حاجي محمد شادكام

2/6/74

6:5 صبح از خواب برخاسته پس از نماز حاجی مراد را بيدار كردم. از خانم زولقارناي تشكر و خداحافظی كرديم. با تاكسی شخصی به خانه شاه نظر رفتيم و بلافاصله استحمام نموديم تا صبحانه بخوريم. شاه نظر ، سعيدو « ه رجان » هنوز خواب بودند. بالأخره بيدارشان كرديم و با 250 تنگه كرايه به فرودگاه آمديم. سعيد ميانه راه پياده شد و شاه نظر بدرقه مان كرد. بزحمت فراوان از كنترل گذشتيم. گذرنامه هامان از لحاظ مهر ورود و خروج ايراد داشت. مأمور كنترل يك خانم افسر روس با نزاكت بود كه عذر ما را به لحاظ اين كه مهمان جشن سالگرد آباي بوديم و از مقررات مربوطه اطلاعی نداشتيم پذيرفت. مأمور جوان ديگری كه قزاق بود نمی توانست از لحاظ سلسله مراتب چنين ارفاقی بما بنمايد. بهر حال چند دقيقه مانده به به پرواز هواپيما از گمرك خارج شديم. چيزی نمانده بود همه مساعدت های قائومداستق ( جمعيت جهانی قزاقها ) بهدر رود يا بدتر از آن دچار جريمه و غيره هم بشويم.

ساعت 11 بوقت آلماتی بسوی آقتائو پرواز كرديم كه سه ساعت و نيم طول كشيد. وقتی كه به مقصد رسيديم ساعت – بوقت محلّی – 12:5 بود. توضيح اينكه آلماتی و آقتائو با همديگر 2 ساعت اختلاف افق دارند. انتظار داشتيم به پيشوازمان بيايند. نيم ساعتی در فرودگاه منتظر مانديم. كسی نيامد. با اتوبوس – نه ، مينی بوس – به شهر آمديم كه كرايه اش برای هر نفر 50 تنگه بود. از گاراژ تا خانه كيئكباي ( ميزبانمان ) هم 50 تنگه كرايه تاكسی داديم. خانم خانه گفت آسقار به فرودگاه رفته ولی ما را نيافته است. تعجّب كرديم. چای و ناهار مختصری صرف شد. در هواپيما هم ناهار خورده بوديم. قبل از غذا با كوُپِش در منزل جوُماش تماس تماس گرفتم كه فوری آمد. پس از ناهار حاج اسكندر تلفن زد. حال و احوالی پرسيدم و حاجی مراد صحبت كرد. سپس با كوُپِش به خانه جوُماش رفتيم كه همان نزديكی بود. تا چای و عصرانه آماده شود حاجی مراد و كوپش به منزل حاج اسكندر رفتند. داماد سرخانه جوُماش متصدّی واحد خصوصی نگهداری و تعمير پالايشگاه است و دو فرند دارد كه از درآمدش راضی است. او اهل استان اورال بوده و می خواهد كم كم به همانجا بكوچد ؛ زيرا به قول او آب و هوايش خوشتر و سرزمينش سرسبزتر است. تنها پسر جوُماش در كميته حفظ امنيت كار می كند و يكی از دخترانش در منزل ماشين نويسی می نمايد. پدر خانواده فوت كرده و احتمالاً دولت مستمری بيوه و صغارَ را می پردازد. جوماش مذهبی و اهل نماز و عبادت است. هر وقت نماز می خواندم متوجه می شدم كه به من اقتدا می كند. يكی از خاطرات جالبش اين است كه والدينش قرآن و ساير كتابهای دينی خود را حـتّّی از بچه هاشان هم پنهان می كردند تا سرانجام محل اختفای آنها را خودشان نيز فراموش می كنند! يكی دو سال است مسجدی در آقتائو دارند می سازند ولی هنوز تمام نشده است. فعلاً در يك محل موقّت نماز جماعت برگزار می گردد.امام جماعت جوانی است كه تحصيلكرده تركيه بوده و بچه ها نماز وقرآن ياد می دهد.

دو ساعت مانده به غروب نماز عصر را هم خواندم. شام را بِسبارماق بود تقريباً يك ساعت مانده به شب دادند. سپس به ساحل دريای خزر رفتيم كه در فاصله يكصد تا دويست قدمی قرارداشت. نيم ساعتی لب دريا قدم زديم و دست و رويی شستيم. آب دريا بسيا زلال ولی شور با بوِی خاص بود. برگشتيم باز چای نوشيديم. در غياب ما حاج اسكندر به آنجا سر زده بود.

Дат!

