شریفه و شریفها

شریفه و شریف ها

تقریباً یک ساعت پیش شنیدم که شریفه خانم – مادر آخرین عروسم – برحمت ایزدی پیوسته است. خانم ، پس از دادن این خبر ، به خانه آن مرحومه رفته تا در تدارک امور مربوطه مشارکت نماید. از خدا که پنهان نیست ، از بقیه هم چه پنهان ؛ میانه دو قوُداغای ، بخاطر ناسازگاری فرزندانشان کمی تا قسمتی شکرآب بود. بچه ها سرکشند و فاصله نسلها روز بروز بیشتر می شود. نسل جدید تاب و تحمّل نظارت توأم با امر ونهی نسل ماقبل خود را ندارد و برعکس ، این یکی آن دیگری را سنّت شکن و قبل از غوره شدن مدّعی مویزی بشمار می آورد. پدر و مادرها می گویند هر چه دارند را با چنگ و دندان یا چشیدن مرارت های فراوان کسب کرده اند و بچه ها بدون تجربه و مهارت های لازم درپی تصرّفات بی حساب و کتابند. طبعاً این نسلها با چنین دیوار بلند عدم اعتماد نمی توانند به تفاهم برسند. انگار جمهوری اسلامی ایران و ایالات متّحده امریکا در حال کشمکش برسر منافع متضادشان با یکدیگر بوده اند ولیکن در این حیص و بیص ملاحظه کرده اند که شرایط به ضرر هردو دارد تغییر می کند. امبد هست که مسائل بنحوی حل و فصل شود. سران هردو نظام معارض با مقاومت هایی درونی هم مواجه اند. بهر حال بهتر است خطر کرده و با توکّل بخدا دست به عمل بزنند ؛ بلکه واقعیّت امور موجب رفع اختلاف نظر ها شود. به عبارت دیگر هیچ کس از کنه کار ها اطّلاع واثق ندارد و چاره ای جز کنکاش با همه مشاهده نمی شود. تفاوت منظر منجر به نظرات متفاوت می شود که همانا علّت فرقه های مذهبی و انشعابات سیاسی و حتّی منازعات طبقاتی می باشد بدون آنکه دلیل عینی داشته باشد. بی تابی ما در امور گوناگون زندگی اجتماعی و فردی ظاهراً معلول غفلت از تنوّع بی حدّ و حصر عالم خلقت است. گویا ساختار آفرینش مقتضی این گوناگونی دیدگاه ها بوده که در راستای پیشگیری از خودمحوری اشخاص حقیقی و حقوقی نهادینه شده است. تا آقایان و خانم ها حلم نداشته باشند علم و تجربیاتشان بکار رفع و رجوع مسائل روزمرّه نمی آید. نباید تصوّر شود که از همه رموز هستی آگاهی ممکن است بلکه باید ملتفت بود که هر روز چرخ فلک گردشی دیگر داشته و مشورت با اهل زمانه لازمه زندگی مسالمت آمیز است. النّهایه ، چنانکه افتد و دانی هم نسلان نیز گرفتار سوء تفاهم می گردند . چرا راه دور برویم همین شریفه با تنها برادر و خواهرش نیز مادام العمر قهر بود و باز صد رحمت به خواهرش که به عیادت همشیره خود در بیمارستان رفت و شاید الوداع هم گفته باشد. امّا چنین همّتی از برادرشان دیده نشد. گویی مرگ هم از عهده کینه ها بر نمی آید. البتّه این شریف و شریفه ها نیستند که در دام ابلیس افتاده اند. اسرای شیطان رجیم روز بروز بیشتر می شوند که باید از شرّش بخدای رحیم پناه برد. والسّلام !   

 

گنبد قابوس/ بندرترکمن

گنبد قابوس / بندرترکمن

دیروز ترجیح دادم که بجای گنبد قابوس به بندرترکمن بروم. این انتخاب چندان ربطی به دوری و نزدیکی آن دو به گرگان نداشت. در شهر اوّل طوی – صدقه حجّ تمتّع برادر سعید شادکام بود که مراسم آن همین دو سه روز پیش در گرگان برگزار شده ولیکن نتوانسته ام گزارشی از آن را بعلل فنی در وبلاگم بیاورم. یکی از حاضرین مجلس غفور قزاق بود که مدّتی پیش از قزاقستان به ایران آمده است و تاکنون چندین بار با همدیگر سلام و احوالپرسی مختصری کرده ایم. در مراسم فوق الذّکر ابتداء از من خواست سمعکم را نشانش دهم ! با تعحّب پرسیدم مگر می خواهی رونما بدهی ؟ توضیح داد که منظورش اطمینان از قدرت شنواییم بوده است. گفتم بپرس سؤآلت را. می گوید ظاهراً هرچه در اینگونه جلسات واقع می شود منعکس می کنی. جواب دادم راجع به موضوعات جالب توجّه خود نظرم را اعلام می کنم که منحصر به مسائل اجتماعی نیست بلکه شامل موضوعات ادبی ، قضایی ، اجنماعی و سیاسی است. واکنش برخی از کاربران باعث شده دور برخی مطالب خیط بکشم. بهر حال این فضای مجازی فرصتی است برای ارائه آتار و کارهای خودم ؛ منجمله ترجمه دیوان آبای و دیوان حکمت خواجه احمد یسوی. ایضاً نقل بعضی مندرجات سایت ها و وبلاگهای دیگر فارسی و قزاقی بانضمام کامنتهای خودم بر آنها. عبدرّ ( عبدالرّحمان ) قزاق هم از بین مهمانان به من نزدیک شده و پیشنهاد داد که آثارم ، مثلاً دستنویس فرهنگ دوزبانه قزاقی – فارسیم را به رئیس دانشگاه آزاد گرگان که با وی آشنایی دارد نشان بدهیم تا شاید ترتیب چاپ آنها را بدهد. گفتم نسخه موردنظر را یکی دوسالی می شود که به اسلام چمنی سپرده ام ولیکن خبر دقیقی از عاقبت آن ندارم. وانگهی این کار بیشتر به زبان قزاقی می خورد تا فارسی. بماند اینکه قبلاً به وزارت ارشاد ، امورخارجه و غیره رفته ام و تا الآن فایده ای نداشته است. حضرات اولیاء امور گویا سرشان شلوغتر از آن است که کار یک قزاق ایرانی را - ولو مربوط به هردو کشور ایران و قزاقستان - در اولویّت قرار دهند. از همه تأسّف انگیزتر این است که یکی دو کتابچه ام درباره تاریخ قوم قزاق و شاعر فرزانه اش آبای را قابل خریداری نمی بینند. انتظار داشتم هر یک از تحصیل کردگان قزاق حدّاقل ده پانزده جلد از آثار مذکور را ابتیاع و به دوستان و آشنایان اهداء نمایند تا ضمن تشویق مؤلّف به ادامه فعّالیّت فرهنگی باعث معرفی این قوم کمتر از اقلّیّت به سایر هموطنان شوند. بهر حال معلوم می شود که عرق قزاقی ما رو به خشکی می رود. خدا عاقبت همه را بخیر کناد.

همان روز به منزل مشهدبردی شادکام رفتم که حاجیه خانم آقتورش و همسرش حاج قوشبک و چند نفر از افوام وی را به ناهار دعوت کرده بودند تا ضمن تبریک تشرّف آن دو به حجّ تمتّع ، فوت نامادری ایشان را هم تسلیت گفته باشند. آیاتی از کلام الله مجید را منباب فاتحه قرائت و ثوابش را بروح مرحومه اوغول بیبی نثار کردیم. کمی از نحوه زیارت پرسیدم که ابراز خرسندی کردند. از کیفیّت امرار معاش در قزاقستان چیزی نپرسیدم . به حج رفتنشان به اندازه کافی گویای مراتب مانحن فیه است. بهر حال اینکه مجبورند هر چند وقت یکبار برای معاینه مجدّد به ایران بیایند دالّ بر نامطلوب بودن وضع طبابت آنجاست. گو اینکه رفت و آمدشان هم زیارت شاه عبدالعظیم است و هم دیدار یار. علی ایّ حال باید ما هم از ایشان دعوت کنیم و چه بهتر که در صدقه – طوی آق قوی خود این تکلیف را نیز انجام دهیم تا خدا چه خواهد.

چنانکه در بالا نگاشته ام دیروز به بندرترکمن رفتم به همراه ابراهیم دمو که برای کوچکترین پسرش دخنر آلپسیای کرپه را خواستگاری کرده و بایست کابین مربوطه تقدیم می شد. با چند سواری عازم مقصد شدیم که من و نجیب ( پسر ابراهیم ) مسافر پژوی عبدالله چمنی بودیم. در طول راه بین من و نجیب بحتی گرم راجع به مزایا و مضارّ کوچ به قزاقستان در گرفت که کمی میانه مان را شکرآب کرد. من محیط آنجا را مناسب فرهنگ اسلامی – ایرانی نمی بینم. طرف معایب آن کشور را قابل اغماض دیده و بلحاظ مشکلات اجتماعی و اقتصادی مبتلابه جوانان قزاق ایرانی جستجوی شغل در قزاقستان را مصلحت می دید. البتّه تأیید می کنم که الفقر یکاد الکفر. ناداری کفر آدم را در می آورد و بنا به خبر های مسموع بسیاری از جوانها که در آنجا کار پیدا کرده اند به آرامش روحی نیز دست یافته و از الواطی های سابق دست برداشته اند و حتّی از خانواده های خود خواسته اند که بدنبالشان بیایند. من به خطرات چنین اقدامی اشاره کرده و هشدار دادم که فساد اداری باعث انحرافات اجتماعی ، مالی و اقتصادی خواهد شد. وابستگی حکومت فعلی قزاقستان به روسیه ، چین و امریکا همه دستاوردها را برباد خواهد داد. چند تا مثال هم آوردم که برای آن فرد پرشور جذّاب نمی نمود. چای ، شیرینی و گوشت را میل کردیم. کابین عرفی را ملّا حسن اولجاشی ( نماینده خواستگار ) به حسن کرپه ( ریش سفید طرف )  تجویل داد. بین نمایندگان طرفین کمی جرّ و بحث هزل آمیز شد که حسن کرپه از شدّت دستپاچگی بجای دستمال قالنگمال عین وجه را به ملّا حسن پس داد. خنده جماعت فضای مجلس را به حدّ انفجار رساند. لاجرم پول کذایی به ایزجان کرپه/ آرمند ردّ شد. طبق معمول اقوام داماد آرد مالی هم شدند. موقع بازگشت من و عبدالله چمنی تنها بودیم و دیرتر از بقیه به خانه ابراهیم دمو رسیدیم. اینجا هم با چای ، شیرینی و گوشت پذیرایی بعمل آمد. بعد از دعای سفره تلاوت آیاتی از قرآن کریم بعهده من افتاد. بالاخره پای پیاده به همّت آباد آمدم و پس از وضو به نماز جمعه رفتم. ناگفته نماند که جهت هضم غذا های سنگین یادشده کمی ترشی و گرد حنضل ( هندوانه ابوجهل ) خوردم. معهذا بعد از نماز شام باز لازم شد به همراه آخوند محمّدی جهت ختم قرآن به خانه منوچهر آرمند برویم که ثوابش نثار ارواح پدر ، مادر و ... وی شود. آنجا هم چای ، میوه ، شیرینی ، تنقّلات و بالأخره چلومرغ بر سفره بود که علیرغم رعایت پرهیز کم و بیش پرخوری کردیم. خدا بداد برسد !

زمستان ( آباي )

زمستان

سفيد جامه ، تنومند و ريش سفيد ،

كور است و لال ، زنده نخواهد بديد .

سر و رويش يخزده با هيبت ترس آور ،

خش خش كنان پاهايش از راه هم اكنون رسيد .

تنفسش زمهرپر ، بهمراه برف و يخ ،

خواستگار پير تو ، شتاء ، كرده شر پديد .

كلاهش را چون سحاب بر سر كرده يكوري ،

رويش شده خوش شاداب از سرمای بس شديد .

ابروانش همچو ابر پوشانده هر دو چشمش ،

چون تكانید سرش را از برف زحمت آفريد .

چون بتوفيد كوبنده با رعد و برق و بوران ،

لرزه فتاد در تن شش گوش اورداي[1] سفيد .

 

 

 

---

[1] خيمة بزرگ نمدي .

موُستافا شوقاي : وُلتتق زیالی ده پ کئمده ردی آیتامز ؟

Published On: Сәр, там 21, 2013

Тарих және мәдениет | By namys

Мұстафа ШОҚАЙ: Ұлттық зиялы деп кімдерді айтамыз?

