گوشی بدهکار سخن حافظ لسان الغیب بود که :

" جنگ هفتاد و دو ملت ، همه را کنار نه

چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند "  

Абай мен Алаш

• Аңыз Абай  322  6 пікір 20 Қаңтар, 2020 сағат 16:35

Берік Уәли: Абай мен Алаш

Abai.kz

Жақында Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Абай және XXI ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласы жарық көргенінен жұртшылық жаппай хабардар деп ойлаймын. Прези­дент мақаласында Абай әлемін бүгінгі күнмен, мемлекет құрылысымен, ел дамуымен байланыстыра отырып кеңінен талдау жасады. Бұл баршамызға Абай мұрасына жаңаша қарау керектігін аңғартты. Қасым-Жомарт Кемелұлы алғаш айналымға түсіп отырған «парасатты патриотизм» ұғымының басты шартын да осы мақаласында көрсетті. Оны «Біз енді ұлтты Абайша сүюді үйренуіміз керек. Ұлы ақын ұлтын қатты сынаса да, тек бір ғана ойды – қазағын, халқын төрге жетелеуді мақсат тұтты» деген тұжырымнан анық байқаймыз..

Абай мұралары екі ғасыр­ға таяу уақытта көп зерттелді. Абай­танудың бастауы ХХ ғасыр басын­дағы қазақ тарихының оқшау құбылысы Алаш қозға­лысы тұсынан басталады. Деген­мен, Абай мұраларына саяси философия тұрғысынан қарау – оның жаңаша қырларын аша түспек. Президенттің  «Ол әділет­ті қоғам құру идеясын көтерген. Демек, Абайдың көзқарастары ХХІ ғасырдағы Қазақстан қоға­мы, оның береке-бірлігі үшін аса құнды. Хакім Абай ұста­ным­дары өр­кениетті мемлекет қағи­даларына үндеседі» дейті­ні сондықтан. Осы арада Пр­е­зи­денттің сайлауалды бағдар­ла­­ма­сының негізгі тұғыры да «Әділдік» екенін еске салу артық болмас еді.

Абай Құнанбайұлы қазақтың ой ағынының тарихи бұрылысын жасады. Ол қазақ әдебиетін ғана емес, өзінен кейінгі тұтастай ойлау жүйесін жаңа арнаға бұр­ған данышпан. Ендеше, Абай­дың ізін баса алаштың тууы заңды­лық еді. Олар Абай аңсаған «әділет­ті қоғам» ғана емес, Абай жүйе­леген күллі адамдық, кісілік құн­­ды­лықтарды тұтас елдік мі­нез­ге айналдыруды мұрат тұтты. Әлихан Бөкейханның, Ахмет Байтұрсынұлының, Мір­жа­қып Ду­латұлының Абай туралы тол­ғам­дарынан осы аңсар көрінеді.

Абай айналасына үлгі шашып, сәуле түсіріп отырған. Заманында Абайдың айналасында жүріп, өнегесін көрген белгілі ақын­дар көп. Бұл турасында Қайым Мұхаммедханов ақсақал арнайы зерттеу де жасаған. «Абайдан соңғы ақындар» кемеңгердің ыңғайымен бағдар алып, бағыт тауып отырғаны белгілі. Сондай ақынның бірі – Көкбай. Ол хәкім туралы естелігінде өзіне Абайдың арнайы тапсырма беріп, Кенесары-Наурызбай тарихынан дастан жазуды жүктегенін айтады. Тіпті Көкбай өзінің Наурыз­байдың Ағыбайдан сыйға алған атақты «Ағауыз» аты туралы шумақтарын Абай жақтырмай, «Мынауың Наурызбай мінетін ат емес» деп сынап, ертесі «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ» атты өлеңін жазып, оны да ұнатпай, «Бұл да мес болып кетті» деп өкінгенін де жазады.