Танымал тэгтер: , , , , ,

Махамбет поэзиясы бодандыққа қарсы күрестің әрі ұраны, әрі теориясы болды

1 61

Оңайгүл ТҰРЖАН, махамбеттанушы ғалым:

– Оңайгүл Ізтұрғанқызы, сіз ақын, ұстаз ғана емес, махамбеттанушы ғалымсыз да. Әңгімемізді осы тұрғыда қаузап көрсек, махамбеттанудың әлі де болса ашылмаған парақтары бар ма?

– Әрине. Махамбет – нейролингвистикалық тұрғыдан да, тұжырымдамалық тұрғыдан да шексіз зерттеле беруге қабілетті әлем. Бұрынғы зерттеулердің көпшілігі дерлік – үлкен зерттеулерге қарай ашылған ұлы қақпа, яғни деректер базасы, Менделеев кестесі сияқты, махамбеттанудың кестесі. Олар соны жасауға ғана үлгерген және саяси жағдай соған ғана мүмкіндік берген. Сөйтіп, олар бізге қайда не бар екендігін көрсетіп кетті. Ал бұл махамбеттану мәселесінің аса маңызды қажеттілігі еді. Зерттеу барысында менің соған көзім жетті.

– Сонда бұған дейін оның шығармалары туралы ғылыми тұжырымдамалар жеткілікті жасалмаған ба?

– Жеткілікті емес. Әбіш Кекілбаев Махамбет туралы жазған «Шандоз» атты еңбегінде оның «табиғаттан қалаған уақытында табыла бермейтін асылдай аса сирек кездесетін құбылыс» екендігін айта келіп: «Ондай құбылыс тек қазақ түгіл, барша адамзаттың ғұмырында да көп кездесе бермеген. Махамбет – кәдімгі он екі жілік, бір мығым жұмыр басты пенденің ертегідегідей аңызға айналуының, тек ертегіде ғана кездесетін ғажайып ерлердің қайтадан шындыққа айналуының таптырмас бір мысалы», – деп жазған еді. Ал ондай тұлғаны зерттеп болуға бір ғасыр қайдан жетсін! Ағылшындар осыдан төрт жарым ғасыр бұрынғы Шекспирді әлі зерттеп біткен жоқпыз дейді. Шекспир туралы күллі әлемнің ғалымдары 10 мыңнан астам зерттеу жасапты. Біз зерттеулер ауқымына осындай деңгейдегі салыстырулар арқылы қарауымыз керек.

– Ал сіздің зерттеуіңіз деректер базасының қызметін атқара ала ма?

– Жоқ. Деректер базасын жасау деген кез келген адамның қолынан келетін шаруа емес. Оны жасаған Х.Досмұхамбетов те, Қ.Жұмалиев те, Б.Аманшин және зерттеу тарихында аты аталып та, аталмай да жүрген махамбеттанушылар да ел ішін жаяу аралап жүріп дерек жинақтаған. Әр өлеңінің тағдырына қатысты адамдарды іздеген. Бұл – ғылымдағы ерлік. Мен сол ғалымдар жасап кеткен деректер базасын молынан пайдаланып, оның көркемдік теориясын екшеп көруге тырыстым. Сонда менің тағы бір көз жеткізгенім: Махамбеттің өлеңінің өзі – бір көтеріліс. Сосын бұрынғылар жасап үлгермеген тағы бір базаны, яғни Махамбет поэзиясының сөздік қорының кестесін, ұйқас сөздігін өз әлімше жасап шықтым. Оның қанша сөз қолданғандығын, ол сөздердің қаншасы зат есім, қаншасы сын есім немесе қаншасы етістік деген сияқты жіктеулерді де кестеге салып қойған болдым. Ендігі міндет – сол деректер базасын ғылыми тұрғыдан ашу. Сөйтіп, махамбеттанудың ішкі әлеміне енуге қадам жасау.

– Ал ол неге керек?

– Біздің қазақ зерттеушілері ретінде өзіміздің қандай тереңдіктерге дейін бара алатындығымызды дәлелдеуіміз үшін керек. Бұл болашақ зерттеушілердің тереңдеуіне жол ашады, тереңдіктің адамды одан сайын тарта беретін қасиеті бар. Сартр деген ойшылдың «құдыққа үңіліп қарай берсең, ол сені өзіне тартып әкетеді» дейтін тұжырымы бар. Мұны тура мағынасында да түсінуге болады, яғни «құдыққа үңілсем, ішіне түсіп кетеді екенмін» деп. Бірақ Сартр – философ. Ол бұл тұжырымын ой тереңдігінің өзіне тартып тұратын қасиетін ашу үшін айтқан деп ойлаймын. Перельман деген ресейлік данышпан-математик «бізді ұстаздарымыз абстрактылы ойлар ойлауға жаттықтыра беретін» дейді. Бұл – жастарды қатып қалған қағидалардың апанынан шығарудың бір тәсілі. «Жолдастарым, мұңайма» дегені жолдастарын мұңаймауға шақырғаны деген сияқты зерттеулер көбейіп кетті соңғы кезде, мұндайлармен жастардың басын қатырмау керек. Жалпы, біз жастарға өз пікірлерімізді тықпалай бермеуіміз керек. Олар – жаңа заманның адамдары. Жаңаша ойлауынан жаңылдырып жіберсек, олар көнелерді, яғни бұрынғыларды түсіне алмай қалады, тіпті келе жатқан жолынан жаңылып қалар ма екен... Әйтеуір, кері ықпалы болары сөзсіз. Адасу деген содан басталады.