Ұлттық зиялы деп кімдерді айтамыз. Бір қарағанда, жеңіл көрінгенімен, шын мәнінде бұл сұрауға дұрыс жауап қайыру оңай емес. Оқыған, тәрбие көрген адамның бәрін зиялы деп атап, оны сол адам өзі тән болған ұлттың «ұлттық зиялысы» қатарына қоса беруге болады деп ойласақ, сөзсіз қателесеміз. Біздіңше, белгілі бір мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгілі мұрат-мақсаттары төңірегіне жиналған оқымыстыларды ғана зиялы деп айтуға болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, экономикалық және әлеуметтік дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кіре алады.
Зиялылардың міндеті ұлы да қасиетті болуы себепті өте ауыр. Халықты ұлт деңгейіне көтеру, яғни, жері, суы, қазынасы, тілі мен діні бір бол­ған халық бұқарасын бірлестіріп, олардың санасын біртұтас саяси, әлеуметтік, ұлт­тық санаға жеткізуде ұлы тарихи міндеттің маңызды бір бөлігі зиялылардың үстіне жүктеледі.
Атақты алман философтары Кант пен Фихтелер: халық бірін-бірі және өзін-өзі басқара алмайтын, басқалардың басқаруында ғана болатын тобырлар. Ұлт – басқаларға тәуелді болмаған, өзінің мекемелеріне ие және өзінің бірыңғай мүддесі бар халықтар жиынтығы. Философияның тұжырымдауынша, халық – объект,  ұлт – субъект.
Дүние жүзінде зиялыларсыз ұлтқа айналған саяси, әлеуметтік халық бұқарасы бірлігі ешқашан болған емес. Сондай-ақ, халық бұқарасынан қолдау көрмеген жағдайда зиялы қауым ештеңе істей алмайды. Халықты ұлт деңгейіне көтеру, «яғни, оны жат үстемдіктің теп­кісінен құтқарып өз мекемелеріне ие, тәуелсіз бір жеке тұлғаға айналдыру сынды не­гізгі мақсатқа жету үшін, ұлттық зиялы қауым мен ол өзі тән болып отырған халық бұқарасы арасында бір ортақ сана болуы тиіс. Міне, осы сананы айқындау, яғни, халық тілегін дұрыс және анық бір формаға келтіру, аталған мақсатқа жету үшін іс пен әрекет бағдарламасын жасау зиялылардың міндеті.
Зиялылар қауымы өздерінің тарихи міндетінің мүддесінен шығуы үшін не істеулері керек? Әлбетте, тек жүктелген міндеттерді атқарумен ғана шұғылдану жеткіліксіз. Зиялылар өз халқына қызмет етудің, халықпен ортақ тіл табыса білудің неғұрлым тиімді жол­дарын таба білулері тиіс.
«Яш Түркістанның» өткен сандарының бірінде (15-санда) орыс (Батыс) мектептерінде тәрбиеленген зиялыларымыздың қасіретке толы тағдыры жөнінде жазған болатынбыз. Мұндай зиялылар халыққа пәлендей бір ұлттық тәрбие беріп жарытпайтыны және халық та олардан пәлендей бір ұлттық тәрбие алып жарымайтыны туралы егжей-тегжейлі айтқанбыз. Бұл жолы біз сол айтқандарымызды онан әрі тереңдете түсеміз.
Батыс тәрбиесін алған зиялыларымыздың аянышты жері – рухани жақтан өз халқына өгей болып қалуы еді. Батыс тәрбиесі көптеген туыстарымызды халқымыздың жан-дү­ниесіне сіңген, ұлттық тарихымыздың өнбойында жатқан «шығыс зердесінен» айырды. Олар, яғни, Батыс тәрбиесін алған туыстарымыз басқа жақтан жинаған білімдерін өз халқының өмірімен (Шығыс зердесімен) бірлестіре алмады.
Біз, әрине, бұл арада «Шығыс рухы» дегеннің ғылыми, философиялық мағынасына тоқталып жатпаймыз. Біздің бүгінгі күресіміз үшін осы «шығыс рухы» «ұлттық рухымыз» болуын және біз қызметін атқарып, тілеуін тілеп жүрген халқымыздың тұлабойын, осы шығыс рухы кернеп тұрғанын білуіміз жеткілікті. Осы орайда, өз тарихымыздың орыс тепкісінде өткен дәуірінен мынадай бір мысал есіме түсіп отыр.
Шоқан Уәлиханның трагедиясын еске алып өткім келеді. Шоқан өткен ғасырдың орталарында, Түркістан орыстар тарапынан жаулап алынғанда өмір сүрген. Аса дарынды, мол білімді көсем боларлық деңгейге көтерілген осы қыр баласы, орыс (Батыс) ықпалында өсті. Ол өз дәуіріндегі орыстың атақтыларыменен, мәселен, Достоевскиймен жақын қатынаста болды.
Шоқан орыс өкіметінің құпия агенті ретінде Шығыс Түркістанға сапар шекті. Түркістан Сібіріне жорық жасап бара жатқан қанішер орыс генералы Черняевтің қол астында біраз уақыт қызмет атқарды. Мұнысы ұзаққа бармады. «Батысшылдығы» оны өте пұшайман жағдайға душар етті. Ол Черняевпен қоштасты. Петербургқа барудан бас тартып, қырға ауылға кетті. Бір қазақ қызымен ауылға кетті. Шоқан қысқа ғана ғұмыр кешіп, 1865 жылы отыз жастар шамасында дүниеден өтті.
Шоқан туралы естелік жазған бір орыс жазушысы: «Осы бір бұратана өкілі көз талдырар биікке көтерілгеннен кейін, кенет өз халқының тағдыры хақында үрейленіп, ір­кі­ліп қалуы, өз халқына жат адамға айналып қалудан қорыққаны оның өзін-өзі қорғау түйсігінің әсерінен болғанын көрсетеді», – деген еді.
Біз Шоқан туралы естелік жазған осы жазушының пікіріне қосыла отырып, оны сәл түзеткіміз келеді. Біздіңше, трагедияның қайнар көзі жат адамға айналып қалам деп қорқуында емес, жат адамға айналып қалуында еді.
Шоқан орыс (Батыс) халқының рухымен өз халқын бақытты ету мүмкіндігін іздеді. Шоқан өзі басынан кешірген ащы сабақтардан, қайғылы оқиғалардан кейін барып, өз хал­қына өгей болып бара жатқандығын сезінді. Осы күнге дейін біздің Батыс тәрбиесін ал­ған адамдарымыздың “батысшылдығы” Шоқанның дәрежесіне жете қоймаса да, оның өмір сабақтары біздің көз алдымызда тұрғаны жөн.
Біздің ғасырымыз Шоқан дәуіріне қарағанда, мүлде басқа. Шоқан ол кезде жалғыз еді. Және оның алдында халқын ұлт деңгейіне көтеру міндеті де тұрған жоқ болатын. Бұл мәселені ойдан шығарып алған жоқпыз. Тарих пен өмір қажеті, оянған халықтың мағыналы түйсінулері осы бір маңызды міндетті біздің алдымыздан шығарып отыр.
Мақаламыздың басында айтқанымыздай, ұлттық зиялылар қатары барған сайын ұлғайып келеді. Бұл процесс үш ортада жүріп жатыр. Түркістанның болашақ иесі бола аларлық жас күштеріміздің көшпелілігі ұлттық бағыттың бастауында бола алмай, мәскеулік диктатураның зұлымдығы астында өсіп жатыр. Атамекеніміздегі осы жастарымыз ұлттық тәрбиеге қас жау болып табылатын «таптық тәрбиемен» қоректенуде. Алайда, осыған қарамастан Түркістан жастарының басым көпшілігі ұлттық рухта өсіп жатқанын біз жақсы білеміз. Кеңес жеріндегі кеңес мектептерінде оқып жатқан жастарымыздың ұлттық рухы, ондағы көне «шығыс рухында тәрбие» көрген «шығыс зерделі» зиялыларымызбен тоғысып жатқаны айрықша көңіл аударуға тұрарлық.
Кез келген чекист қаруларының қарсы алдында тұрсаңыз да, ұлттық рухты өшіріп алмай, жас ұрпақтарымызды сол рухта тәрбиелей білген, ей, менің қаһарман отандастарым! Сендерге мың да бір рахмет! Ей, менің намысты жерлестерім, сендерге өмір бойы қызмет етуден басқа біздің ешқандай да бір ойымыз жоқ екенін білгейсіздер!
Жастарымыздың тағы біраз бөлігі туысымыз Түркияда дайындалып жатыр. Біз бүгін «Шығыс рухы басым болуы себепті мешеу қалған» деп саналатын Түркияда Батыс білімі жергілікті жағдайларға сәйкес сәтті қолданылып жатқанын көріп отырмыз. «Батыс білімін» «шығыс рухымен» ұштастыру үстіндегі Түркия тәжірибесі біз үшін аса құнды. Біздіңше, дүние тарихында бұрынды-соңды көтерілмеген жетістіктердің түпкі себептері – Түркия ұлттық күштерінің Еуропа тәрбиесін алған түрік зиялылары мен шығыс зерделі зиялылары түркі менталитетін (Меntalitet) сәтімен үйлестіре алуында жатыр.
Біз Түркияда дайындалып жатқан зиялыларымыздан көп нәрсе күтуге хақылымыз. Және бұл үмітіміздің біздің күткенімізден де артық орындаларына сенеміз.
Аз да болса бірталай жастарымыз Алманияда білім алуда. Олар да атамекендегі ұлттық рухын кеміткен емес. «Яш Түркістанның» өткен санында басылған Тоқтамышұлының мақаласы бұл жастарымыздың ұлттық мұратқа апарар жолды адаспай тапқанын көрсетеді. Мұның өзі Батыста білім алған жастарымыз ұлттық рухпен сусындап қана қоймай, бұл рухты халқымыздың игілігіне жарату жолдарын да білгенін дәлелдейді.
Қорыта келгенде, осы үш ортада оқып жатқан біздің жастарымыздың бәрі де «ұлттық зиялы» санатына әбден лайық.
Егер, біз жастарымызға осындай үміт артпасақ және бұл үмітіміздің мән-маңызын терең сезініп түсінбесек, онда өміріміз бен қызметіміздің мағынасы қалмаған болар еді.
1931 ж.

About the Author

namys -

1. Anonymous says:

   22 тамыз 2013 at 21:31

   Мyстапа КЫПШАК мын жылдык тулгалар катарнан орын алады..yйткенi ол..ТУРКЫ XАЛКЫН нын болашагын ойлаган.. АЛЕМДЕГЫ ЙМПЕРИАЛАР КАТАРНАН орын алуды ойлап едi..АТТЕН..коз алдарынгана Ойлаган..АЛАШ ОРДАШЛАР..ОРЫСТЫН АРТНА КIРУШЛЕР БОЛЫП..3 ке болнып..Мустапа КЫПШАК курмакшы болган ТУРКСТАН ЙМПЕРЙАСЫ.. Болнгенды борi жейдыдеп ОРС пен КЫТАЙ ГА жем болды.. Будан сабак алмасандар ЕЙ ТУРКЫ Xалкы ..алы талай ЙТПЕН КУСКА таланасндар.. Мустапа КЫПШАК..кешегы..XУН патшалгын курган МОДЕ.. ТУРКЫ патшалгын курган КУЛТЕГЫН,БУМЫН.. МОГОЛ патшалгын курган ШЫНГЫСXАН..ТУРКСТАН патшалгын Курмак болган..Мустапа КЫПШАК.. Туркы Xалкы быргеик,,ЕСЫН БАРДА..
2. Кастер АБАККЕРЕЙ says:

   22 тамыз 2013 at 21:33

   Мyстапа КЫПШАК мын жылдык тулгалар катарнан орын алады..yйткенi ол..ТУРКЫ XАЛКЫН нын болашагын ойлаган.. АЛЕМДЕГЫ ЙМПЕРИАЛАР КАТАРНАН орын алуды ойлап едi..АТТЕН..коз алдарынгана Ойлаган..АЛАШ ОРДАШЛАР..ОРЫСТЫН АРТНА КIРУШЛЕР БОЛЫП..3 ке болнып..Мустапа КЫПШАК курмакшы болган ТУРКСТАН ЙМПЕРЙАСЫ.. Болнгенды борi жейдыдеп ОРС пен КЫТАЙ ГА жем болды.. Будан сабак алмасандар ЕЙ ТУРКЫ Xалкы ..алы талай ЙТПЕН КУСКА таланасндар.. Мустапа КЫПШАК..кешегы..XУН патшалгын курган МОДЕ.. ТУРКЫ патшалгын курган КУЛТЕГЫН,БУМЫН.. МОГОЛ патшалгын курган ШЫНГЫСXАН..ТУРКСТАН патшалгын Курмак болган..Мустапа КЫПШАК.. Туркы Xалкы быргеик,,ЕСЫН БАРДА..
3. Anonymous says:

   22 тамыз 2013 at 21:46

   Елдын зйаллардеп.. КОЗ алдарын емес..карабасын емес..мын жылдык МУРАТ ушiн..манглык ЙСЛАМ дiнi ушiн..ОРТАК ТУРКЫ xалкнын Болашагы yшiн..ортак ТIЛЫ,ОДАГЫ,алемде ЖАТ ЖУРТТЫКТАРДЫН ,,КУЛЫ КЫЛМАУГА .. Осы багытта ЖУМЫС ЖАСАГАНДАР НАГЫЗ ЗЙАЛЫЛАР ..ЕЙ ! ТУРКЫ XАЛКЫ..
4. Anonymous says:

   22 тамыз 2013 at 21:56

   ОСЫ СОЗДЕР ЕСТЕРНДЕ БОЛСЫН..ОКЫГАН ,,адамзаттын тектысы КАЗАК.
   Xаиуаннын Тектсы ЖЫЛКЫ.. Болган Асыл текты КАЗАГЫМ..ТУРКЫ XАЛКЫНА ЙЕ БОЛНДАР..УЙТКЕНЫ БIЗ НАГЫЗ ТУРКПЫЗ..
5. Аты-жөніңіз...КАСТЕР АБАККЕРЕЙ says:

   22 тамыз 2013 at 22:07

   Ей! КАЗАГЫМ! ТIЛНДI,ДIННДЫ,РУЫНДЫ .. ОСЫ 3 АСЫЛМЫЗДЫ..ЖОГАЛТПАСАК..КЙАМЕТКЕ ДЕЙЫН .. Байанды Бакыт КЕТПЕЙДЫ бастарыннан..
6. Anonymous says:

   22 тамыз 2013 at 23:23

   Кастер АБАQКЕРЕЙ
   Жогардагы жазгандарым..АЛМЙСАКТАН..НУX Пайгампардын УРПАГНАН берi.. ЖАЛГАСЫП КЕЛЕ жаткан..АЛМЙСАКТАН Муслманболган..КОКТЕ ЖАРАТУШЫ ЖАЛГЫЗ ТАНIР ДЕГЕН 77 АТА_БАБАСЫН БIЛЕТЫН,урпагна аныз ,ертегыкылып мура кылып ерлктерiн,насйкаттаган,даналык насйкаттарын МАНГЛЫК таска басып жазган..тегын тазалгын жогалтпаган,..КАЗАКДЕГЕН ТЕКТЫ XАЛЫКПЫЗ..зйалы болып ОСУДIН.. Манглiк улгсын жасаган Текты Xалктын УРПАГМЫЗ.. Окыган КАЗАГЫМ сiзгеде АМАНАТ!
7. қажы мұқамбет қаракедей says:

   16 қыркүйек 2013 at 11:37

   Зиялы деген сөздің төркіні арабша болса керек. Зия ضیاء сәуле деген мағынада қолданылады да зиялы дегенде көдесінде сәулесі бар есі дүзу адамға меңзейді. Сонымен өз негізін жоғалтқан жандар қаншама оқығанмен тоқығаны оларды оқытқан албастылардың игілігі болып шығады. Бұдан басқалардан үйренбей бәрінен жирен дегенді шығарып болмас. Пайғамбар (с.ғ.с ) білімді қытай екеш қытайдан да үйренуге бұйырғаны бар. Жөне оны әркім өз игілігіне жаратсын дейді. Ал қазақ оқығандары бұрыңғылардың жаңылыстарынан тіпті жиеркеніп басқаның қаңсығын таңсық танып өз елін жатсынып кеткені анау.
8. факт says:

   16 қыркүйек 2013 at 12:34

   Баяғыда Қазақтардың 1-2 солтүстігі жақтағы рулары християнды қабылдап шоқынған,солар қай рулар екен,кім айта алады осыны,араларыңда зиялыларың болса.

« آللانی بئزده ي دأرئته یتئن وُلت که مده - که م »- ن. کامالفزی

жаңалықтар

Руханият қайнары

«Алланы біздей дәріптейтін ұлт кемде-кем» - Н.Камалқызы

04 Қыркүйек 2013, 17:03 536 6

Астана. 4 қыркүйек. Baq.kz – Газетіміздің өткен нөмірінде жарияланған «Салт-дәстүр дінімізге қарсы ма?» атты мақалаға орай редакцияға хабарласып, өз ойы мен көзқарасын ортаға салып, бөліспекке ниет білдірген оқырмандарымыз өте көп болды. Солардың бірі – белгілі өнертанушы, ғалым, ұлттық мәдениетіміздің, салт-дәстіріміздің жоқтаушысы болып жүрген Несіпханым Камалқызы. Мәдениеттанушы ретінде ол салт-дәстүр мен діннің сабақтастығы туралы пікірін ортаға салды. 

– Біздің рухани өміріміз екі бағытта ықпалды болып отыр. Қазақ болмай тұрып, Сақ, Массагет, Ғұн болдық. Барлық адамзат өткен жолмен біз де жүрдік. Отқа, суға табындық, осының барлығының Жаратушы иесі бар деп білдік. Біздерді сақтайтын, өмірімізді реттейтін жоғары күштің барына сендік. Әрекеттер қалыптастырдық. Дегенмен салтымыз сақталды. Далалық мәдениетті мықтап ұстай алдық. VIII ғасырдың аяғында бізге Ислам діні келді. Қазақ Исламмен далалық мәдениетті қоса алып келеді. Біз далалық мәдениеттен айырылған жоқпыз. Өйткені сол арқылы өмірімізді реттедік. Мәдениет – адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасын реттеп отырады. Көнеден келе жатқан салт-дәстүрде, наным-сенімдерде реттеушілік міндет атқарып отырды. Мысалы үйге келе жатқан адам қандай ниетпен келе жатқанын қазақ қолындағы қамшысынан-ақ білген. Ол қамшыны бүктеп даумен, немесе жол сұрап сүйретіп, қонышына тығып жақсылықпен келе жатса, оны осылайша алдын-ала сөзсіз-ақ біліп отырған.

Аты: E-mail:

Жаратушы көзге көрінбейді, көне көк түркілер әлемнің иесі көк аспанда деп білген. Сол ғаламатқа арнап, әркім тілегін айтып отырған. Жеткізетін жолды іздеп отырған. Не де болса биікке ұмтылған. Кезінде Мұса Пайғамбардың өзі де халқын аман алып қаламын деп, таудың басына шығып, тілек тілеген. Яғни бұл тек түркі халықтарында ғана емес, барлығына да ортақ түсінік. Қазақ о бастан-ақ, Алла Тағалаға ниетін жеткізу үшін түтін арқылы амал қылған. Ал түтін оттан шығады. От адам үшін ең алғашқы қажеттілік. Оны өшіріп алмас үшін арнайы ғибадатхана салып, әскермен қорғады. Мысалы, қазір туын алып қойса, қарсыласы жеңілген болып саналады ғой, ол кездегі жауласуда отын өшіру, жауын тізе бүктірген болып есептелген. Оттың қажеттілігінен туындаған құрмет өте жоғары еді. Отты өшіру – аспанда күнді өшірумен бірдей. Күн қараңғы болса, адамның өмірі де қараңғы. Сондай-ақ, адыраспан түтетуден анау айтқан әбестік көруге болмайды

Мен әдет-ғұрып сөзін біршама тілдерде қарастырып көрдім. Олар әр тілде айтылғанымен, бір ұғым береді.

Қазіргі жастар кітаби дінге бағынғандар. Яғни, Құран кітапта жазылғандармен шектеледі. Тек қана сол бойынша өмір сүру керек деп түсінетіндер көп. Өмірімізде жасанды дүниелер көп деп ұғынады олар. Расында қазір тұрмыста теріс мәдени, әлеуметтік құбылыстар көбейіп бара жатыр. Дегенмен салт-дәстүрден олай безіну дұрыс емес.