Бұл жерде мәселе ат туралы емес, бүгін­де жұрт тамсанып, ат сынының үлгісіне айналдыр­ған «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ» Наурызбай мінген «Ағауыздың» шеніне келмесе, Наурызбай мінген ат қан­дай болғаны? Ал ол атты мінген Наурызбай ше? Оның ағасы хан Кене мінген «Көкбурыл» қандай? Меніңше, Абай сөзінде, сол ерлерге деген шексіз құрмет пен сүйініш жатса керек. Ол рух­ты баһадүрлерге  деген құр­метін осылай аңғартқандай әсер қалдырады. «Жапырағы қураған ескі үмітпен» елдің еңсе­сін көтеретін намысты аңсайтын көңі­лінің зарығын солай білдірсе керек.

Абай Құнанбайұлы да өз зама­нының перзенті. Тұтастай алғанда Азиялық, берісін айт­сақ, түркі-қазақтық ойлау жү­йесі жеке тұлғалардың жетек­шілігіне көбірек сенеді. Біз­дің фольклорымыздың қаһар­ман­дары да осыны аңғартады. Аңдап қарасақ, жырларымыздың бәрінде жалғыз атты ерлер ел­ді теңдікке жеткізіп жатады. Эпостың ортасында туған, батырлар жырының сарынымен өскен Абайдың да осындай рухпен тәрбиеленгені даусыз. Абылай хан дәуірінің асқақ дауысы әлі құлағынан кете қоймаған заман үшін Кенесарының қайғылы уақиғасы сондай тосын әрі жан тебірентерлік еді. Отарлықтың да қос өкпеден қысқан шеңгелі енді батып келе жатқан уақыттың тумасы осы үш үлкен ағынның құйғанында, дәуір сапарының бұрылысында, тарихи кезеңнің өларасында есейді.

Тақсыз хан, тақталы би Құнанбайдың ауылы қандай данышпан ойлар мен даңсалы аңсарлардың тоғысатын жері болғаны онсыз да түсінікті болса керек. Бірақ Абай толыса келе:

«Арзан, жалған күлмейтін, шын күлерлік,

Ер табылса жарайды қылса сұхбат...» – дейді. Абайдың ері кім? Жақсысы қан­дай? Осы сұрақтардың жауабы бізге Абай тұл­ғасын ғана емес, кешегі заман суретін, бү­гінгі күннің келбетін, болашақтың сұлба­сын көруге септесерлік анық бағдар болар еді.

«Туғызған ата-ана жоқ,

Туғызарлық бала жоқ.

Туысқан, туған, құрбылас,

Қызығымен және жоқ...», – деп және налиды. Тағы да сұрақ. Абай аңсаған «Туғыз­арлық бала» кім? Ол қандай азамат болмақ?

Хакімнің сөздерін сараласақ, бұл сұрақ­тардың жауабы алдымыздан шығады. Абайдың шығармаларын зерделеп оқысақ «Әділдік, арлылық, махаббат» ұғымы сайрап тұр.

«Мазлұмға жаның ашып, ішің күйсін,

Харакет қыл, пайдасы көпке тисін.

Ежелден көптің қамын тәңірі ойлаған,

Мен сүйгенді сүйді деп иең сүйсін».

«Пайдасы көпке тиетін» харекет ғылым мен білім. Абай­дың тұтас мұрасында тең­дікке жетудің, елді қатарға қосудың жалғыз жолы – білімді ерлер екені өзекке айнал­ған. Президент мақаласында да «Абай қазақ­тың дамылсыз оқып, үйренгенін жан-тәнімен қалады. «Ғылым таппай мақтанба» деп, білімді игермейінше, биіктің бағына қоймайтынын айтты. Ол «біз ғылымды сатып мал іздемек емеспіз», – деп тұжырымдап, керісінше, ел дәулетті болу үшін ғылымды игеру керектігіне назар аударады», – деген пайым бар.

Абай осы жолда өзі де, Құнан­бай әулеті ұрпақтарын да жетелейді. Інісі Халиолланы өз қаражатымен оқытты. Тіпті қыз­дарына дейін Семейге әкеліп заманның оқуына кіргізді. Десе де, ең үміт күткен баласы Әбіш еді. Бірақ ғұмыры қысқа болғаны баршаңызға белгілі. Бұл қаза Абайға өте ауыр соқты. «Кеше­гі өткен ер Әбіш» деп күңірен­ді. Осы күңіреніс тұсында біз жоға­рыда айтқан «Абай­дың ЕРІ кім?» деген сұраққа жауап шығады. Абайдың ері – за­ма­ны­ның ғылымы мен білімін иге­ріп, білімнің шыңына шыққан Әбіш сияқты азаматтар. Әбіш сияқты азаматта Кенесарының рухын, Абайдың білімін тұтастай тұла бойына жинақтаған жаңа заманның өр ұландары болатын. Ендігі заман білектің емес, білімнің заманы екенін қапысыз ұққан, қайраусыз жанылған тұтас буын келе жатыр еді.