– «Махамбеттiң басын кескен жаулар, Тоқтатпаса, арам шөптей қаулар. Бұл – соларды тұрмастай етiп көмем деп, Құм болуға дейiн шегiнiс жасаған таулар!» – дейсіз Нарын құмын жырға қосқан бір өлеңіңізде. Біз бүгінде Махамбетті қаншалықты тани алдық?

– Тану – әр адамның қабілет деңгейіне тура пропорционал. Ол шексіздіктерге дейін кете береді. Адам қоршаған дүниені, оның ішінде әдеби құндылықтарды да өле-өлгенше тану үстінде болады және сол процесс үстінде кетеді. Махамбетті тану жолындағы іс-қимылымыз да дәл солай.

– Махамбет – күрескер ақын. Тәуелсіз елдің текті ұрпақтарына оның күрескерлігінің ықпалы қандай болмақ дер едіңіз?

– Махамбет – энергетикасы аса қуатты ақын. Біз сол энергетиканы тасымалдаушылар қызметін атқаруымыз қажет. Өйткені адам ондай қуатқа қашанда зәру. Орыс ақыны Е.Евтушенко «ақын дегеніміз – бұл ұлттық идея» дейді. Егер шынымен де солай болса, Махамбет біздің ұлттық идеямыздың ең басты тарауларының бірі болып және ықпалды тұлғасы болып өмір сүре береді.

– Себебі?

– Себебі ұлттық идея – мәңгілік идея. Ол күн тәртібінен түспек емес. Ұлттық идея және азаттық бір нәрсенің екі жағы секілді. Бірінсіз бірі жоқ. Ал Махамбеттер – азаттық үшін күрес алаңына шыққан ауыр салмақтылар. Ол салмақ – біздің ұлттық идеямыздың үп еткен желге ұшып кетпеуін қадағалап тұратын мүмкіндіктеріміздің бірі. Қай жағынан алсаңыз да.

– Ал Махамбеттің ақындығының ерекшелігі неде дер едіңіз?

– Оның ақындығы ақындықтан да биігіректе. Ол күрескерлікке ойшылдық және философиялық сипат берді, оның үстіне Махамбет – мықты психолог ақын. Оның өлеңдері көтерілісшілер үшін бір жұтым ауа сияқты қызмет етті. Мысалы, француз көтерілісшілерінің «Марсельезасы», 1941 жылы соғыс басталған күннің ертеңіне жазылған А.Александровтың «Священная войнасы» немесе 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы кезінде алаңда айтылған «Менің Қазақстаным» әні – бұлардың бәрі күрескерлерге қуат беріп тұратын ұлы ұранның қызметін атқарды. Осы тұрғыдан келгенде, Махамбет поэзиясы бодандыққа қарсы күрестің әрі ұраны, әрі теориясы болды.

– Сіздің зерттеу еңбегіңізде «табиғат бір айтқан сөзін қайталағысы келмейді, яғни Абайды немесе Махамбетті қайтадан туғызбайды» деген сөзіңіз бар. Бәрі де қайталанады деген де бар емес пе?!

– Ол қайталанудың мәні басқа. Сіздің айтып отырғаныңыз «жаңару» деген ұғымға жақын. Адамнан адамның тууы да – қайталану. Яғни бұл – процесс. Егер бәрі де дәл сол күйінше қайталанса, онда даму тоқталмай ма?!

– Мүмкін. Махамбет жырларының патриоттық сезімді оятуға ықпалын арттыра түсу үшін қандай шаралар жасауымыз керек деп ойлайсыз?

– Бұл өлеңдерге адамзатқа қажет құжат ретінде қарауымыз керек. Жаратушы иеміздің өзі бізді бостандықта жаратты, адам өзінің о бастағы сол жағдайына ұмтылмай тұра алмайды. Бұл көтеріліс Атырау-Жайық аймағында өткенімен, Жер шарының біраз жеріне оның энергетикасының толқын-толқын тербеліс болып жеткеніне күмәндана алмаспыз. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының қуатты толқыны Кеңес Одағын құлатып тынғаны шындық қой. Бұл да дәл солай. Біз сол қуатты пайдалануымыз керек. Яғни ол біздің бойымызда сақтаулы тұруы тиіс. Отансүйгіштік қасиет осындай қуаттар арқылы өмір сүреді.