Қазір әруақтарға сәлем салуды, ата-енесіне иіліп, ізет білдіруді Аллаға серік қосты дейтіндер көбейді. Бұл Аллаға серік қосқандық емес, қазақ ежелден қалыптасқан дүниетанымды тастаған жоқ. Тастай алмайды, соған қоса Ислам дініндегі құран сүрелерді сіңіріп отыр. Қазір қазақтар бір-бірімен келісе алмай дал. Шолақ балақтылар немесе Исламның бізге жат ағымындағылар келеді де, қаралы үйден тамақ ішуге, жылауға болмайды, «олай істеуге болмайды», «былай істеуге болмайды» деп кетеді. Мысалы ата-анасынан айырылған балалар көзіне жас алмай отыра алмайды. Олар темірден жаралған жоқ қой. Мұны мен Алла әміріне қарсылық деп айта алмас ем. Ол ата-анасы тірі кезінде қандай құрмет көрсетіп жатса, дүниеден өтіп бара жатқанда да құрмет көрсетуі. Ал шеті түйілген шүберекті келгендерге таратып, көпшіліктің сол үйдегі қасіретті, ауыртпалықты бөлісуі. Бір бұрышы түйілген кішкентай шүберектің байлауын шешіп, бетін сүртеді. Жатқан жері жайлы болсын, иманы саламат болсын деп айтады. Оның өмірі түйінделді. Осының барлығы символдық мағына.

Келін атасымен немесе өзінен үлкен басқалармен жүздескенде неге қол беріп амандаспайды? Әйел мен ер кісі қолмен амандаспауы Исламда да бар. Қазақ мәдениетінде келіннің атасы мен басқа да үлкендерге иіліп сәлем бергені – құрметтің белгісі. Келін өзінің көрегендігін, тәрбиелі, адамды сыйлай білетін, қадірлей білетіндігін көрсетеді. Бұл Аллаға серік қосқандық емес, адамдық қасиет.

Дүниеден өткендерге кесене салу бұл тек діни құндылық емес. Бұл құрмет. Ақсақ темір Қожа Ахмет Яссауидің басына кесене тұрғызды. Германияда көп жыл перзент сүймеген жұбайлар Жаратушыдан бала сұрап, Яссауидің басына зиярат жасапты. Әйелі түс көрсе керек. Артынша құрсақ көтеріп, ұлды болыпты. Ол неге 10 жылдан астам перзентсіз жүреді. Сонда оның сенімі психологиялық тұрғыда өте жоғары болған деп есептеймін. Ол психологиялық заңдылық, ол күтті, үмітін үкілеп барды. Олар Алладан сұрады.

Қорыта айтарым, қазақтың кез-келген салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы Аллаға шек келтірмейді. Керісінше, алдымен Алланы ауызға ала отырып, сыйына отырып ниет етеді, тілек тілейді. Аллаға ғана сенетін, Алланы ғана дәріптейтін біздей ұлт кемде-кем. 

otyrar.kz

11

Кілт сөздер: Алла Ислам Салт-дәстүр Несіпханым Камалқызы

Пікірді қалдыру

• абдолла

  04 Қыркүйек 2013, 17:34

  менің көріп жүрген имамдарым өкінішке орай нақ осылай қарапайым да түсінікті тілмен дін мен дәстүрдің ортақтастығы, бір-біріне қайшы келмейтінідігі турасында уағыз айта алмайды

  Жауап жазу
• БАКТЫБИКЕ

  04 Қыркүйек 2013, 18:27

  қазақтың кез-келген салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы Аллаға шек келтірмейді. Керісінше, алдымен Алланы ауызға ала отырып, сыйына отырып ниет етеді, тілек тілейді. Аллаға ғана сенетін, Алланы ғана дәріптейтін біздей ұлт кемде-кем.

  Жауап жазу
• БАКТЫБИКЕ

  04 Қыркүйек 2013, 18:28

  Қазақ мәдениетінде келіннің атасы мен басқа да үлкендерге иіліп сәлем бергені – құрметтің белгісі. Келін өзінің көрегендігін, тәрбиелі, адамды сыйлай білетін, қадірлей білетіндігін көрсетеді. Бұл Аллаға серік қосқандық емес, адамдық қасиет.

  Жауап жазу
• БАКТЫБИКЕ

  04 Қыркүйек 2013, 18:28

  ата-анасынан айырылған балалар көзіне жас алмай отыра алмайды. Олар темірден жаралған жоқ қой. Мұны мен Алла әміріне қарсылық деп айта алмас ем. Ол ата-анасы тірі кезінде қандай құрмет көрсетіп жатса, дүниеден өтіп бара жатқанда да құрмет көрсетуі. Ал шеті түйілген шүберекті келгендерге таратып, көпшіліктің сол үйдегі қасіретті, ауыртпалықты бөлісуі. Бір бұрышы түйілген кішкентай шүберектің байлауын шешіп, бетін сүртеді. Жатқан жері жайлы болсын, иманы саламат болсын деп айтады. Оның өмірі түйінделді. Осының барлығы символдық мағына.

  Жауап жазу
• Оқырман

  13 Қыркүйек 2013, 19:08

  Өте әдемі,біліми әрі ұғынықты айтылған екен.

  Жауап жазу
• қажы мұқамбет қаракедей

  15 Қыркүйек 2013, 13:08

  Алда тағала адамды жердегі орынбасары деп жаратқан болады. Сонда қайырлы кісілерді сыйлай жүріп жаратушыны дәріптеген бола аламыз. Дін мұсылман өз дәп - дәстүрін сақтағанда дінге қарсы шыққысы болмаса керек ,әсіресе ол тозығы емес озығы болса.Ислам арабтарға келгенде олардың бар жол - жосығымен қарсыласпай талайын қолдап заманаға сәйкестірген емес пе ? Сондай ақ қазақтың да өнерін асырып мінін жасыру абзал сияқты.Кешегі кеңессымақ кезеңде қандай әсіре сілтеулер болғандай шалқадан түсуден сақтану керек.

  
  

شاخ درآوردن ممنوع !

شاخ در آوردن ممنوع!

انواع اخبار اقسام تعجّب را باعث می شود ولیکن خوب است که در عالم واقع نمی توان شاخ درآورد ؛ وگرنه هیچ سری در هیچ جایی نمی گنجید. فی الواقع ظرفیّت ما در سازگاری با اوضاع زمانه بنظر درحال افزایش روزافزون است. علی الظّاهر سایرین فاقد چنین حوصله ای می باشند. خیلی از حوادث اینجا توانسته ، در خیلی جا ها بسیاری از کاسه کوزه ها را بهم بریزد ولیکن ما انگار عین خیالمان نیست که مقلاً یکی از مقامات حسّاس مملکت که متّهم به معاونت در قتل و غیره بوده است به مدیریت عاملی یک سازمان سرنوشتساز کشور منصوب می شود تا به اقلام فراوان خلافکاری هایش « گم شدن » 20 هزار برگ اسناد مربوط به تحقیق و تفحّص از تشکیلات تحت تصدّی مشارٌالیه هم اضافه شود. همه جا از نقل این شاهکار پر شده ؛ باز هم آب از آب تکان نمی خورد.

نگارنده با بقیّه موارد کثیره کاری ندارد. می ماند اینکه اینجانب ضمن تقاضای بازنشستگی از سازمان تأمین اجتماعی که پس از هزار زحمت با حدّاقل مستمری حاصل شد ، فرم ادّعای سابقه خدمت در شرکتی دیگر را پرکرده که بانضمام پرونده مربوطه به آنجا ارسال گردیده و بدل آن در تأمین اجتماعی اینجا ( شعبه یک گرگان ) موجود و مبنای دریافت شندرغاز حق تقاعد است. این جریان تاکنون دو سال و اندی طول کشیده است. شرکت مدّعی علیه به مراتب مانحن فیه اقرار نموده است. امّا شعبه مرجوعٌ الیه سازمان مارّالذّکر جوابی به سازمان استعلامگر نداده بلکه انجام این امر را منوط به پیگیری دم ودستگاه اخیر می کند. لاجرم  کتباً تقاضای اقدام مقتضی شده است. کارمند ذیربط می گوید نامه پیگیری تنظیم و ارسال شده است. امّا شماره آن اعلام نمی گردد. قاعدةً باید سوابق امر در پرونده بنده مندرج باشد. حال آنکه می گویند چنین چیزی نه تنها درآنجا بلکه دبیرخانه سازمان کذایی هم مشاهده نمی شود.

این یعنی چه ؟ شتری با بارش گم و گور شده است. نمی دانی شاخ دربیاوری یا هرچه از دهانت درآمد نثار مسؤولین چنین نهادهایی بکنی که آه از نهاد ارباب رجوعشان بر می آید ولی کاری از دستشان یر نمی آید. النّهایه این ندانم کاری ها ، خرابکاری ها و ایز گم کردن ها شاخی در آستین این از ما بهتران خواهد شد. دیر وزود دارد ؛ سوخت و سوز ندارد. فعلاً شاخ درآوردن اکیداً ممنوع است ! برمنکرش لعنت !       

قزاقها از ایران تا قزاقستان

قزاقها از ایران تا قزاقستان

پریشب با دختر عمویم ، خطیره ، خداحافظی کردیم که پس از چند سال باردیگر به اینجا آمده بود با همسرش ، طغان جاری ، حاجی شده. موقع آمدن ، سه ماه قبل ، نوه پسریش هم با وی بود. بعد خواهرزاده ام ، شاه نظر ، هم به آنان پیوسته ولی ، بدون اتمام کارهایش ، مجبور شد با ایشان به قزاقستان برگردد. کمی سوغاتی اهداء شد با آرزوی تندرستی و شادمانی در هرجا که باشند. بقول قزاقها آدامنگ باسی آلدانگ دوبی ( کلّه آدم توپ خداست ،. معلوم نیست روزیش به کجا حواله شود. البتّه اگر خوشمان نیامد نباید از خدا شکوه ای داشته باشیم. خلایق را هرچه لایق. همه رهین کسب خودیم و نصیب ما طبق عدالت الهی معیّن است. هیچ امر مطلقی در میان نیست. یعنی خوب و بد وقایع بستگی به تلقّی افراد از آنها دارد. تا تغییری در نفس برای تحوّل شرایط تحقّق نیابد خدا نیز آنها را دگرگون نمی سازد. به عبارت روشنتر بندگان خداوند ، بمثابه خلفای او در زمین ، باید دست بکار بهتر نمودن آنچه هست بشوند ؛ وگر نه قرار نیست هیچ توفیری بر آدمیان از سوی پروردگار جهان آفرین تحمیل گردد. بنا بیک ضرب المثل قزاقی دیگر : « قایدا بارسانگ دا ؤز مانگداینگمه ن باراسنگ » هر جا که بروی با سرنوشت خود می روی. بهر حال حقّ نداریم مستضعف باشیم که زندگی ذلّتبار عین  عذاب جهنّم است. اخلاف قزاقهای مهاجر از قزاقستان سابق نباید به کمتر از آنچه که اسلافشان داشتند اکتفاء کنند. اینک در آنجا چه خبر است جز سلطه نورسلطانی که با تغییر پوستین پوست از هر معارض جدّی خود می کند. برخی او را دشمن قزاق می خوانند که می خواهد تمام نشانه های این قوم را نابود سازد. چرا که نظر به استغنایش از غیر خویش سر به طغیان برداشته است. کاش این ادّعای معارضین چندان واقعیّت نداشته باشد. بهر حال قزاقها به اقتضای طبع سرکششان به هیچ احدی تمکین نمی کنند. امّا امان از بی قید و بندی مفرط  که مایه بلبشو و نهایةً اضمحلال خواهد شد.

دیروز می خواستم به گنبد رفته به دختر عموی دیگرم تسلیت بگویم که باتّفاق همسر و چند نفر دیگر بمناسبت چهلم در گذشت هووی مادرشوهرش ( اوغول بی بی ) آمده اند. مسائلی مانع از انجام این کار شد که بماند. وانگهی قبلاً مراتب همدردی خود را تلفنی به ایشان اعلام کرده بودیم. یکی از عواقب بازگشت بعضی از قزاقهای ایرانی به وطن به اصطلاح اجدادی مشکلات ادای وظیفه صله رحم است. هر عروسی و عزایی در دو سوی مرز مستلزم مخارج مضاعف برای طرفین می گردد. نمی شود این تشریفات را نادیده گرفت. گو اینکه شاید ثواب این امور دو چندان باشد و بقول یارگفتنی ها هم دیدن یار باشد و زیارت شاه عبدالعظیم ولیکن اسراف و تبذیر را چه باید کرد ؟ ممکن است قزاقهای دو کشور به بهانه دید و بازدید اوقات فراغت خوشی داشته باشند و با سیر و سیاحت جوامع متفاوت بصیرتی هم حاصل کنند. آیا کسی جرأت دارد عبرتهایش را با صراحت بیان کند ؟ احتمالاً رک گویی در این مورد هنوز مصلحت نباشد.

امروز کفش و کلاه کردیم و به قزاق محلّه رفتیم جشن دامادی پسر آقانای آقبوتا. از قضا جایی خوانده ام که آقان همان آهن فارسی است و یکی از شعرای معروف قزاق همین اسم را دارد که سرنوشت بسیار مرارتباری داشت و دلش از خان قلدر زمانه اش پرخون بود. صاحب عروسی امروز هم ازمدتّی مدید به علّت آلزایمر دچار نا هوشیاری است. در بین مهمانان یک قزاق از اهالی سابق افغانستان بود که از طریق ایران به تابعیت قزاقستان درآمده و اینک مقیم ترکستان ( یسی سابق ، مزار خواجه احمد یسوی ) شده است. نامبرده در افغانستان معلّم بوده ولیکن درگیرودار جنگ مجاهئین با ارتش شوروی و حکومت دست نشانده آن به ایران آمده بود و با اعلام سران قزاقستان نومستقل مبنی بر جذب قزاقهای پراکنده در جهان به آن سامان کوچیده است. فرصت نشد با وی گفتگویی داشته باشم. کما فی السّابق ساکت بود و بیشتر گوش می داد. یکی از بحث ها راجع به خصالی بود که ذاتی قوم قزاق و منجمله آدای ها بود که ضمن مزایایی در راستای  عدم تمکین به اغیار در صورت زیاده روی باعث تفرقه نیز می شود. همین چشم اسفندیار قزاقستان را از خطرات دشمنان غدّاری چون روس ، چین و اتازونی غافل می سازد و حدّاقلش اینکه باید با خودکامگان فعلی کژدار ومریز برخورد کرد.

پس از جشن مذکور خود را به نماز جمعه همّت آباد رساندم که وعظ قبل از نمازش شرح احادیثی شریف درباره صفات مؤمنین بود و به اضافه توصیه اجتناب از نیمچه ملاّیانی که مستحبّات و سنن مذهبی را تخطئه کرده مردم را نسبت به آداب رایج بدگمان می سازند به بهانه مخالفت با بدعت. مدیرعامل هیأت امنای مسجد هم از جماعت تقاضا کرد که برای کمک به مؤذّن سابق اعانه دهند تا از پس هزینه کمرشکن شیمی درمانیش برآید. پس از نماز یک جلد کتاب « اسرار کربلا » را از دستفروش در محوّطه مسجد خریداری کردم که از دیدگاه عرفانی اقبال و مولانا بیان شده است تألیف دکترناصر کریمیان سردشتی است.                

آیت الله طالقانی می خواست دین در جای خود قرار گیرد

تاریخ انتشار: ۲۱ شهريور ۱۳۹۲ - ۱۳:۰۱

سیاسی » سیاست

سید محمد خاتمی:

آیت الله طالقانی می‌خواست دین در جای خود قرار بگیرد

رئیس دولت اصلاحات، با انتقاد از برگزار نشدن مراسم تجلیل از آیت الله طالقانی در سال‌های اخیر، تجلیل از طالقانی را تجلیل از انقلاب با آرمان‌های بلند آن دانست و پیشنهاد راه‌اندازی و اهدای جایزه بین المللی آیت الله طالقانی در حوزه‌های صلح، شورا، مشارکت مردم، تأمین حقوق مردم، دین مترقی را ارائه کرد.

اعضای ستاد بزرگداشت آیت الله طالقانی از جمله استاد گرانقدر جناب آقای میرخانی، جناب آقای مهدی طالقانی و فرماندار طالقان وتعدادی از اعضای محترم طالقانی‌ها  با  رئیس دولت اصلاحات دیدار کردند.

آنها در این دیدار گزارشی از وضع طالقان بخصوص طرح‌های زیست محیطی این منطقه حساس که عملی شدن آن‌ها نیاز به عنایت دولت دارد و نیز طرح‌های توسعه این منطقه را ارائه کردند و مطالبی را درباره بزرگداشت آیت الله طالقانی و برخی مشکلات در این خصوص اظهار کردند.