Сол үлкен қазаның үстінде хакім:

«Жаңа жылдың басшысы ол,

Мен ескінің арты едім.

Қайғы деген ащы сол,

Сүйекке тиді қарт едім», – деп толғанады. Иә, Жаңа жылдың басшысы Әбіштер еді. Бірақ жалғыз Әбіш қана ма? Данышпан Абайдың өзі айтқан «Кім жаман болса замандасы кінәлі». Енді мұның келесі жағы бар. Егер жақсы болса...

Әбіштің замандастары Әли­хандар мен Ахметтер еді. Қара ормандай қаулап келе жатқан Алаш қозғалысының боздақтары болатын. Олар қазақтың «Қайта өрлеу» дәуірін туғызуға келе жат­қан тұтас буын. «Жаңа жыл­дың жаршысы» болған олар қазақ­тың алғашқы газетін шыға­рып, тұтас терминология­сын қалып­тастырды. Қазақ ғылымы тұтастай сол Алаш қоз­ғалысы тұсында қалыпқа түсті. Қазақтың әдебиет теориясы, лингвистикасы, тұтастай жара­тылыстық ғы­лымы, шығыстану, тұтас ака­де­­миялық ғылымының сала­сын­да Алаш арыстары тұр. Қазақ­­тың алғашқы партиясын құ­рып, Еуропалық үлгідегі жаңа мем­лекеттің іргесін қалаған да солар.

Данышпан Абай осыны сезген. Хакім оны ғана емес, олардың қай­ғылы тағдырын да сезген сияқты. «Көк тұман келеді айдап көп суретті», – дейді. Әулиелік дерсіз...

Алаш азаматтары да енді тек ғылым мен білім ғана жеңетін заман келгенін қапысыз ұқты. Ғы­лымға шөліркей ұмтылды. Біз­дің де заманымыз солай. Ғылым мен білімнің заманы. Ал ғылым мен білім маңдай тер­лемей келмек емес. ХХІ ға­сыр­дағы Қазақстанға хакім Абай ХІХ ғасырдан осындай өсиет айтады. Ол өсиет ескір­­мейді. Алаш азаматтары сияқ­т­ы өсиетке адал болу біз­дің де мін­детіміз. Президент «Әлем­дік мә­дениетте Абайды қан­шалықты жо­ғары деңгейде таныта алсақ, ұлты­мыздың да ме­рейін сонша­лықты асқақтата түсеміз», – деді мақаласында. Бұл да біздің мем­лекеттік сая­саты­­мыздың басым бағыты екені даусыз. Ендігі мін­дет – Алаш­­ты әлемге Абай ар­қылы таныту, жаңа ғасырдағы Қазақ­стан­ның, жас ұрпақтың кескін-келбетін, бағыт-бағдарын Абай мұрасы мен өнегесінің негізінде қалыптастыру. Бұл жолда тұтас қоғам бірігіп, бір үйдің баласындай, бір қолдың саласындай жұмылып жұмыс істеуі керек деген ойдамыз. Өйткені біз осы арқылы өз болашағымыздың, ел келешегінің керегесін кеңейтіп, шаңырағын тіктей түсеміз.

Берік Уәли,

Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2020-01-21 11:46:45

Абайлайық Абайды

Абайлаған маңайды

Əлемге ие таныған

Рахман рахим Құдайды

Қазақ бола əбекең

Тура жолды қалайды

Кетсе дағы арманда

Қайран қылған талайды

Жасырса да сандығын

Əлі ақ қасы матайды

Бір ғасырдай айласы

Демең іске жарайды

 Жандар Оған ілескен

Тірілерге ұсайды