– Сіз бір сұхбатыңызда «Махамбет маған жаңа дәуірдің адамы сияқты елестейді» деген едіңіз...

– Ол – шын мәнінде, өз дәуіріне сыя алмаған адам. Жаңа заманға тезірек жетуге асықты. Бәлкім, ол дәл бүгінгі біздің өмір сүріп отырған кезеңіміздің адамы шығар.

– Аласапыранның ортасында жүріп осындай өлеңдерді дүниеге келтірудің де керемет бір құпиясы бар-ау?..

– Әрине, ол Махамбеттің өзі ойлап тауып, өзі жасырып отырған құпия емес, бұл – басқа нәрсе. Ол – екі параллельде бірдей өмір кешкен ақын, яғни кәдімгі қырғынның ортасы мен поэзия әлемінің іші. Екеуі бір мақсатқа жұмылды. «Тізгінін берсе қолыма, заулар едім бір көшке» деген жолдардағы Махамбеттің азаттық туралы көз жетпес қиял-арманының ішінде біз адасып кете жаздар едік.

– Былтыр Исатай Тайманұлының туғанына 220 жыл толды. Бұл датаның тұсынан үнсіз өтіп кеткендейміз...

– Үнсіздіктен үрейлі нәрсе жоқ, әрине.

– Сіз бір сөзіңізде «Исатайдың Ақтабанына ескерткіш орнату керек» деген едіңіз.

– Иә, солай айтқаным бар. Ақтабан – Македонскийдің Буцефалы сияқты, француз маршалы Тюреннің жалтақтауды білмейтін Ла Пи деген тұлпары сияқты, Исатайды бірнеше рет оқ астынан алып шыққан ержүрек тұлпар. Тастөбе қырғынында Исатайға да, Ақтабанға да оқ тигенде, жағдайдың қиындағанын адамнан бетер сезе қойған Ақтабан жұлдыздай ағып, жауға жеткізбей кеткен ғой. Исатай жетегіндегі Көгілдір деген атына қарғып мініп, жаралы Ақтабанды қоя бергенде де ол қапталдан қалмай желіп отырған. Жарақаты жанына батса да, арып-ашып, иесінен қалмаған күйі Исатайдың бір ағайындарының ауылына дейін еріп келген көрінеді. Сол жерде Исатай оны қалдырып кеткен. Бұл туралы көрнекті жазушы Әнес Сарайдың «Исатай-Махамбет» атты еңбегінде келтірілген. Атырауда Махамбет пен Исатайдың тұлпар үстінде тұрған ескерткіштері бар. Осыған қоса Ақтабанның өзіне жеке ескерткіш орнатылуы керек деп есептеймін. Және оның Атырауда болуы шарт емес.

– Иә, тұлпар атаулыдан бізде тек Астанадағы Құлагерге қойылған ескерткіш қой...

– Құлагердей аты болса, басқа халық әлемді шулатар еді. Құлагер – жүйріктіктің символы және сатқындықтың құрбаны болған тұлпар. Ол – бәйгенің аты. Ал Ақтабан – азаттық жолында құрбан болған және тарихқа есімі жазылған тұлпар. Мұндай тұлпарлар бізде көп емес. Ақтабан ұшқан құсқа жеткізбес жүйрік болған. Исатай оны соғысқа арнайы жаратқан. Жұрттың көзіне түспесін деп бәйгеге де қоспаған көрінеді. Демек, ол – азаттық үшін туып, соның жолында құрбан болған тұлпар. Исатайдың Көгілдірі де сондай.

– Сіз «Тұлпарлар» деген өлеңіңізде де: «Азаттықтың жолында бұрын шаптың, Ойнақтап өтті-кетті құлыншақ күн. Бір ескерткіш қоюға жарамадық, Кешіріңдер, адамдар ұмытшақ тым!» – деп осы ойды айтып едіңіз.

– Адамдар бостандық үшін болған күрестердегі жеңісті жеке-дара иеленбеуі тиіс. Біздің ұлттық тарихымызда күрескер тұлпарлар туралы сөз әңгіме арасында емес, жеке-дара жазылуы керек. Күрескер тұлпарлар – біздің тарихымыздың ақтаңдақтары.

– «Мәселе ақынды насихаттауда емес, мәселе – поэзияның қызмет етуіне мүмкіндік ашуда» деген ойға қосарыңыз бар ма?