حجت الاسلام و المسلمین سید محمد خاتمی در این دیدار اظهار داشت:« حضرت آیت الله طالقانی یک شخص نیست؛ یک تاریخ، تفکر، گفتمان، سمبل و نمادی است که بزرگداشت ایشان با بزرگداشت دیگران فرق می کند. »

وی افزود:« اگر ما به هویت دینی و فرهنگی مان، به مبارزات طولانی ملتمان برای دستیابی به استقلال، آزادی و پیشرفت، اعتلای ایران و ایرانی در سایه اسلام مترقی دلبستگی داریم باید  آقای طالقانی را بزرگ بداریم.»

رئیس دولت اصلاحات با بیان اینکه «آیت الله طالقانی نیاز به بزرگداشت ندارد، این ما هم هستیم و جامعه و تاریخ ماست که همواره نیازمند است به شخصیت بزرگانی چون ایشان متذکر شود»، گفت:« بزرگداشت ایشان در واقع به عنوان نقشه راهی است  برای آینده کشور. وقتی می‌گوییم آیت الله طالقانی، یعنی بیش از نیم قرن تلاش برای تبیین دین به آن صورتی که خداوند خواسته است، نه متاسفانه به آن صورتی که در تاریخ  آمده و اغلب از مسیر خودش منحرف شده است.»

وی یادآور شد:« به تعبیر مولا امیرالمؤمنین(ع) دین بصورت پوستین وارونه‌ای درآمده است که بجای آنکه انسان را گرم کند، او را می ترساند. اگر پوستین درست به تن شود، هم ظاهر زیبا خواهد داشت و هم گرمابخش است، اما اگر وارونه به تن شود، بر اساس آن تعبیر هنرمندانه، هرکس ببیند می ترسد.»

رئیس بنیاد باران تاکید کرد:« آیت الله طالقانی کسی بود که می خواستد دین در جای خود قرار بگیرد و بیش از نیم قرن در جهت شناخت و شناساندن دین تلاش کرد؛ دینی که در آن، انسان جای خدا را تنگ نمی کند.گاه اینطور تلقی می شود که یا خدا یا انسان. اگر سخن از کرامت انسان می شود، تنگ نظرانی خیال می کنند خدا کوچک می شود.»

خاتمی ادامه داد:« در فلسفه و کلام بعضی ها نفی سببیت و علیت می کردند که سببیت خدا را ثابت کنند؛ یعنی می گفتند اگر ما به علت و معلول(دترمینیسم) و فعل و انفعلات طبیعی را قائل باشیم، خدا چه کاره است؟! غافل از اینکه خدا سبب ساز است؛ اوست که این جریان را ایجاد کرده است.»

وی افزود:« این دیدگاه که خیال کنیم در عرصه اجتماعی خدا و انسان رقیب یکدیگر هستند و اگر انسان بیاید جای خدا تنگ می شود و اگر به خیال اینکه جای خدا را تنگ نکنیم، انسان را کوچک کنیم غلط است و  نه خدا و نه پیامبران هم هیچ‌گاه این را نخواسته‌اند و به همین دلیل کرامت، پیشرفت و آزادی انسان و حرمت او امری خدایی خواهد شد؛ بجای آنکه بگوییم دین با اینها مخالف بوده است.»

رئیس دولت اصلاحات با تاکید بر اینکه آیت الله طالقانی این دیدگاه را داشت، گفت:«  بنابراین ایشان بیش از نیم قرن برای شناساندن دین، بصورتی که برای بشریت جذاب باشد، نیازهای بشر را بشناسد و در هر عصر و زمانی حلال مشکلات باشد نه اینکه خود مشکل ساز شود، تلاش کرد.»

وی یادآور شد:« آیت الله طالقانی بیش از نیم قرن برای آزادی، استقلال و پیشرفت؛ از خود گذشتن برای دفاع از حقوق دیگران و اینکه مردم بتوانند راحت باشند و استخوان های خرد شده‌‌شان زیر چنگال خودکامگی و دیکتاتوری ترمیم شود جهاد کرد. آیت الله طالقانی یعنی این؛ و امتیاز ایشان این نیست که مثل بسیاری از آزادیخواهان فقط آزادی و استقلال و پیشرفت را بخواهد-که می خواست-، او همه اینها  را از موضع دین می خواست.»

رئیس موسسه بین المللی گفت‌و‌گوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، تصریح کرد:« دینی که آیت الله طالقانی میخواست نوید بخش آزادی، استقلال، پیشرفت جامعه بود. ایشان عمری را در این راه صرف کرد؛ چه در زمان نهضت ملی در کنار ملیونی که واقعا دلشان می‌خواست ایران از سلطه استبداد و وابستگی بیگانه رهایی پیدا کند و چه بعد از آن که مرارت ها و زحمت ها کشید.»

وی در ادامه یادآور شد:« جا دارد که اینجا از همرزمان آیت الله طالقانی، مرحوم مهندس بازرگان، مرحوم دکتر سحابی و... یاد کنم. در انقلاب اسلامی هم آیت الله طالقانی نقش داشتند و فقط کافی است به بیانیه امام خمینی بعد از فوت ایشان نگاه کنیم و دیگر جز آن پیام چه می توان گفت از نقش ایشان در پیروزی و پیشبرد انقلاب؟ همان حرف امام کافی است.»

خاتمی با بیان اینکه «من بسیار متأسفم که چنین شخصیتی که متعلق به خودش نیست، بلکه متعلق به تاریخ، اسلام، تشیع و مبارزات آزادیخواهانه ملت ایران است، آنچنان که شایسته است مورد توجه قرار نمی گیرد»، پیشنهاد کرد:« امروز ما باید در ایران جایزه آیت الله طالقانی داشته باشیم؛ برای صلح، شورا، مشارکت مردم، تأمین حقوق مردم، دین مترقی. چنین جایزه ای را باید داشته باشیم و بین المللی هم شود.»

وی ادامه داد:« امروز ما باید شاهد نهادهایی باشیم که با استمداد از راه و رویکرد آیت الله طالقانی، اندیشمندان و متفکران ما در مورد حساس ترین موضوعاتی که در ایران، خاورمیانه و دنیا هست، بحث کنند و نتیجه آن بیرون بیاید. ما باید شاهد بنیادها و بنگاه‌های فرهنگی باشیم که با نام آیت الله طالقانی و با جهت ایشان، بتوانند تولیدات بزرگی داشته باشند.»

رئیس‌جمهور اسبق کشورمان تاکید کرد:« البته من می دانم که بزرگان این کشور نسبت به آیت الله طالقانی ارادت دارند و محبت می‌کنند، اما در عمل و در سیاست‌های رسمی کو؟ اینکه ما اواخر تابستان فقط بگوییم اولین امام جمعه ما آیت الله طالقانی و السلام! و در تلویزیون ده دقیقه کلیپی پخش کنیم، حق ایشان را ادا نکرده ایم.»

وی تصریح کرد:« اگر به هر دلیل نمی شود درخور شأن ایشان در تهران، طالقان یا هر جای دیگر برگزار کرد جفا به آیت الله طالقانی است. واقعا انتظار ما این بود که با تحول خوبی که الحمدلله در کشور اتفاق پدید آمد و در همان مسیری بود که آیت الله طالقانی میخواست، ما امسال شاهد شور و هیجان بیشتری برای بزرگداشت آیت الله طالقان باشیم. »

خاتمی در بخش دیگری از سخنانش، اظهار داشت:« نگاه به طالقان نه تنها به عنوان زادگاه و خواستگاه آیت الله طالقانی، بلکه باید به عنوان یک نقطه کانونی فرهنگی باشد. امروز ما شاید به تعداد نفوسی که در طالقان زندگی می کنند، متفکران و هنرمندان و بزرگانی از طالقان در عرصه کشور داشته باشیم که می توانند در ایران و جهان نقش داشته باشند. یعنی پرورشگاه ذهن، اندیشه، هنر و فرهنگ. حفاظت از طالقان فقط تقدیر از آیت الله طالقانی نیست؛ ایشان یکی از پرورده های طالقان هستند. باید به طالقان توجه کنیم، نه به عنوان یک شهر کوچک. بلکه نمادی از فرهنگ و دین و انسانیت هم هست.»

وی اداه داد:« چرا نباید بیت آیت الله طالقانی به یک مرکز پرشور و پر طپش فرهنگ و هنر و علم و اندیشه کشور و ترویج اندیشه های آیت الله طالقانی شود؟ باید دولت و دیگران کمک کنند که آن بیت یک کانون شود. بخش خصوصی هم حاضر است این کار را بکند. این مسأله به نفع انقلاب است و آیت الله طالقانی هم یک انقلابی تمام عیار بود؛ اما یک انقلابی که حرمت انسان، سربلندی ایران و پیشرفت کشور را می خواست. تجلیل از آیت الله طالقانی، تجلیل از انقلاب با آرمانهای بلند آن است.»

رئیس بنیاد باران با بیان اینکه «آیت الله طالقانی به خاطر فداکاری ها و اندیشه هایش نزد خداوند متنعم است و نیازی به ما ندارد»، گفت:« ما به او نیاز داریم؛ انقلاب و کشور نیاز دارد. این را باید مورد توجه قرار دهیم و امیدوارم مسئولان ذی ربط که انسانهای بزرگواری هستند توجه کنند و در سالهای آینده بتوانیم حق آیت الله طالقانی و ملت را ادا کنند و حرکت‌هایی برای آبادانی طالقان و تأمین زمینه برنامه های آن منطقه و برنامه هایی که جناب آقای میرخانی و جناب آقای فرماندار گفتند فراهم شود.»

وی افزود:« نیازی نیست تا اقدام ویژه‌ای هم بشود، اینکه زمینه را فراهم کنند و آن امکانات مشروع در اختیار قرار بگیرند، می توان به طرز شایسته ای کار کرد تا حق طالقان و آیت الله طالقانی ادا شود و به اصل کشور و انقلاب و جامعه خدمت شده باشد.»

 به گزارش روابط عمومی دفتر سید محمد خاتمی، سید محمد خاتمی در پایان خاطر نشان کرد:« من در خدمت شما هستم و امیدوارم سال آینده در تهران، طالقان و سراسر کشور مراسم بزرگداشت ایشان برگزار شود و نیز زمینه هایی برای بسط و گسترش اندیشه و منش آیت الله طالقانی و معرفی شخصیت ایشان فراهم شود و در میان اهالی اندیشه، فکر، سیاست و فرهنگ شاهد ایجاد چنین زمینه ای باشیم.»

برچسب ها: خاتمی ، محمد خاتمی ، طالقانی

Facebook Twitter Cloob

نظرات بینندگان

غیر قابل انتشار: ۰

انتشار یافته: ۲

حم شادکام

|

|

۱۷:۴۷ - ۱۳۹۲/۰۶/۲۱

سیّد محمود طالقانی را بهتر است آیة النّاس لقب داد که مادام العمر بیانگر ارزش مردم در ساختار جامعه اسلامی بود. در این راستا تا آنجا جلو می رفت که از ما بهتران را هیچکاره می خواند. این یعنی مثل مردم ایمان آوردن. خدایش بیامرزد که دق کرد و شهید شد.
      بعد التحریر : فقط نمی دانم چرا آن روانشاد ادّعا می کرد که اهل سنّت چیزی از نهج البلاغه نمی دانند جال آنکه گردآورنده این باقیات صالجات باب مدینه علم و عامل به آن سنّیهای نبوی بوده اند. مگر نه اینکه آن حضرت همیشه از شیعیان خود شکار بود !

ناشناس

|

|

۱۹:۴۴ - ۱۳۹۲/۰۶/۲۱

0

1

پاسخ

خداوند رحمت کند آیت اله طالقانی را

نظر شما

قانون هراسی

قانون هراسی

احتمالاً این اخطاریه را مشعر بر « برخورد قانونی با متخلّف » دیده ودرتعجّب مانده اید که علّت آن چه می باشد. یادمان هست که معمّا های فارسی اصیل با این مقدّمه مطرح می شد : عجایب بسی دیدم در این دشت ... انگار همچنان در حال لغز خواندن جامعه خویشیم که حلّشان معمّا های پیچاپیچش کار از ما بهتران هم شاید نباشد. باید سبب این وضعیّت نابهنجار را حالت انتقالی از شاکله سنّتی به صنعتی دانست. جامعه سنّتی ساختاری دارد که دربرابر نهاد های نوین مقاومت می نماید. آحاد متشکّله آن نمی خواهد دست از عادات مزمن خود بردارد مگر بیماری های ناشی از آنها موجب ترکشان گردد. عوارض چنین آسیب هایی بایستی مورد عنایت و تدبّر اهل حلّ و عقد واقع شود تا همگان در صدد علاج امراض کذایی برآیند. یکی از نشانه های بیماری های شایع قانونگریزی است که بلای جان و مال اهالی کشور بشمار می رود. به عبارت دقیقتر جامعه ایرانی ، علیرغم حدوث تحوّلات متوالی سیاسی ، شاهد تحقّق تغییرات نفسانی لازمه نشده است. اگر چنین دگرگونیی صورت می گرفت چه ضرورتی داشت که در هر جایی متخلفین را به برخورد قانونی تهدید کنند ؟ حال آنکه از فضائل هر شخص حقیقی و یا حقوقی تن دادن به قانون مصوّبه جامعه خود است ولو بر علیه شخص خود. شوکرانی که یک جام از آن را فیلسوف نامدار یونان ( سقراط ) سرکشید همان نوشدارویی است که فرزانگان قوم باید از تناولش اباء نورزند.    

 

هوش مصنوعی

هوش مصنوعی

هوش مصنوعی ( Artifitial Intelligency ) نام فیلمی از فیلمساز امریکایی ، استیون اسپیلبرگ ، است که آثار علمی – تخیّلی او معرّف خاصّ و عام می باشد. این یکی نیز جلوه های ویژه اش بسیار چشمگیر بوده افزون بر آن بار فلسفی قابل تأملی دارد. امتیاز دیگرش دیدگاه متفاوت نامبرده از سایر سازندگان چنین ژانری – منجمله استانلی کوبریک ( استاد کارگردان فیلم مورد بحث ) - است و به عبارت روشنتر در این اثر روابط انسان با ساخته اش از زاویه معکوس بررسی می شود. یعنی اگر در نسخه های رایج – مثلاً اودیسه فضایی 2000 - روبوت ها دشمن و رقیب بشر تلقّی می شدند در مورد مانحن فیه آدمیزاد است که کپی غیر برابر با اصل خود را استهزاء و تحقیر می کند و این یکی در آرزوی برقراری رابطه عاشقانه  با مادر مشترک ٌ فیها می باشد . امّا این امر بدون طی مراحلی از تحوّل نفسانی دارنده هوش کذایی ممکن نمی باشد.

گویا در شاهنامه حکیم فردوسی هوش به معنای جان یا روان بکار رفته است. وانگهی چنین می نماید که در کلام الله مجید روح یک نفخه ربّانی در نفس انسان است و همین او را از مخلوقات دیگر برتر قرار دهد. حکمت این تفضّل یزدان منّان شاید قبول مسؤولیت اعمال خوب و بد خویشتن بوده که آسمانها و زمین با کوه هایش از آن اباء نموده اند. الغرض جمادات از احساسات برخوردار نیستند. نباتات دارای حواس گوناگونند. جانوران حائز نوعی از عواطف و هوش خاص جهت حلّ مسائل مبتلابه فرض می شوند. به نظر نگارنده  جان یا نفس ( روان ) بنی آدم وجه مشترکش با سایر جانوران بوده که در صورت استفاده از آن در راستای خیرو مصلحت روح یادشده موجب رجوعش به سوی خالق رحمان و رحیم است که اینهمه نعمات متنوّع در اختیار این آفریده خویش گذاشته تا جبران مافات کند. به احتمال قریب به یقین ، مبارزه با رقبا و حتّی دشمنان وهمچنین سبقت از اقران باعث شکوفایی و بروز قابلیت های فطری انسان است.

دارنده هوش مصنوعی اسپیلبرگ خواستار یک محبوب است تا دوستش بدارد ولیکن خویشتن را در کشیدن بار عشق ناتوان می بیند. زیرا در نهاد او جز احساس خوشی و ناخوشی تعبیّه نشده است. پس باید یک میلیارد سالی در ژرفای اقیانوس فرو ماند تا دستگاه های تکامل یافته تری مطلوب معدومش را بشرط اکتفا به یک روز دیار با او بر اساس چند تارموی باقیمانده در نزد عروسکی پیشرفته باز آفرینی کنند. نتیجه هم درک عشق و محبّت خالصانه عملی و نهایتاً نیل به حضور قلب یا آرامش خاطر اعلام می گردد.           

فیلمساز مذکور در یکی دیگر از آثارش بنام تماس نزدیک از نوع سوم این فرضیه را مطرح می سازد که موجودات ناشناس ماورایی برخلاف شایعات گسترده دشمن نیستند بلکه درپی ابلاغ پیامی متفاوت می باشند ولی نیرو های سیطره جوی دنیوی در صدد کتمان یا ضدّ تبلیغ آنهایند. اتّفاقاً دولت حاکمه مورد اشاره در فیلم یادشده مانع برقراری چنین ارتباطی معرّفی می شود که یکی از قهرمانان آن پس از درهم شکستن رأس تل خاکی مخروط  پی به رمز محلّ  تماس مورد نظر می برد. یعنی برای کشف آیات حقیقت باید مهندسی جامعه را بازسازی کرد ؟ اتباع جوامع مدرن ایمان خود را نسبت به ساختار اجتماعی ، فرهنگی ، اقتصادی و سیاسی موجود از دست داده اند و چاره ای جز در هم شکستن بت های خودساخته نمی بینند. وانگهی به چیزی برتر از این اصنام سلطه جو باور مطلق ندارند.

آیا در حقیقت هم چنین است ؟ مگر می توان وجود حقّی متعال عادل رحمان رحیم ... را پاک منکر شد ؟ خدایان دروغین اگر بر ستیغ  المپ همچون ابنای بشر با همدیگر رقابت می ورزند و مدام نگران شورش موچودات زمینی بر ضدّ خود هستند ، خدای مستوی بر عرش اعلی را چه باک از تعالی خلیفه اش در زمین که به مشیّت او می تواند ( و باید ) همه گردنه های تکامل را زیر پا بگذارد تا با نفس مطمئنّه به سوی پروردگارش باز گردد ! این مخلوق برتر خدا چنانچه نفس ( جان ) خود را در راستای روان ساختن امر الهی بر خویش هموار سازد می تواند مثل او شدنش را تحقّق بخشد. خالق حقّ ، برخلاف سازندگان هوش مصنوعی مارّالذّکر ، از مقتضیّات ذاتی ساخته خویش پروایی ندارد ؛ بلکه کافیست بدانیم هنوز اوّل عشق است و باید بنده آن آموزگاری باشیم که سرتاسر گفتارش درس کمال است. بقول علی ، کرّم الله وجهه الشّریف ، من علّمنی حرفاً فقد صیّرنی عبداً. والسّلام!    

روایت زیبا کلام از پارادوکس احمدی نژاد

روایت زیباکلام از پارادوكس احمدی‌نژاد

اساسا تصور آقاي احمدي‌نژاد به عنوان يك چهره و شخصيت آكادميك اگر نگفته باشيم غيرممكن است خيلي سخت و ناباورانه است و كسي بيشتر از احمدي‌نژاد در به وجود آمدن اين وضعيت تقصير ندارد.

به گزارش امید به نقل از اعتماد، اساسا لحن گفتمان احمدي‌نژاد طي هشت سالي كه رييس‌جمهور بود تعمدا به‌گونه‌يي بوده كه ايشان مي‌خواستند از چهره آكادميك و دانشگاهي بودن، فاصله بگيرند كه البته معتقدم اين كار به هيچ‌وجه تصادفي و ناخودآگاه صورت نمي‌گرفت. احمدي‌نژاد از خيلي وقت پيش تصميم گرفته بود كه مي‌خواهد رييس‌جمهور كدام يك از اقشار و لايه‌هاي جامعه شود.

آيا مي‌خواهد رييس‌جمهور روستاييان، كشاورزان، كساني كه در شهرها، در مناطق محروم زندگي مي‌كنند و اين تيپ اقشار و لايه‌هاي اجتماعي باشد؟ يا اينكه رييس‌جمهور اقشار شهرنشين، طبقه متوسط، طبقه بالاي متوسط و كساني كه صاحبان حرف و مشاغل باشد. يا به هر حال جزو اقشار تحصيلكرده باشند.

از سال 84 احمدي‌نژاد خيلي جدي جمعيت مخاطب خود را انتخاب كرد و اين گروه اقشار كم‌سوادتر، كم‌درآمدتر و محروم‌تر جامعه بودند و موفق هم شد و توانست. در دوران هشت ساله رياست‌جهوري‌‌اش انصافا محبوبيت زيادي در بين اقشار محروم جامعه به دست آورد. اين به يك بهايي بود و احمدي‌نژاد تعمدا حاضر بود، بپردازد.

بهايش اين بود كه توجه زيادي به اقشار و لايه‌هاي تحصيلكرده نداشت. طي هشت سالي كه ايشان رييس‌جمهور بود در مجموع چند نوبت در دانشگاه‌ها سخنراني كرد؟ تعدادش به انگشتان يك دست هم نرسيد البته در دانشگاه نيويورك سخنراني كرد اما در آن سخنراني باز سعي كرد همان خط پوپوليسم را دنبال كند.

احمدي‌نژاد بيشتر تخريب آنچه اقشار تحصيلكرده باور دارند را هدف گرفته بود وگرنه وي حرف جديدي را به ارمغان نياورد. اگر از عدالت صحبت كرد از ابتداي بشريت صحبت از آن بود. اگر در مورد درست نبودن حق وتو صحبت كرد گاندي و ماندلا و افراد زيادي نيز در نكوهش آن گفته‌اند. اتفاقا اصرار ايشان به انكار هلوكاست به اين دليل بوده كه توجه جهاني را به خود جلب كند.

او مي‌دانست كه در ايران خيلي موضوعيت ندارد اما در عرصه بين‌المللي مي‌دانست كه خيلي مهم است و تعمدا براي جلب توجه بيان كرد. اكنون براي وي خيلي سخت است كه با آن هشت سال وداع كند و صحبت از دانشگاه ايرانيان كند. غيرممكن است كه آثار آن سال‌ها را زدود. نه از اذهان ايرانيان و نه از اذهان جهانيان نمي‌توانيم پاك كنيم.

يك اصطلاح انگليسي مي‌گويد كه دايره را نمي‌شود تبديل به مربع كرد. اين كاري است كه وي مي‌خواهد انجام دهد. در عين حال ممكن است بخشي از وجود احمدي‌نژاد به دنبال ايجاد شخصيت آكادميك باشد اما بخش‌هاي ديگر وجود احمدي‌نژاد بين 84 تا 92 و همچنان علاقه‌مند به ادبيات پوپوليستي است.

در يك كلام احمدي‌نژاد بين گونه‌يي تضاد قرار گرفته است كه بدش نمي‌آيد تصويري ديگر از خود ايجاد كند و در عين حال گرايش به احمدي‌نژادي كه محبوب كشاورزان و كم‌درآمدها، دارد، نيز داشته باشد.
 

برچسب‌ها :

• زیباکلام ,
• احمدی نژاد ,
• تناقض

ادامه نوشته

اخوان المسلمین : از ملّت عذر می خواهیم

يکشنبه ۱۷ شهريور ۱۳۹۲ ساعت ۱۷:۰۳

داخلی آرشيو خبر بین‌الملل

اخوان المسلمین: از ملت عذر می‌خواهیم

گروه بين الملل: سخنگوی حزب عدالت و آزادی، وابسته به اخوان المسلمین مصر اذعان کرد که اخوان المسلمین و مرسی بارها مرتکب خطا شده‌اند.

حمزه زوبع، گفت: کسی که خطاهای خویش را نداند یک نادان است و کسی که از خطاهای دیگران درس نگیرد یک احمق است که کسی نمی‌تواند چیزی را به او یابد دهد. وی افزود: چه کسی گفته است که اخوان المسلمین مرتکب خطا نشده‌ و چه کسی گفته است که مرسی خطا نکرده است؟ بارها اقرار کرده‌ایم که به عنوان یک حزب و یک دولت مرتکب خطا شده‌ایم.
زوبع در پایگاه رسمی حزبش نوشت: اخوان المسلمین در دام تکروی در حکومت افتاد و به اشتباهات گذشته خود چه در زمان ریاست جمهوری و چه زمانی که مجبور به ترک ریاست شد واقف است. ما مصر و مردم مصر را دوست داریم و هیچ گاه به استفاده از سلاح و خشونت روی نخواهیم آورد.

زوبع ضمن اقرار به اینکه ایراد سخنان تحریک آمیز در تظاهرات حامیان اخوان المسلمین اشتباه بود، گفت: البته که ما خطا کرده‌ایم و برخود لازم می‌دانیم که از کشور عزیزمان و مردم مصر عذرخواهی کنیم چرا که به درستی نتوانستیم وظایف خود را در اداره کشور ادا کنیم، اما اخوان المسلمین نیز بارها مورد حمله رسانه‌ای کودتاچیان قرار گرفته است. وی با اشاره به اقدامات مخالفان اخوان المسلمین گفت: اشتباهات شما چه بود؟ کی زمان آن فرا می‌رسد که این سئوال اساسی را از خود بپرسید که آینده کشور چه می‌شود؟ چر از خود نمی‌پرسید به چه دلیل روز و شب رهبران اخوانی‌ و طرفدارانش را به قتل می‌رسانید یا زندانی می‌کنید؟

قازاق ماقال - مانه لده ری

قازاق ماقال - ماته لده ری

549- شبقتکٌ السئزدگئن شبق تا بئله دی.

550- جاقسنکٌ ؤزی ده جاقسی ، سؤزی ده جاقسی.

551- جوُیه لی سؤز جوُیه سئن تابادی ، جوُیه سئز سؤز یه سدن تابادی.

552- جه تی آتاسن بئلگه ن جه تی جوُرتتکٌ قامن جه یدی.

553- بئر بیه ده ن آلا دا قوُلا دا توٌادی.

554- که روٌه ننئکٌ جولی بئر بولعانمه ن نه سئبه سی بوله ک.

555- ونه رلی ورگه جوُره دی.

556- جئبه کتی توُته آلماعان جئوُن قلادی ، که لئندی کوُته آلماعان کوُکٌ قلادی.

557- باتبان قوُیرق ، بوُل نه قلعان جایدان – جاي جاتقان قوُیرق !

558- آلداعا جاعام ده سه کٌ – آزاتدی بول ، آعاینعا جاعام ده سه کٌ قازاندی بول.

559- قزعا به رگه ن کورئنبه یدی ، قوُمعا سیگه ن بئلئنبه یدی.

560- تورده گی کوُلسه ، ه سئکته گی جمیادی.

561- جوعالعان پشاق سابی آلتن ، ولگه ن قاتن آمی آلتن.

562- ماعان بئتپه گه ن بوعممه ن بئرگه بئتسئن.

563- قتایدکٌ تؤری – آتاکٌنکٌ کوری.

564- بارئمئز ده اکه مئزدی ساباپ جوُرمئز ، بئراق آرباعا تاکٌپ قویپ ساباعاندی بئرئنشی کوروٌئم . وي ، آلدا – آي !  

ورالمان توٌرالی ته رئس توُسئنئک تاراپ بارادی

Сәрсенбі, 4 қыркүйек 2013, Алматы 13:26

ӘЛЕУМЕТ / Оралмандар

«Оралмандар туралы теріс түсінік тарап барады»

Оралмандар мәселесі әлеуметтік қорғау министрлігінің құзырына өткесін, оралман мәртебесін беру туралы ереже қайта бекітілді. Азаттық бұл өзгеріс туралы оралмандар белсендісімен сұхбаттасты.

• Басып шығару
• Пікіріңіз (20)
• Бөлісу

Оралман. Сәбиттің карикатурасы. Алматы, 3 тамыз 2012 жыл.

• Tweet
• 
  
• 
  
• @AzattyqRadiosy Твиттер

Ұқсас мақалалар

• Моңғолия қазақтары қайта азамат атанып жатыр
• Билік пен оралмандардың өзара өкпесі
• Оралман наразылық танытқан соң құжат иеленді
• Оралман жетім қыз азаматтық ала алмай жүр
• Ықтиярхат пен азаматтық арасында сенделу

Мәтін көлемі

Нұртай ЛАХАНҰЛЫ

Жарияланған уақыты: 30.08.2013

2007 жылдан бері Ішкі істер министрлігі Көші-қон полициясының құзырына берілген оралмандар мәселесі биыл еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің қармағына қайтарылып, «көші-қон комитеті қайта құрылды. Бұл өзгерістің оралмандар мәселесін шешуге ықпал ету ықтималдығы туралы Азаттық оралмандардың құқығын қорғаушы «Асар» қоғамдық бірлестігінің жетекшісі Қайрат Бодауханмен сұхбаттасты.

Азаттық: – Тамыздың 22-сі күні Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі «оралман мәртебесін беру туралы ережені бекіту туралы бұйрыққа» қол қойды. 2007 жылдан бері Ішкі істер министрлігіне қарап келген «Оралмандар» мәселесі биыл еңбек мининстрлігінің қарамағына өткені белгілі. Оралмандардың бұдан ұтары не, неден ұтылмақ?

Қайрат Бодаухан: – Бұл жолы оралмандардың ұтылғанынан ұтқаны көп болатын шығар. Себебі көші-қон жайы мен шеттегі қазақтың Қазақстанға келуі көп жағынан әлеуметтік мәселе ретінде қарастырылады ғой. Қордаланған әлеуметтік мәселені шешу құзіретін әлеуметтік қорғау министрлігінің құзырына бергені дұрыс. Ал ішкі істер министрлігінің шешетін нәрсесі - тіркеуге алу, құжаттандыру. Ол онсыз да заңмен реттелетін нәрсе. Бұған дейін солай реттеліп келген.

Қайрат Бодаухан, "Асар" қоғамдық бірлестігінің төрағасы.

Азаттық: – Жалпы «оралман» мәртебесін алған жандардың нақты статистикасы бар ма?

Қайрат Бодаухан: – Нақты статистика жоқ. Мысалы өткен жылы 875 мың деген есеп келген. Бірақ Ішкі істер министрлігінен түскен ақпарат бір бөлек, көші-қон комитетінен түсетін ақпарат бір бөлек. Сосын статистика агенттігінен түсетін ақпарат және бөлек. Яғни шеттен келген ағайындарды есепке алу, оларды қадағалау әлі бір жүйеге келген жоқ. Мәселен ТМД елдерінен келген азаматтар көбіне көші-қон полициясына бармайды. Есебін тауып «ықтияр хаттарын» алып немесе азаматтық алып кете береді. Сондықтан да көші-қон полициясы олардың қаншасының келіп, қаншасының кетіп қалғанын көп біле бермейді, нақты мәліметтері де жоқ.

Азаттық: – «Ықтияр хат» деп жатырсыз ғой. Қазір «оралман» мәртебесін алудан гөрі «ықтияр хат» алып Қазақстанда уақытша мекендеуді дұрыс санайтындар көбейіп келе жатқаны айтылып жүр. Мұның себебі неде?

Қайрат Бодаухан: – Бұл бұрыннан қалыптасқан, «квота» жүйесінен пайда болған мәселе. Себебі көшіп келген азамат квотамен қатар азаматтыққа да құжаттар тапсырады. Сол екі аралықта квотаңыздан азаматтық бұрын кеп қойса, квота берілмейді. Сондықтан квота алу үшін сырттан келген ағайындардың басым бөлігі әуелі азаматтық емес «ықтияр хат» алуға құжат өткізеді.

Қытай мен Ресейден көшіп келген азаматтардың зейнетақысы Қазақстанның зейнетақысынан көп.

Екінші мәселе, Қытай мен Ресейден көшіп келген азаматтардың зейнетақысы Қазақстанның зейнетақысынан көп. Бірақ Қазақстанда Ресейден келген ағайынның ар жақта қандай зейнетақы алғанына қарамайды, мұнда ең төмеңгі мөлшердегі зейнетақы тағайындай салады. Осындай әлеуметтік теңсіздіктің кесірінен Ресейде көбірек зейнетақы алып жүрген адамдар ол зейнетақысын жоғалтқысы келмейді. Сондықтан тек «ықтияр хат» ғана алып басқа елдің азаматы боп жүре береді.

Азаттық: – Ал осы айда ережесі қайта бекітілген «оралман» мәртебесін беруге ойыссақ. Бұл соншалықты күрделі мәселе ме? Ол құжат сырттан келген этникалық қазаққа қандай жеңілдік береді?

Қайрат Бодаухан: – Ол соншалықты күрделі мәселе емес. Өйткені «оралман» мәртебесі арқылы беріліп жатқан ешбір әлеуметтік көмек жоқ. Сондықтан кейбір мекемелер оны құжат ретінде қабылдайды, кейбіреулер қабылдамайды. Шеттен көшіп келгенін айғақтайтын бір жапырақ қағаз ғана.

Азаттық: – 2011 жылы қабылданған соңғы «халықтың көші-қоны» туралы заңы бойынша «оралмандар» мәселесін жергілікті жердегі басқару әкімдігі қарайтын болды. Бұл өзгеріс «оралмандар мәселесінің» шешілуіне қаншалықты көмегін тигізе алады?

«Оралман –жемқор», «оралман – жалқау», «оралман – қашқын» деген сияқты теріс түсінік қоғамда басқаша бағыт алып бара жатыр.