– Қоғамды адамиландырудағы поэзияның ықпалы өте зор. Поэзия қоғамдағы өзінің керек болып тұрған тұсын дәл таба алады. Адамның ішінде қуатты сөзге елеңдеп тұратын ерекше бір нәрсе бар. Ол қуатты сөз поэзияда көбірек. Махамбеттің рухы бүгінгілерге көбірек керек-ау деп ойлаймын. Оның үстіне кейінгі жас поэзияда да, прозада да жылауық сарын басым болып бара жатыр. Таланттылар баршылық, бірақ олардың ішінде жыламаса, сөйлей алмайтындары көп. Әлде оқырман жылауық па екен? Әдебиеттің мақсаты, жалпы өнер атаулының мақсаты жылату немесе үрейлендіру емес, оның миссиясы басқа. Сол «басқадан» айырылып қалмасақ екен.

– «Исатайдан айырылып, Елсізде аңырап қалған шақ, Біздерден ақыл сұрама» деп қиналған шақта Махамбеттің өзі де әрі-сәрі күйін өлеңге түсірген жоқ па еді?!

– Бұл – көтерілістің психологиялық жағдайы. Ол бейбіт өмір емес. Біз соғыс көрмегендерміз. Оның әлемі бізге түсініксіз. Зерттеушілердің айтуынша, соғыс кезінде адамның көңілінде өмірден түңілу деген нәрсе жоқ болып кетеді екен. Ұлы Отан соғысы жылдарында адамдар тіпті ауырмапты. Бірен-саран болған шығар, бірақ қазіргідей тіпті жаппай тұмау тиіп ауыру деген де болмаған көрінеді.

– Себебі не екен?

– Себебін біле алмадым. Шамасы, өмірге қауіп төнген кезде оны қалай да сақтап қалу инстинкті оянатын шығар. Инстинкт – ең мықты антивирус.

– Махамбет туралы топтамаңыздың ішінде «Аз емес менің күйінішім де, Өрт болып іште ол жанады. Адамдар киген киім ішінде Аңдар да кетіп барады» деген жолдар бар. Мұндағы айтылған ойларыңыз бүгінге де көбірек келетін сияқты. Әрине, бұл жолдарыңызда жылау, түңілу жоқ, дегенмен... Мұң сізде де бар.

– Махамбеттің күллі өлеңінің астарын ұстап тұрған – мұң. Бірақ сол мұңының ғаламат қуатын ол күрескерліктің қаруына айналдырып жіберген. Бізге осы керек. Осы қасиетті бойымызға дарытуымыз керек. Қазіргі жаһандану заманында сақтанбаса, болмайды. Адамдар киген киім ішінде жүрген «аңдармен» жылап отырып күресе алмаймыз.

– Махамбет шығармашылығының өзіңізге ықпалы болды деп ойлайсыз ба?

– Махамбет туралы зерттеу еңбегімді жазып жүрген кезде ерекше көтеріңкі көңіл күйде болдым. Махамбеттің қуаты өз өлеңдерінің ішімен мені жетелеумен болды. Мен бұл зерттеуімді аз уақыттың ішінде – төрт айда жазып шықтым. Бұл – кандидаттық жұмыс үшін тым аз уақыт. Академик Рымғали Нұрғали ғылыми жетекшім еді, зерттеуімді оқып шығып, «сен Махамбет туралы керемет жаңалықтар аштың ғой» деді. Ал шынында да солай болса, оны мен емес, Махамбеттің өзі, рухы маған айтып отырып жазғызғандай болды. Бұл тым асқақ айтылған сияқты болуы мүмкін. Бірақ зерттеу кезіндегі бастан кешірген жағдайымды басқаша түсіндіре алмай отырмын.

– Мағыналы әңгімеңізге рақмет!

Автор: Бақытгүл БАБАШ

Мақалаға қатысты пікірлер:

Қажы Мұқамбет Қаракедей (16.01.2012 01:11): Махамбет Нәдіршахтың немересі екен деген хабар бар. Аталмыш патшаны Абай қалмақ деп таныстырады. Қалмақ болса қазаққа одан асқан жау жоқ болса керек. Ал " Жаманнан жақсы туады адам айтса нанғысыз " деген аталы сөз Махамбетке дөп келіп тұрғандай. Ұлт деген құбылыс тек тегі ғана бір топтан құралмайды деп ұғуға тура келеді.Тектен көре тілек бір болған жағдайда адамзаттың мүддесі ортақ болғанда барып бір арман үшін күресуге құлшынады екен. Махамбет құсағандар Исатай қазақпен бірігіп отаршы орыстармен ұрысқан болса қаншама қазақ коммунист орыстарға қосылып өз еліне қырғындай тигенін ұмыта алар ма аталастары?