Қайрат Бодаухан: – Өткен жылдан бері Қазақстанда жергілікті әкімдіктің рөлін арттыру, оның мәртебесін жоғарылату бағытында жақсы қадамдар жасалып жатыр ғой. Жалпы көшіп келген ағайынға мемлекеттен бірден ештеңе берілмейді. Олардың тағдыры – жергілікті әкімдіктерде. Облыс пен аудан әкімдерінің қолында. Яғни бұл бір жағынан оларды қарап көру үшін жақсы. Бірақ қиыншылық тұсы бар. Өйткені қазір жергілікті әкімдіктер шеттен келген ағайындарды қабылдауға соншалықты құлықты емес. Себебі «Шеттен келіп жатқан қазақ – кім?» деген сұрақ төңірегіндегі саяси-әлеуметтік, демографиялық тұрғыдағы баға берілмегендіктен, жергілікті жердегі түсініктер әрбасқа. Оралмандар туралы сауатты түрде түсінік қалыптастыру жұмыстарының дұрыс жүргізілмеуі жергілікті қазақтар мен этникалық қазақтардың арасына әлеуметтік жік түсіре бастады. «Оралман –жемқор», «оралман – жалқау», «оралман – қашқын» деген сияқты теріс түсінік қоғамда басқаша бағыт алып бара жатыр.

Азаттық: – Көші-қон жүйесін саяси тұрғыдан, әлеуметтік тұрғыдан қалыптастыруда олқылықтар бар екенін айтып отырсыз. Бірақ «оралман» мәселесімен шұғылданатын үкіметтік емес ұйымдар да біршама. Яғни сіздер не істеп жатырсыздар?

Қайрат Бодаухан: – Бұл мәселе үнемі көтеріледі. Павлодарда өткен соңғы форумда да осы мәселені қозғадық. Президенттің атына хат та жаздық. Тіпті керек болса сол квотаны мүлдем тоқтатып тастау туралы да айттық. Өйткені зиянынан басқа пайдасы жоқ. Жергілікті халықта «Оралмандарға бәрін беріп жатыр. Біз осында тұрамыз. Осы мемлекетке еңбегіміз сіңген. Бізге неге бермейді, кетіп қап, қайтып келген оралмандарға бере салды» деген көзқарас та бар. Себебі халықтың бәрі тарихшы емес. Олар тек бұқаралық ақпарат құралдары арқылы беріліп жатқан ақпараттарға қарайды да, «оралмандар тек алып жатыр» деген түсінікте қалады. Ол өз кезегінде әлеуметтік араздыққа соқтырады. Бұл тіпті ұрпақтан ұрпаққа кетіп қалуы мүмкін. Сондықтан осы бастан ойланғанымыз дұрыс.

Азаттық: Әңгімеңізге рақмет!

---

Нұртай ЛАХАНҰЛЫ

---

  Пікір

     

Кімнен: Аты-жөні көрсетілмеген

04.09.2013 11:51

+0 -0

Сіздің бұған қосарыңыз

Кезінде жалпылдап Сталиннің неміс пен шешендерін қарсы алып өліп қала жаздаған қазақ неге өз қандасыңа күндес болып отырсың? Әлде саған тағы бір Сталин керек пе

---

Кімнен: Арман Қайдан: Алматы

04.09.2013 09:36

+0 -0

Сіздің бұған қосарыңыз

Ассалаумағалайкум Қазақ деген ұлы қалықтың ұрпақтары!!! Мына хабар тек оралмандар үшін емес біз үшін үлкен ой салатын хабар екен. "Оралмандарға квота беріп жатыр" деген осы бір шын мәнінде жалған, шын болсада азаппен алатын, сондай азаппен алып қызығатындай құны да жоқ сол "квота" бізбен "шеттен келген қандастарымызды" бір-бірімізбен жау етіп жатыр. осыдан 4 жыл бұрын ауылға көшіп келген бір көрші қандасымыз маған "аға квота" алайын деп едім тіркеуің жоқ деп жатыр маған көмектесіп бір баламмен үш жанды үйіңізге тіркеп берсеңіз" деп өтінді. сосын мен келісіп оларды "көші қон полициясына апардым. ал тіркеу үшін оларға Бірінші: Оралман куәлік алу керек екен, екінші: қытайда сотталмаған деген қағаз алу керек екен, үшінші барлық документтерді аудартып сол жерде бір қызға ақша төлеп анкета толтырады екен. содан ол кісілер тіркеуге дейін 6 ай жүрді сол документтерді жинау үшін, жинап болған соң мен бір апта жүріп тіркеттім әйтеуір, кезекке азанда сағат 5 те бардық, кейбіреулер түнімен түнейді екен, ал кезекте тұрғанда аралықта жүрген делдалдар басқалардан ақша алып кезексіз кіргізеді, бірдеме десең ішіндегілер дүрсе қоя береді, докментіңді қабылдамай қояды... осындай азаптардан өтіп тіркелді әйтеуір сосын олар квотаға документ жиды күнде кетеді бірде қалаға кетеді, сосын ақыры бір делдалға 1000 доллар беріп "квотаға" жолдапты содан бір жарым жыл дегенде квотасы шығыпты сонда беретіні бір адамға 156000тг яғный 1000 доллар көлемінде сонда қарасам өздері 3 жан алғаны 3000 доллар оның 1000 доллары делдалға кетті, ал докумен жинау, аударту, копия, жаздыру, жолы, тамағы міне осыларға менше 1000 доллардан кем емес ақшасы кеткен шығар... сонда сандалып 2 жыл күтіп, алғаны сондағы 1000 доллар. міне сонда әлігі жырлап айтатын "квотасы" сол ма? 1000 доллар деген сол кезде егер өзі жұмыс істесе екі айда табатын ақша солүшін 2 жыл күтті, қанша сөз естіді, үйықтамады...
Міне ағайындар біз алыстан отаным деп келген ағайындарға дұрыс түсінікпен қарайық. мүмкін болса біз көмектесейік, оларды сыйлайық, быржақтағы орыстан қарағанда олар өз бауырың туысың, туғаның... Қазақты қазақ қана құтқарады, қазақ қана қорғайды.. егер олар сол кезде қашып кетпесе осы Қазақстанда ашаршылықан өлген 4 милион адамның саны оданда көп болар еді ғой шынында. демек оалрмен біз санымызды болсада көбейтеміз!!! Оян Қазақ!!!

---

Кімнен: қажы мұқамбет қаракедей Қайдан: иранбақ

03.09.2013 20:13

+0 -0

Сіздің бұған қосарыңыз

Оралман дегенде , " Адасқанның айбы жоқ қайта үйрін тапқан соң " деген аталы сөз еске түсіп оралғандар қателескен сияқты болып сезінеді. Ал баяғы сұмдықтарға көне бергендер жерді сақтай алды десек те елдікті сақтай алғаны шамалы емес пе ? Сонымен қандастарды моқата бергенше олардың бар үнемдерін пайдалану керек. Сонда барып барша қазақ негізіне орала алар еді.

Пікір алмасу

Кімнен: қажы мұқамбет қаракедей Қайдан: иранбақ

04.09.2013 00:13

+0 -0

Сіздің бұған қосарыңыз

Оқырман жөнді болса оралманды жөн деп болмаса керек. Оқыр + ман - дүзу . Бірақ сол ретпен сөз жасау үшін оралар + ман деу керек ақ сияқты. Бұны қояр болсақ ОРАЛМАНнан баз кешпек абзал ғой сірә.

از آلزایمر تا آیلادر

ازآلزایمرتا آیلادر

دیروز پنجم درگذشت آیلادر ایسگلدی ( جناقی ) بود ولی نشد که در مراسم ترحیم وی حضور بهمرسانیم. شاید آقای پولاد که نوه آن مرحوم عروس وی است خودش را به آنجا رسانده باشد. باز دلمان خوش است که در سوّم ایشان شرکت داشتیم. همان دیروز غروب بود که شنیدیم پسر بزرگ خدابیامرز جنان ( جانه ن ) ، از اقوام نزدیک متوفّی ، در گیرودار برچیدن چادر مراسم مزبور ، زیر لوازم مربوطه مانده که بار ماشین پسر آیلادیر شده بود و با جهش ناگهانی آن میله های چادر موصوف بر روی آن فرد فرو ریخنه و باعث مصدومیت او می شود. النّهایه مشارٌالیه برحمت ایزدی پیوسته ولیکن هنوز از پزشکی قانونی مجوز دفتش صادر نشده و وقت تشییع جنازه اش اعلان نگردیده است. بدین ترتیب تشریفات ترحیم دو خویشاوند بهم می پیوندد. خبر فوت اوّلی را حین عزیمت به جشن عروسی آخرین پسرمرحوم ایوب کرپه و نوه احمد روشن ( قونان اوروس ) و مراسم چهلم تویجان بابق شنیده بودیم که مصادف با روز جمعه بود. لذا نتوانستیم بلحاظ فرض نماز آدینه در نماز میّت آن قایین آقامان حاضر باشیم. دیگر اینکه شنیدیم ینگه ما ( تویبالا ) هم می خواسته خود را از قزاقستان به بندر ترکمن رسانده و با برادرش الوداع کند که گویا دیر رسیده و از شدّت تأسّف بستری شده است. خدا به همه بازماندگان صبر دهد و عاقبت بخیر شوند. دنیا و مافیها چه بلاها که سر آدم نمی آورد. بخاطر آن چه صله رحمها که قطع نمی شود. در حالیکه به قول قرآن نباید به والدین خود اُف هم گفت ، هستند فرزندانی که پدران و مادرانشان را افرادی خشک مغز خرفت می خوانند. میانه اقوام نسبی و سببی شکرآب است تا آنجا که در عروسی و عزای همدیگر حضور نمی یابند. از خانه و خانواده و خاندان ها که بگذریم روابط هموطنان هم تعریفی ندارد. ملّت و دولت هم چندان دل خوشی از همدیگر ندارند. وانگهی جنگ هفتاد و ملّت بسیط جهان را بر همه تنگ ساخته است. تاریخ عالم آرشیو مصاف خیر و شرّ شده است. چنان بلبشویی شده که تمییز خوب و بد شاید کار حضرت فیل هم نباشد. بهر حال نمی توان بیطرف ماند. امّا چه باید کرد ؟ معیار عمل همانا هدایت الهی و سنّت خاتم الانبیاء است که رابطه وثیقی مابینشان برقرار می باشد. مسلّماً نمی توان از هدایت ربّانی برخوردار شد مگر اینکه متوجّه امواج هولناک انواع خطرات مادّی و معنوی شد که از جهات گوناگون ماهیّت انسان را تهدید می کنند. وافعاً جهالت است که آفریدگار جهانیان را به کاری عبث متّهم سازیم و از رهنمایی این کانون رحمت روی برتابیم. او که تقریباً یکصد و بیست و چهار هزار پیغمبر را وسیله ابلاغ پیامش قرار داده از هر مضایقه ای در هدایت جانشین جایزالخطایش در زمین مبرّی است. هرکدام از انبیاء الهی بنا به مقتضیات زمانه با قوم خود برخورد کرده اند. علی ایّحال حضرت محمّد مصطفی ( ص ) با امّت خود در امور مربوطه مشورت داشته و طبق نظر اکثریت حضار عمل می قرموده است. اتّفاقاً قوم ایشان – بنا به نصّ صریح قرآن – الدّ الخصام بوده اند که ما قزاقها و امثالمان شاید در خصومت با یکدیگر هرگز به گردشان هم نرسیم. لبّ مطلب این است که یحتمل تبدیل بدویان عرب به مدنیان عضو مدینه نبوی بزرگترین معجزه آخرین رسول خدا بوده است که اسوه نهایی طوایف ، قبایل و ملل دنیا قرار گرفته اند.

برگردیم به اوّل مطلب که راجع به مرحوم آیلادیر ایسگلدی است. نام و شهرت وی برای نگارنده معنایی ندارد. می دانم ایسگلدی همان دوستگلدی است که مشعر برحضور ولی و یار انسانها می باشد. این یاور هر کسی می تواند باشد. بنی بشراز خدا تا خاک را می پرستند و لابد عواقب آن را هم باید ببینند. در رابطه با وضع روحی شادروان یادشده که نامش بیماری آلزایمر را بذهن تداعی می کند ، می توان گفت زوال عقلی وی شاید نشانه رحمت رحمانی باشد. باری اگر آدمی ، به اقتضای ذات انسانی خویش ، می تواند یا باید بعضی قضایای دردناک اخیر را مورد نسیان قرار دهد ، فی الواقع از لطف و مرحمت واسعه پروردگارش برخوردار شده است ؛ وگرنه کار بر همه زار بود. پس لازم نیست بابت وقایع اتّفاقیه زار یا بر سر خدا هوار زد که چرا داد نمی ورزد. الخیر فی ما وقع. آیا کسی طرح بهتری برای گردش چرخ فلک دارد ؟                       

جئگه ر

جىگەر

ارمان بەردالين

«ٴبىتتىم ەندى، قۇرىدىم،

قاتال تاعدىر قۇتىلمىستاي سالدى ماعان قۇرىعىن.

قۇلاسام دا بيىكتەن،

جىلاسام دا كۇيىكتەن،

ەندى مەنىڭ جامالمايدى جىرتىعىم، بۇتىندەلمەس سىنىعىم.

كىلتىن ىزدەپ اشىق تۇرعان ەسىكتىڭ،

باقىتىمنان قۇر قالىپ،

ۋاقىتىمنان كەشىكتىم»

دەپ كۇبىرلەپ وتىر ەكەن ٴبىر جىگىت،

اۋلاسىندا مەشىتتىڭ.

الگى ادامعا جاقىن بارىپ ٴبىر ادىم،

نەگە سونشا ٴتۇڭىلدىڭ دەپ سۇرادىم.

تاعدىرىڭنىڭ كوتەرە الماي سىناعىن،

قايعىرارداي مۇنشاما،

سابىر ەتىپ ٴبىر شاما،

ايتشى دوسىم قاي بيىكتەن قۇلادىڭ؟

- ە-ەھ، باۋىرىم!..

مەنى كورگەن مىناۋ جۇرت ٴوتىپ جاتىر نە دەمەي،

سوقىر قوعام ٴبىز سەكىلدى مۇگەدەكتى ەلەمەي.

تاستاعان سوڭ بار ومىردەن ٴتۇڭىلدىم،

قارا جەرگە شىعىپ قالعان كەمەدەي.

بار كەزىمدە، باي كەزىمدە قانشا ادام،

جابىسىپ ەدى كەنەدەي.

سونىڭ ٴبىرى قالماعان سوڭ قاسىمدا،

قاۋساپ قالدىم قان جۇرمەيتىن دەنەدەي.

ويىن-ساۋىق قۇرماستان،

كۇندىز-تۇنى ەڭبەك ەتتىم تىنباستان.

قولىم جەتتى اعىل-تەگىل بايلىققا،

ٴتىرى جانعا ەش قيانات قىلماستان.

مەن وسىنداي ٴالسىز حالگە تۇسكەن سوڭ،

ايىرىلدىم ٴبىر دوس ەمەس مىڭ دوستان.

بىلە المادىم، مۇگەدەكتى مەنسىنبەۋ بۇل ٴومىردىڭ زاڭى ما،

جارا سالىپ جانىما،

جارىم كەتتى جارىم تۇندە سىرلاسقان.

ول تۇك ەمەس..، قىزىم كەتتى قىرىمعا،

ۇلىم كەتتى رۇمعا،

اكەسىنە مويىنىن دا بۇرماستان.

سودان بەرى كۇلىپ وتكەن كوزدەرىمدى مۇڭ باسقان،

ٴجۇرىپ وتكەن ىزدەرىمدى قۇم باسقان.

ٴيا، ٴيا، جارلىمىن!!!

مەن جارلىمىن جان تاپپاعان تۇسىنەتىن زار-مۇڭىن.

جاڭا سەزدىم كەڭ دۇنيەنىڭ تارلىعىن.

ەندى ماعان كىم كەلىپ جۇباتۋىن ايتا الادى،

قايتارادى كىم وسىنىڭ بارلىعىن؟!.

 

- جو-و-وق، دوستىم تۇڭىلمە!

ٴبارى جاقسى بولادى عوي تۇبىندە.

اللا ٴوزى بەرەر ەرتەڭ ەسەسىن،

ەرتەڭ ەمەس، بەرەر بالكىم بۇگىن دە...

جالعىز سەن بە بيىگىنەن قۇلاعان،

جاراتقاننىڭ جۇماعىنا جەتەدى، سىناعىنا شىداعان.

بارلىق ادام باقىتتى ەمەس باۋىرىم،

اياق-قولى بولعانىمەن ٴدىن امان.

قانشا باي ٴجۇر مۇڭ سىعىپ،

شىعىن شىقسا شىبىن جانى تۇنشىعىپ.