Сараптама

12 қаңтар 2012

Зиялы қауым бар бiзде жасқанбайтын

«Ұлттық зиялы деп кiмдердi айтамыз? Бiр қарағанда, жеңiл көрiнгенiмен, шын мәнiнде бұл сұрауға дұрыс жауап қайыру оңай емес. Оқыған, тәрбие көрген адамның бәрiн зиялы деп атап, оны сол адам өзi тән болған ұлттың “ұлттық зиялысы” қатарына қоса беруге болады деп ойласақ, сөзсiз қателесемiз. Бiздiңше, белгiлi бiр мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгiлi мұрат-мақсаттар төңiрегiне жиналған оқымыстыларды ғана зиялы деп айтуға болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, экономикалық және әлеуметтiк дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кiре алады. Зиялылардың мiндетi ұлы да қасиеттi болуы себептi өте ауыр. Халықты ұлт деңгейiне көтеру, яғни жерi, суы, қазынасы, тiлi мен дiнi бар болған халық бұқарасын бiрлестiрiп, олардың санасын бiртұтас саяси, әлеуметтiк, ұлттық санаға жеткiзуде ұлы тарихи мiндеттiң маңызды бiр бөлiгi зиялылардың үстiне жүктеледi».

Мұстафа Шоқай.

“Жас Алаш” газетiнiң ұйымдастыруымен дүйсенбi күнi өткен “Зиялы қауым, бармысың?!” атты кездесуге бiр топ интеллигенция өкiлдерi жиналды. Жаңаөзен оқиғасы жиында талқыланған тақырыптың өзегiне айналды. Зиялылар өз халқына оқ атуға бұйрық бергендердi сынап қана қоймай, жауапқа тарту керек деген тоқтамға келдi. Саяси мәселенi төтесiнен қойған зиялылар Ақылдастар алқасын құрып тарасты. Зиялылардың бiр тобы Н.Назарбаев кетуi тиiс десе, ендi бiрi ең алдымен оның айналасын кетiру керектiгiн айтты.

“ҮНIМIЗ ХАЛЫҚҚА ЖЕТПЕЙДI”

Жиын Жаңаөзен оқиғасы кезiнде куәгерлердiң түсiрген бейнематериалдарын көрсетумен ашылды. Халыққа жаппай оқ атқан көрiнiстер жиынға келгендердi ашындырып қана қоймай, ашу-ызасын керней түстi. Жаңаөзен құрбандарын еске алу үшiн бiр минут үнсiздiктен кейiн сөз алған Халық жазушысы Қабдеш ЖҰМАДIЛОВ зиялы қауым бар, бiрақ ол бiрсаты емес, бiр мақсатта емес, жiк-жiкке бөлiнiп кеткенiн айтты.

– Зиялы қауымның бiразы сарай маңында, бiразы халық iшiнде. Бiрақ зиялы қауымның шығатын өрiсi тар. Сахна жетiспейдi. Шығатын бiр-екi ғана газет бар. Соның бетiнде ғана бiрдеңе айтқан боласың. Үнiмiз халыққа жетпейдi. Дербес тәуелсiз телеарна, радио жоқ. Үнiмiз жеткен күннiң өзiнде сенi тыңдайтын ешкiм жоқ. Зиялы қауыммен санасудан кеткен бұл жұрт.

Жаңаөзен оқиғасы халықтың Ата заңда көрсетiлген құқығының тапталуынан туды деген пiкiр бiлдiрген жазушы митинг пен шеру өткiзу құқын қалпына келтiру керек деген ұсыныс айтты.

– Басқа елдердiң бәрiнде ереуiлге шығу құқы бар. АҚШ та, Ұлыбританияда да, Францияда да. Ресейде сайлаудың дұрыс өтпегенiне байланысты бiр ай бойы жер-жерде ереуiл өттi. Оқ атқан жоқ, ешкiмдi қырған жоқ олар. Демек, оларда бұрыннан демократия бар деген сөз. Ал Қазақстанда ереуiлге шығармау, халыққа сөз айтқызбау деген империялық тәртiп сақталған. Сондықтан митинг өткiзу деген құқықты қалпына келтiру керек. Алматыда анда-санда тiлге байланысты Сарыарқа кинотеатрының артындағы қуыста жиналған боламыз. Ұят, ол жерде Калинин мен Ленин ескерткiшi тұр. Бiз қазақ елiнен пана таппай, Ленин мен Калининге мұң шағып тұрғандаймыз. Ал өз алаңымызда, көшелерiмiзде неге шеру жасамасқа, неге сондай талап қоймасқа? Егер осы нәрсе қалыпқа түссе, жанжал да, атыс та болмас едi. Көкiрегiнде кернеп жүрген запыранын төксiн, қыжылын айтсын. Ал ендi жанжал неден шықты? Билiктiң халықтан сескенуiнен, қорқуынан. Мемлекет болған соң шерулер болады. Өзi аз қазақты оққа ұстата берсек, тауысамыз ғой. Бiз дүниежүзi дiндерiнiң татулығын орнатамыз деймiз. Сөйтемiз де, өз халқымызды қырып саламыз.