باقىت دەگەن ەندەشە، بايلىق ەمەس باۋىرىم،

باقىت دەگەن - ٴبىر قۇدايعا قۇلشىلىق!

قولىڭدى سوز باقىتىڭا قۇلشىنىپ.

ادامداردىڭ بارلىعىنا،

ول از دەسەڭ تاعدىرىڭا ارتا بەرمە سەن وكپە،

مۇنىڭ ٴبارى وسىنشاما قايعىرۋعا سەبەپ پە؟..

ساعان مىسال ايتايىنشى كەرەك پە؟

باياعىدا ەكى باقا بايقاماي،

كۇمپ ەتىپتى قايماق تولى شەلەككە.

قوس باقانىڭ بىرەۋى جىلاسىن كەپ وكىرىپ،

تاعدىرىنا مۇنداي سىنعا تاستاعان،

بويىنا دا ٴبىر شەلەكتەن اسپاعان،

جالپى ايتقاندا..، باقا بولىپ تۋعانىنا وكىنىپ.

ال، سىڭارى جىگەرلى، سىر بەرمەيتىن سىنبايتىن،

ماقساتىنا جەتپەگەنشە تىنبايتىن.

قۇتقارشى دەپ تۋرا كەلگەن اجالدان،

قۇدايىنا دۇعا ەتتى ٴوتىنىپ.

سوزىلىپتى ۇزاققا ٴومىر-ولىم مايدانى،

جاقسى بولا قويمايدى عوي جاي ٴبارى.

ٴۇمىت ۇزگەن كولباقا حوش ايتىستى دوسىمەن،

بىرگە وسكەن شالشىق سۋدا سايداعى.

ال ەكىنشى باقا بولسا تىرباڭداۋىن قويمادى،

اڭگىمەگە قۇلاق تۇرمەي قايداعى.

تىربىڭ-تىربىڭ شالپىلداتا بەرگەن سوڭ،

ماي بوپ قاتتى قايماعى...

مىسالىمدى ٴتۇسىن مەيلى، تۇسىنبە،

باقىتتى ادام بولام دەسەڭ جەتەدى وعان اقىلىڭ دا، كۇشىڭ دە.

ادام دەگەن جاساۋ كەرەك ارەكەت،

ەڭ اياعى سورلى بولۋ ٴۇشىن دە.

ٴسوز سوڭىندا ايتاتىنىم باۋىرىم،

باقىت دەگەن - مەشىتتىڭ سىرتىندا ەمەس، ىشىندە!

منبع : موٌسلیم کز

ادامه نوشته

حکمت ( 62 ) یسوی

حکمت ( 62 ) یسوی

 

عارف عاشق چنانچه الم بجانش خرد

هژده هزار عالم را فرا گیرد غلغله

گر مرغ دل بال شوق گشاده و پر کشد

به یاد او کائنات بلبل شود خود همه

در میدان محبّت گر خودش را افکند

در میدان معرفت عرضه خود را گر کند

از شراب نهانی روح عاشق گر خورد

در گلزار مودّت گل بشود یکسره

از یاد حق در غفلت آزادگان نمانند

«  رجال لاتلهیهم » می فرماید خداوند

پیروان آزاده از ماندگان نباشند

در حضرتش مکنونات قبول فتد خود همه

خمر « الست » آن ساقی گر بدهد کسی را

بلا مدام نوشیده سرمست ماند همانا

حریق شوق سوزاند جان و تن را سراپا

از اندرون بسوخته بر باد رود یکسره

آنان که ظاهر خود با نام او آراستند

آنان که با طن خود با نام او پیراستند

آنان که کنه دل را با سوز او برتافتند

کی ماسوی بباشد برایشان مشغله ؟

طریقت است این طریق نامش داند گر درویش

از متاع معرفت اگر گیرد هر درویش

الباقی راه ها را بر باد خواند گر درویش

در میدان حقیقت همانا او مرد شده

 

خواجه احمد ، با عزم جزم خود رهپوی

گر بدیدی بنده ای بنده شده معنا جو ی

روزی کند گر خدای ببر تو از معنا بوی

معنا جوی معنا یاب همانا او عبد شده

 

 

جمعه بسیار شلوغ

جمعه بسیار شلوغ

آدینه گذشته روز بسیار شلوغی بود. صبح زود من و جاج سرسنبای کفش و کلاه کرده با ماشین آلاش راهی بندر ترکمن شدیم تا در دو جشن عروسی پسر باجناقم – عبدالغفار بلی  - و نوه مرحوم اردالی ایسگلدی  حضور بهم رسانیم. اوّل به عروسی باحناقزاده ام رفتیم که نوه دختریم را به همسری می گرفت. چون قرار بود عروسی دیگر زودتر تمام شود ، پس از صرف چای و شیرینی عازم محل آن شدیم. طبق انتظار چای و شیرینی خورده و نخورده پلو عروسی را نوش جان کرده و با تقدیم « اورامال » آن به عروسی باقیمانده برگشتیم و بنا برسم معمول ضمن میل یک چای تشریفاتی دیگر به تقدیم « اورامال » ویژه نیز مبادرت کردیم. پنهان نماند که می خواستم مبلغ بیشتری بپردازم ولی – چنانکه افتد و دانی – تنگنای فعلی مالی و مخارج عروسی نوه دختری و غیره اجازه حاتم بخشی نمی دهد. بهرحال جاج سرسنبای صدهزار تومان تأدیه کرد. اقوام نزدیکتر عبدالغفار ، منجمله پسر بزرگش – مضایقه نکردند. معهذا شش میلیون نثار شد که قابل تمجید است. ولیکن رکورد « اورامال » ملّا جسن اولجاشی نشکست که یازده میلیون تومان بوده است. نامبرده تنها پسرش را داماد می کند و طبعاً مورد جمایت دختران هفتگانه و شوهرانشان می باشد. دردانگی یعنی این. خود ملّا حسن نیز بلحاظ نفس سلیمش شایسته احترام بسیار است.

پس از جشنهای موصوف شتابان به گرگان برگشتیم تا از نماز جمعه عقب نمانیم. خطیب قبل از خطبه نماز مذکور یکی از روحانیون ترکمن بود که تاکنون چندین بار با بلاغت خود جماعت را مجذوب کلام خوشش نموده است. این بار از دنیاپرستی و مضار آن سخن می راند. دنیا را به مار خوش خط و خالی تشبیه می کرد که گرچه پوست نرم و زیبایش آدمی را شیفته خود می سازد از سمّ مرگبارش باید برحذر بود. وانگهی اگر زهر مار کشنده تن انسان است عشق دنیا روح آدمی را نابود می سازد تا آنجا که او را به ارتکاب اعمالی رذیلانه وا می دارد که منجر به سقوط  به درکاتی بدتراز درجات حیوانات می شود. بقیّه را چه عرض کنم ، شخصاً ، ضمن تأیید فرمایشات واعظ موصوف ، به این نکته می اندیشیدم که مار بذاته شرارتبار نیست. از این مخلوق چه فواید که حاصل نمی شود. از سمّ کذائیش چه بهره برداری های طبّی که به عمل  نمی آید. پوستش زینت بسیاری از لوازم اشرافی است. گوشتش هم خورده می شود. خوراک اصلی آن خزندگان و جوندگانی است که آفت زراعت بشمار می روند. تا وقتی کسی پا روی دمش نگذارد از نیش خود استفاده نمی کند. به عبارت دیگر آن سلاح خطرناک وسیله دفاع یا امرار معاش است و بس. این را هم نباید از نظر دور داشت که ویرانگرترین موجود زمین همین مخلوق دوپایی است که تعدیاتش به طبیعت پایه های آن را متزلزل ساخته است. اینک گویا حفظ  محیط زیست مهمتر از حنگ های طبقاتی است. آب و هوای آلوده لایه اوزون را رقیقتر ساخته و گرمای زمین می تواند طوفان ، سیل و طغیان دریا ها و رودخانه ها را براه اندازد که مواردی از آن جان و مال مردم را نابود ساخته است و در عین حال وقوع حوادث مرگبارتری پیش بینی می شود. اینهمه ناشی از جهالت و تجاوز بنی بشر است که نمی داند یا نمی خواهد از مواهب خلقت کما ینبغی متمتّع شود. جهان آفرینش هم بالطّبع از خود بدفاع می پردازد . مثلاً انواع مار ها با یک نیش دشمن سهوی یا عمدی خود را در مقام دفاع مشروع از پای در می آورند. و امّا مگر دنیا غیر از آن چیز هایی است که در دسترس آدمیزاد قرار داشته و باید مایه دستاورد های مناسب شود ؟ وای به حال کسی که چشم ، گوش و هوش خود را جهت شناخت ماهیّت دنیا و بهره برداری خلّاقانه بکار نبرد. راستی برای عمل خیر چاره ای جز استفاده از وسائل گوناگون مالی ، اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی و نظامی هست؟ دست به سیاه و سفید نزدن همانا تنزّه طلبی منفی است. باید خدای تبارک و تعالی را با آیات او ( کلّ  عالم خلقت ) شناخت. مگر ربّ العالمین در رحمت خود نسبت به خلیفه اش در زمین کمترین مضایقه ای داشته است که ما دست روی دست بگذاریم و نک و نال کنیم که « نمی گذارند » ؟ از هرکس و ناکس اگر گله و شکایتی داریم ، نمی باید از پروردگار منّان طلبکار شویم که چرا اینقدر بیچاره هستیم. بیاییم از درگاهش طلب آمرزش بکنیم بلکه از لوث دنائت پاک شده و به آرمانشهر فلاحت ره یابیم.       

آباي موُرالارنداغیحاکئمدئک توٌرالی تولعامدار...

Абай мұраларындағы хакімдік қасиеттері туралы толғамдар                                                               

Ұлы ақын, ұлт поэзиясының кемеңгері Абайды тану, түсініп оқу – адамзат баласының қолы оңайлықпен жете бермейтін рухани биіктікке алып баратын басқыштың бір баспалдағы. Хакім Абай туралы Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті, Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев былай деп айтқан болатын: «Абай – біздің ұлттық ұранымыз болуы керек. Абайды таныту арқылы біз Қазақстанды әлемге танытамыз, қазақ халқын танытамыз. Менің балаларым мен ертеңгі ұрпағыма Абайдан артық, Абайдан ұлы, Абайдан киелі ұғым болмауға тиіс». Бұл байлам барлық қазақ баласының көкейінде тұруға тиісті қасиетті қағидаға айналған жағдайда ұлт мұратының ұлы армандарының орындалғаны.

Хаким Абай данышпандығы деп аталатын түбі терең, тағылымы таудай биіктікке жетудің сан алуан жолы мен соқпағы бар. Сәл шегініс, өткен жылдардың мұғдарында біздің өлкеде «Хакім Абай музейі» ашылды, осы музейге келген әрбір оқырман хакім сөзінің қыр-сырын білгісі келіп ойланары сөзсіз. Біз де ойға қалдық. Жауабын іздеп көрдік, жай ғана іздеп көрмей қалың көпшілікпен ой бөлісуді мақсат еттік.

 «Хакім» араб тілінен енген сөз, «данышпан», «дана адам», «әкім» деген ұғымдарды білдіреді, соңғы уақыттарда «хакім» үлгісінде тіпті сирек қолданады десек те болғандай, ал енді әкім мағынасында санаға жақын, етене ұғым болып қалды. Хакім деген сөздің ұғымы, берер ғибадаты жайындағы жауапты хакім, дана адам Абай мұраларының өзінен іздедік және аз-кем таптық та. Хакім сөзі алғаш Абайдың жиырма жетінші сөзінде кездеседі, яғни «Сократ хакімнің сөзі» деген қосымша түсінікпен берілген. Абай данышпан Сократты хаким деп бағалаған және осы қарасөздің терең мағынасына үңілсек Сократ хаким мен Аристодим екеуінің арасындағы диалог арқылы ақыл ойдың қуаттылығы, ақыл-ойға ие болып отырған адамзат баласының артықшылығын дәріптейтін тағылымдар жеткілікті.

Данышпан Абай өзінің аса көлемді, ғылым-білім, имани ұғым, діни тәрбие жөніндегі терең толғаныстарын, олардың өзара сабақтастығын энциклопедиялық үлгіде түсіндіріп беретін 38 қара сөзінде хакім сөзін әлденеше рет қолданған. Ендігі ретте осы қарасөзде кездесетін хаким сөзінің қыр-сырына ақын өз мұраларына үңіле отырып ой жүгірсек. «Хаким, ғалым – асылда бір сөз, бірақ ғарафта (араб - білу, тану) басқалар дүр», деп бір түйсе, тағы бірде «Әрбір ғалым – хаким емес, әрбір хаким – ғалым. ...Хакимдердің ғақлияты бірлән жетсе, иман якини (шын иман) болады. (1.148) -деп одан әрі тереңдей түсіндіреді.

 Кемеңгер тұлға хакимдік қасиетті жақсы адамның бойынан іздейді және ол тек сол жақсы адамның бойында ғана болады деп сипаттайды. Бұл пікірін ақын былай деп дәлелдейді: «Белгілі жәуанмәртілік (жақсы адам) үш хаслат (пайда, сипат) бірлән болар деген сиддық (шындық), кәрәм (ізгілік), ғақыл (даналық)....

 Бұл айтылмыш үш хасләттің иелерінің алды – пайғамбарлар, онан соң - әулиелер, онан соң – хакимдер, ең ақыры – кәміл мұсылмандар». Аңғарып қарасақ жақсы адамның бойында адамзат баласының бойындағы ең жақсы қасиеттер - шындыққа жүгіну, ізгілікті болу, даналыққа жету екен, сонымен қатар аталмыш жақсы қасиеттердің кімге тән екенін де санамалап көрсетеді, яғни пайғамбарлар мен әулиелерде, хакимдер мен кәміл мұсылмандарға тән екенін атап, айғақтап көрсетеді.  
Хакимдер жайлы айтылған келесі бір пікірі де өте құнды, олай дейтін себебіміз хакимдік қасиеттің бойында білім, ғылымға деген құлшыныс, ізденістің айырықша мол болатынын былай деп түсіндіреді: «Бұл хакимдер ұйқы, тыныштық, әуес-қызықтың бәрін қойып, адам баласына пайдалы іс шығармақлығына яғни, электрді тауып аспаннан жайды бұрып алып, дүниенің бір шетінен қазір жауап алып тұрып, от пен суға қайласын тауып, мың адам қыла алмастай қызметтер істетіп қойып тұрғандығы». Адам баласының ақыл-ой, данышпандығын баянды ететін қасиет ғылым екенін түсіндіріп және жоғарыда айтылып өткен «әрбір ғалым – хаким емес, әрбір хаким – ғалым» деп келетін пікірін одан әрі тиянақтай түскен.
Данышпан Абайдың «Адаспай тура іздеген хакимдер болмаса дүние ойран болар еді»,-деп келетін пікірінің сыры да тым тереңде жатыр. Жер бетіне өлім ұрығын шашып, қаншама қасірет-қайғы әкеліп жатқан оқиғалар мың-мыңдап саналады, дүниенің ойран ботқасын шығарып жатқандарды тура жолмен алып жүретін хакимдерге деген Абайдың сенімі зор екенін айқын аңғаруға болады. 

Абай өзі өмір сүріп отырған қоғамның қасіретіне ұдайы назар аударып отырды, әсіресе надандық атаулымен аяусыз күресті. Осы отыз сегізінші қарасөзінде имандылық ұғым жайында айтқан пікірлерінің қай-қайсы болса да аса бір білімпаздықпен, тереңділікпен суарылған. Сондай-ақ көп пікірлерін хакимдікпен байланыстыра отырып ой сабақтаған, соның бір дәлелі ретінде тағы бір рет Абайдың өз пікіріне жүгінсек: «Бұл заманның моллалары хаким атына дұшпан болады. Бұлары білімсіздік, бәлки бұзық пиғыл...». Кең байтақ қазақ даласына білім ұрығын шашып, имандылық нұрын септі деп санайтын моллалардың хакимдік қасиетке қарсы әрекетіне ақын төзбейді, «білімсіздік», тіпті «бұзық пиғыл» деп қабылдайды. Қазақ баласының қолына хакимдік қасиет оңай келіп қонбағанын осы келтірілген ақын жазбаларының қай-қайсысынан да аңдауға болады. Ұлы Ақынның «мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма» деп айтуына себеп те, салдар да жеткілікті болды.

 «Қазақтың бас ақыны Абай Құнанбаев. Онан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ»,-деп (2.) Ахмет Байтұрсынов атап көрсеткендей қазіргі қазақ баласына ұлы ақын Абай шығармашылығын тереңдете оқытудың мәні мен маңызы аса зор. Тәуелсіздікті баянды ету үшін, ел бірлігі мен ынтымағын сақтау жолында, ұлттық рух пен рухани танымды асқақ ұстау үшін Абай мұрасын оқытудың маңызын айтып жеткізу мүмкін емес. 