“МЕТЕЛЬ ОПЕРАЦИЯСЫНЫҢ ҰШҚЫНЫ”

Жаңаөзен оқиғасын басып-жаныштау Желтоқсанда қолданған “Метель” операциясынан асып түскенiн айтқан Халық жазушысы Мұхтар ШАХАНОВ билiк бұл жолы да бiрден “бұзақы” деген айыпты бекерге тақпағанын жеткiздi.

– “Метель” операциясында “алаңға шыққандарды мiндеттi түрде нашақорлар, бұзақылар, маскүнемдер” деп атау керек деген. Әйтпесе, оларға қарсы күш қолдана алмайтын едi. Сондықтан олардың бәрiне арақ әкеп таратқан, нашақор дегендi қосқан. Бұзақы дегендi алға шығарған. Ал ендi Жаңаөзендегi оқиғада бiрден бұзақы болып шыға келдi. Сосын көздерi алақтап кеткен екен, наша шегiп алған деген әңгiмелер өрбiдi. Бұл арада да “Метель” операциясының ұшқыны болды.

М.Шаханов Жаңаөзенде шын мәнiнде 87 адам қаза тапқанын құпия ақпарат көздерiнен естiгенiн айтты.

– Ресейдiң газетiнде дәрiгер көз алдында 23 адам өлгенiн айтыпты. Бұл – бiр-ақ бөлiмше дәрiгерiнiң айтқан сөзi. Ал тағы бiрнеше бөлiм бар. Ендi бiр мәлiметтер бойынша 87 адам өлген. Бұл сол салада жүрген адамның айтқаны.

Ақын Жаңаөзендегi проблемалардың түптөркiнi демократия жоқтығына келiп тiрелетiнiн айтқан соң билiкке талап қою керек деп бiр-ақ кестi. “Егер билiк көнбесе, онда билiк кетуi керек. Президент те кетуi керек, одан кейiнгiлер де кету керек”, – дедi ол.

Жетi ай бойы аптап ыстықта ереуiлдеп тұрған мұнайшыларға зиялылардың ешқайсысы қол ұшын бермедi деген уәждi алға тартқан жазушы Софы СМАТАЕВ шын зиялы халықтың сөзi, көзi болуы керек, мұң-мұқтажы болу керек дедi.

– Жетi ай бойы аптапта күйiп-жанған жаңаөзендiктерге қайсысымыз қол ұшын беремiз деп зиялылар жүрегiнiң сөзiн айтты? Әйтпесе, екi-үш тиынымызды бердiк пе? Ешқайсымыз. Үйiмiзде түк болмағандай мүлгiп жата бердiк. Бiзден қорықпаған билiк, президент жетi ай бойы Жаңаөзен бар ма, жоқ па, оны байқаған да жоқ, көрген де жоқ. Ал тәуелсiздiкке 20 жыл толған күнi қазақтың қанын судай ағызып, өздерi билеп-тойлап жатты. Мына жақта жаңаөзендiктер қара жамылып, қан төгiлдi.

Ал Жаңаөзенге бiрнеше мәрте барып қайтқан саясаткер, Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның тең төрағасы Болат ӘБIЛЕВ егер зиялы қауым ертерек, жазда, тiптi қыркүйек-қазанда жиналып, талап қойғанда, бәлкiм, қантөгiс болмас па едi деген пiкiр бiлдiрдi.

– Ақтауда ереуiлде мың, Жаңаөзенде тағы бiр мың адам тұрды. Бiз барғанымызда олар бiзге “Зиялы қауым қайда? Жазушылар, ақындар неге келмейдi? Ағалар бiздi қолдаса, бұл бiзге рух берер едi” дедi. Осындай жиналысты жазда, қыркүйек-қазанда өткiзсек, сонда мұндай оқиға болмас едi. Сонда билiк зиялы қауым бар, оның азаматтық позициясы бар екенiн, ол әртүрлi мәселе көтере алатынын көрер едi.

Осыдан кейiн сөз алған жазушы Зейнолла ТIЛЕУЖАНОВ Жаңаөзен оқиғасынан кейiн халыққа басу сөз айтқан зиялылар әдеттегi “толеранттылықты” қойып, сабырға шақырғанын ашына айтты.