Абайдың қарасөздеріндегі хакимдік қасиет және оның қазақ қоғамындағы тарихи ролі жайында біршама пікір сабақтап, түйінді ойларымызды ортаға салдық. Ал енді осы хакимдік ұғымы ақын жырларында кездеседі ме, айтылады ма деген сұрақтар төңірегінде де ой бөліссек. Әрине ақын жырларында дәл жоғарыдағы қарасөздегідей тәптіштеп, арнайы анықтама беріп хакімдікті түсіндірмейді, алайда сол қарасөздерінде айтылған хакимдік қасиеттің ақын өлеңдерінің көбінде поэзия тілімен өрнегін тауып, ойлы оқырманды данышпандыққа, даналыққа, әкімдікке шақыратын шумақтар аз кездеспейді. Сол себепті де біз өз пікірімізді осы тұрғыдан да одан әрі жалғастыра түскенді қажет деп таптық.

Абай жырларындағы хакімдік қасиет туралы толғамдар әрқашан терең ойға жетелейді. Ең алдымен Абай өмір сүрген қоғамның сыр-сипатына аз-кем анықтама бере кетсек. ХІХ ғасырдың екінші жартысы қазақ халқының бұлқыну мен жұлқынудан кетіп, төңкеріс жасау мен көтерілістің бәрінен тауы шағыла жеңіліп, ендігі кезекте қылша мойнын бодандық қамытын киюге «өз еркімен» ұсынып тұрған алмағайып заманы еді. 

Бұл дәуір халықтың жүген, ноқтаға көндігіп, ер тоқымын бауырына алып тулау түгілі, ауыздықпен алысудың өзі сиреп бара жатқан кез еді. Халық үшін данышпандық, даналық ұғым, хакімдік қасиеттің (қазіргі әкімдік) құны көк тиынға айналып қалған кезі болатын. Қазақ елінің ел билеу жүйесі де, ой ойлау жүйесі де орыс отаршылдарының қолына түгел өткен кезең еді. 

Ендігі жол қандай жол еді, аңырап қалған халық қай жолмен жүру керек, халыққа қандай жолмен жүрудің жолын көрсету керек деген мәселелер күн тәртібіне көлденең қойылды. Осы және басқа сан алуан сұрақтардың жауабын кемеңгер Абай жырларынан іздедік. Әрине Абай өз жырларында данышпандық туралы трактаттар, немесе хакімдік, әкімдік институт қалыптастыру керек деген қағиданы жер жаһанға жар салып айта алған жоқ. Ол кез ондай пікірді айтудан кетіп қалған кезең болатын. Алайда Абайдың ұлылығы сол туған халқының бойынан осы қасиетерді іздеді, таба алмай күйінді, ең бастысы осындай қасиеттің бар екенін және ол қасиеттердің қапысыз керек екенін ұқтырды, Абайдың Абайлығы да осында. 

Абайдың өзіміз іздеген тақырыптағы жырларына там-тұмдап болса жақын келейік-ші. Ақынның 1986 жылы жазылған «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек» өлеңіндегі мына жолдар еріксіз назар аудартты:
  Ақылды қара қылды қырыққа бөлмек,
  Әр нәрсеге өзіндей баға бермек.
  Таразы да, қазы да өз бойында,
  Наданның сүйенгені көп пен дүрмек,- деп келетін терең мәні бар ақын жырының соңғы шумағы былай аяқталады екен:
  Қолдан келе бере ме жұрт меңгермек?
  Адалдық, арамдықты кім теңгермек?!
  Мақтан үшін қайратсыз болыс болмақ,
  Иттей қор боп, өзіне сөз келтірмек.
Ақын ақылды адамның қасиетіне қатты көңіл бөледі, ақылдың таразысы, қазылығы үстем болса, наданның кімге сүйенерін тап басып көрсетеді. Одан әрі келтірілген жыр жолдарындағы ел билеу, ел меңгерудің оңай еместігін, яғни хакімдікке қолы жеткеннің адалдық пен арамдықты теңгере алатын қасиеті бар ма деген сұрақ қояды. Өкініштісі сол «мақтан үшін қайратсыз болыс болмақ» сәнге айналған заманда қолдан келер қайрат қалмады.

Абай даналықтың, данышпандықтың кілті ғылымда деп түсіндірді. «Ғылым таппай мақтанба» өлеңі осының айғағы. Көпке мәлім өлеңнің ойымызға тірек боларлық кейбір шумақтарына үңілсек:
  Болмасаң да ұқсап бақ,
  Бір ғалымды көрсеңіз.
  Ондай болмақ қайда деп
  Айтпа ғылым сүйсеңіз.
  Сізге ғылым кім берер,
  Жанбай жатып сөнсеңіз?
  Дүние де өзі, мал да өзі,
  Ғылымға көңіл берсеңіз.
Ғылым-білім жайында айтылған ақын аманатының түйіні төмендегідей:
  Мұны жазған – білген құл,
  Ғұламаһи Дауани,
  Солай депті ол шыншыл.
  Сөзін оқы және ойла..., -деп аяқтауының да терең сыры бар. ХҮ ғасырда өмір сүрген тәжік халқының классик ақыны, философ Дауани Ғұламаһиді (Жалаладдин Мұхаммад ибн Асхад ад-Дауани (1427-1501) еске алуы, сөзін оқып, ойлан деуі жай емес. Даналық мектебінде оқу, данышпандыққа жету оңай емес, ол үшін жас кезіңнен бастап оқы, білім ал деген өсиеттер ақын жырларында әр кез айтылып отырады. Халық айтса қалт айтпайды, «оқу инемен құдық қазғандай», Абай да даналыққа барар жол, баспалдақ ғылым мен білім екені сан рет ескертті.

Білімді болу, ғылымды игеру данышпандыққа, кемеңгірлікке апаратын ақиқат жол. Осы тақырыпты тереңнен қозғап жазған Абай өлеңдерінің бірі «Интернатта оқып жүр» өлеңі. 
  Интернатта оқып жүр
  Талай қазақ баласы – 
  Жаңа өспірім, көкөрім,
  Бейне қолдың саласы, - деп басталатын өлеңде білім алу мен білімді болудың арасындағы сан алуан қадір-қасиет жайында жеткізе жазды. Ақын жырларына үңілейік:
  Аз білгенін көпсінсе,
  Көп қазаққа епсінсе,
  Кімге тиер панасы?
  Орыс теріс айтпайды
  Жаман бол деп оларды.
  Қаны бұзық өзі ойлар
  Қу менен сұм боларды,
  Орыста қалар жаласы, - деп бір түйеді. Одан әрі:
  Ойында жоқ бірінің
  Салтыков пен Толстой,
  Я тілмаш, я адвокат
  Болсам деген бәрінде ой,
  Көңілінде жоқ санасы, - дейді. (3.49.)
Білім-ғылым туралы сөз болғанда бағдарламалық роль атқаратын осы өлең жайында академик абайтанушы М.Әуезов айтқан келесі бір пікірлерге сүйене отырып айтпақ ойымызды жалғастырсақ. «Бұл өлеңде cыншылдық та көп, қоғам үшін озғын ой да мол. Жаңа буынға басшы болған ақын патшалық системасына да терең сын айтады. Тегінде, қазақ баласының ендігі талпынатыны тек орысша оқу екенін Абай бұрын да айтқан. Бірақ, екі түрлі оқу бар...
 

Біріншісі – патшалық аппараты, өзіне тілмаш, ұсақ чиновник, ...әзірлеймін деп отырған шала шикі оқу. Бұған берілген жасты, Абай халыққа пайдалы емес, залалды адам боп шығады деп бағалайды. Оның бар талабы: прошение жазу, шала зәкүншік, шалағай төрешік болу. Өзі де азғын, елді де сорлатады. ...Бұндай оқушы болудан жирену керек. Ұсақ тілмаш, әлдеқандай адвокат, чиновник болсам деген арманда жүрген жаңағы жастарға Абай «Салтыков пен Толстойды» әдейі атап өтеді», -дейді. (4.94.) Ұлы Абай өзғын ойлы данышпан тұлғаларды жайдан-жай еске алмағанын Әуезов сынды абайтанушы ғалым тап басып көрсетіп отыр. Абай өмір сүрген қоғамда қазақ баласына данышпандыққа жету тым оңай болған жоқ, тіпті оқу-тоқудың соңына түскендердің дені «прошение жазу, шала зәкүншік, шалағай төрешік болу» секілді қасиетсіз жолды таңдап жатқанда не үміт, не қайыр тілейсің.

ХХ ғасырдың бас кезінде-ақ данышпан Абайды «Қазақтың бас ақыны» деп таныған және осы ұғымды қалың қазақ баласының санасына сіңіруге бар күш-жігерін жұмсаған ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынов былай дейді: «Сөз жазатын адам әрі жазушы, әрі сыншы боларға керек. Сөздің шырайлы ажарлы болуына ойдың шеберлігі керек; ұнамды, орынды, дәмді болуына сыншылық керек; мағыналы, маңызды болуына білім керек. Абайда осы үшеуі де болған».(2.144.) А.Байтұрсынов та кемеңгер тұлға болудағы басты өлшемнің бірі білім екенін және ондай қасиет ақын бойында жазушылық, сыншылық өнермен ұштасып жатқанын айғақтай түседі. 

Шын мәнінде данышпан «Абай шығармаларының мағынасын терең бойлап ұғып-түсіне алсақ, өткен заманды, елдің жайын, халықтың тағдырын, ой-арманын тани аламыз. Және сол арқылы қазіргі заманды, кешегі мен бүгінгіні, келешегімізді де бағдарлаймыз». (5.448.) Бұл ақиқатқа ешбір күмән келтіруге болмайды. 

Абай және хакімдік қасиет жайына қайта назар аударсақ. Қазақ елінің бодандық қамытына белінен батқан кезінде өмір сүрген ақын жырларында әкімдік деген ұғымдар жоқтың қасы. «Сәулең болса кеудеңде» өлеңінде айтқандай: «Единица - жақсысы, Ерген елі бейне нөл» жағдайына жеткен болатын, сол себепті де ақын одан әрі: «Единица кеткенде, Не болады өңкей нөл?» деп сұрақ қоятын, мұңға батқан ақын:
Сөзімді ұғар елім жоқ;
  Моласындай бақсының
  Жалғыз қалдым - тап шыным!,-деп қатты күңіренетін.
 Абай ақын орыс тіліндегі «единица» сөзін термин ретінде дерліктей жай ғана қолданып отырған жоқ, қазақы ұғымдағы жеке, дара мағынасын беретін сөздің аудармасын саналы түрде алмауы, «не болады өңкей нөл?» деп сұрақ қоюының астарында, ішкі сырында терең ой жатыр. Қазақ баласының бойындағы даралық, данышпандық қасиеттің жойылып бара жатқаны, сол себепті де «өңкей нөлдердің» аренаға шығуы бұл кезде жанға бататын жағдай болып қалған еді, бақсының моласындай жалғыз қалған ақынның жан-дүниесін түсіну сол кезде де, қазір де оңай болмай тұр. «Нөл» көбейіп кеткен заманның қасіретін ақын аз тартпады, жалғыз қалған ол сөзін ұғар елі жоғына күйінді...
 

Туған халқының бойынан данышпандық пен даналықты, әкімдік пен хакімдік қасиеттің ауып бара жатқанына жаны ауырған кемеңгер енді бірде «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым»,-деп күңіренді, сол себепті де жоғарыда айтылған «нөлдердің» әрекетін:
  Бас-басына би болған өңкей қиқым
  Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын,-деп түсіндірді. Ақын жырларында айтылған «қиқымдардың» би болғысы ғана емес, әкім болғысы келетіндері мол, сойтіп елдің сиқын алады. Бұл әрекеттерден әлі де арылып болған жоқпыз, Абайдың Абайлық құдіреті де осында.

 Ұлы ақын данышпан адам мен надан адамның іс-әрекетін салыстыру арқылы әр кез түбі терең шындықты білуге шақырады. Мысалы:
  Оқыған білер әр сөзді,
  Надандай болмас ақ көзді, -дейді. «Біреуден біреу артылса» (3.80) деп басталатын өлеңінің соңғы шумақтарында қай жағынан болса да керағар келетін осы екі қасиеттің сырын аша түседі. Жыр жолдарына үңілсек:
  Кісімсіп белгілі, білгіш,
  Біреуге сондай-ақ күлгіш.
  Бұлықсып, бұлданып босқа,
  Өзімшіл, оңбаған шерміш.
  
  Кісіде бар болса талап,
  Отырмас ол бойын балап.
  Жүрер, әрқайдан ізденер,
  Алар өз сүйгенін қалап.
Ақынның әсіресе ақ көзденіп келетін надандарға берген бағасының салмағы тым ауыр, «оңбаған шерміштерді» аяусыз әшкерелейді, оқыған жанның ізденсе мұратқа жетеріне сенеді.
 

Данышпандыққа барар жолдың соқпағы білімпаздықтан бастау алады. Сол себепті ақын өзінің көп өлеңдерінде білімді, білімпаздықты, білімділікті арқау етіп отырды. «Білімдіден шыққан сөз, Талаптыға болсын кез»,-деп тіледі.
Демек саналы ғұмырын, жыр жауһарын «Біріңді қазақ бірің дос, көрмесең істің бәрі бос» деп өсиет еткен ұлы ақын, кемеңгер хакім Абай жайындағы айтпақ ойымызды түйіндей түссек. Айтпақ ойымыздың тұма бұлағы Абайдан басталды және кемеңгер ақын жайында айтылған «бар қазақтың жүрегіне жол тапқан» жазушы әрі ғалым Сәбит Мұқановтың біздің айтпақ ойымызды айғақтай түсетін бір пікіріне жүгінсек: «Данышпандардың бәрі – ақын емес, ақындардың бәрі – данышпан емес, Абай – солардың екеуі де болды». Айтылған пікір – хакім Абайдың данышпандық образының жарқын беттерін аша түседі. Бұл пікірді тағы бір пікірмен толықтырудың, сабақтастырудың өзі артық дүние. 

Нариман Нұрпейісов
 Филология ғылымдарының кандидаты, доцент. 
Қазақстан Республикасы Журналистер одағының мүшесі. 
Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық 
институтының кафедра меңгерушісі.
Шымкент қаласы

Abai.kz

   
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. Екінші том. А.Жазушы.1986.-200 б.
2. Байтұрсынұлы А. Маса. Алматы: Раритет, 2005. -208 б.
3. Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. Бірінші том. А.Жазушы. 1986.
4. Әуезов М. Әр жылдр ойлары. Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы. Алматы. 1959. -556 б.
5. Дала даналары. Алматы. Қазақстан даму институты. 2001. – 640 б.

# 1 Жариялаған Қонақ пт, 08/16/2013 - 22:05 0 Абайдың хакімдік қасиеті туралы әлі көп айтыла қойған жоқ. Жас ұрпаққа керек қасиеттік бірі осы даналық мектебінен тағлым беру.

# 4 Жариялаған Қонақ вт, 08/20/2013 - 17:48 0 Абай қазақтың идеалы болу керек дегендер Абайды құрмет тұтатынына сенбеймін. Абайды құрмет тұтса, қазақты қорламас еді? Қазақты сүйген қасиеттілердің бірегейі Абай болса, ол қазақтың маягі болуы керек. Болмаса Абайды тану мүмкін емес. Абайды тану - қазақ болып қалу, Абай шығармалары негізінде қазақ ұлтының бағдарын анықтау.Әр іске Абай көзімен баға беру.



# 1 Жариялаған Қонақ пт, 08/23/2013 - 00:35 0 Абайдың абайлағаны Әл- Фарабидің түйгенімен сай ма сай келіп тұрған сияқты. Бұл хаким де хикмет иелері деп Пайғамбар , әулие және ғұламалар деп таниды. Ол жарықтықтар Құраннан сусындап дана болғаны бесенеден белгілі. Ал хакім әкім болсын десек айтқан сөздері ел билеуге жарамды болуы тиіс. Ондай абзал жандардың бір мінезі тек өзім ғана білем өзгелер маған бағынсын демей көппен кеңесе елді жұмылдыра алу болып табылады. Соқраттың білім шыңына жеткендегі айтқан ақылы - білмесімді білдім. Алда тағаланы танып сенген имандылар әр кез : Ол өзі біледі деп менменсімейді де кеңесті құл азбайтынына көзі жетеді. Абайтанушысымақтар орыс , қытай я АҚШтан бірдеңе үйретілген болса ата - баба жолын мәнсұқ етіп елдің шырқын бұзғандары анау. Қажы Мұқамбет Қаракедей