– Жазушылар одағының мүшелерi жетi жүз елу не мың адамның шамасында. Сол Жазушылар одағынан саусақпен санарлық адам келiп отыр. Бiздiң халық болатынымыз алдымен жазушыларға байланысты. Жаңаөзен төбесiне қара бұлт үйiрiлдi. Газеттер жазды емес пе, онда танк шақырған екен, тiкұшақпен атқан. Арнайы жасақ шақырған, ал ендi өрт сөндiретiн бiр мәшине жоқ. Күзетшi, әкiмшiлiктiң адамдары жараланған жоқ. Бiр ай Төтенше жағдай не керек? “Тесiктердi” жамау үшiн.

“ТЕК ПРЕЗИДЕНТТIҢ КЕТУIН ТАЛАП ЕТУ КЕРЕК”

Қазiргi жағдайдың бәрiне тек президент қана кiнәлi, оны еш ақтауға болмайды деген пiкiр бiлдiрген жазушы Ғаббас ҚАБЫШҰЛЫ президенттiң кетуiн талап ету керек дедi.

– Бұл оқиға осыдан 22 жыл бұрын Жаңаөзенде болған. Онда да қан төгiлдi, басып-жаншылды. Оны да үкiмет жасырды. Ал ендi ол жиырма жылдан соң ол жиырма есе сұмдықпен қайталанды. Бытырлатып жатқаны бер жағы. Осыны Қазақстанның емес, шетелдiк телеарналардан көрдiк. Бейненiң өзiнде бiреуi сұлап жатты, бiреуiн жаралағаны аздай, тағы келiп тепкiлеп жатыр. Бұл немене фашизм емей немене? Оқты кiм атқызды, ол неге атылды деймiз де, одан кейiн билiктi сылап-сипаймыз. Президент барып қайтты дейдi. Ол барса, әкiмшiлiкпен барып-қайтты, жәбiр көрген жұрт арасында болған жоқ. Оған кiмдi кездестiретiнiн алдын ала дайындап қойған. Сөйтсе, арасына кiрiп кеткен бiреу оқ атқан адамның аты-жөнiн айтқан. Ал бiздiң полицейлер атты деген адамды емес, соны көрсетiп берген мұнайшыны iздеген көрiнедi. Үкiметтiң телеарналарын көрiп, газетiн оқысақ, коммунизм орнапты. Ал шындығында мүлдем басқаша. Ендеше мұның бәрiне кiм кiнәлi? Атап айтсақ, шапанымызды шешiп алмас. Алса, ала берсiн. Кейбiреуiмiз айтамыз осы сипақтатып: “Қайтсiн ендi, маңайындағылар жаңылдырып отыр” деп. “Әйтедi, бүйтедi...” деп. Атасының басы! Оның маңайына жағымпаздардың барлығын халық жинап берген жоқ қой! Маңдайынан шертiп отырып өзi жинап алды ғой. Өйтiп президенттi ақтауға болмайды! Балық басынан шiритiнi рас. Бiздiң әңгiмемiз – жеке айтамыз ба, топтап айтамыз ба, осындайда мәлiмдеме жасаймыз ба – тек президенттiң кетуiн талап ету керек. Сол бастаған жүйенiң кетуiн талап ету керек.

Әрмен қарай 90-жылдармен салыстырғанда барлық көрсеткiш жөнiнен артта қалғанымызды айтқан жазушы байлықтың қызығын кiм көрiп отырғанын тiзiп бердi.

– С.Әбдiлдиннiң кiтабы шықты. “Қазақстанның ең биiк күнi” деген. 90-жыл мен 2010 жылды салыстырғанда, бiз бүкiл өнеркәсiп, ауылшаруашылық көрсеткiштердiң бәрiнен төмендеп кеткенбiз. Астық, ет сатып жатырмыз дегеннiң бәрi өтiрiк. Бiр ғана көрсеткiш бар. Ол – мұнай. 1990 жылы 25,8 миллион тонна мұнай өндiрсек, 2010 жылы 79,6 миллион тонна, үш есе көп мұнай өндiрiппiз. Соның игiлiгiн кiм көрiп отыр? Соның игiлiгiн көрсек, ең алдымен Жаңаөзендегi мұнайшылар алақайлап рақмет айтпас па едi? Оның игiлiгiн мұнайдың басына апарған өзiмiздiң миллиардерлермен ынтымақтасып отырған жателдiк миллионер-миллиардерлер көрiп отыр. Президенттiң бесiктен белi шықпаған қызы мен күйеубаласы қайдан миллиардер болды? Демек, бiздiң саясат “бөлiп ал да, жей бер” дегенге тiрелдi. Бiрақ кiмге бөлу керек, оның бәрi бiр-ақ кiсiнiң қолында.

“ӘУЕЛI БИЛIК ШАҢЫРАҒЫН ШАЙҚАЛТУ ҚАЖЕТ”

Осы кезде әңгiмеге араласқан М.Шаханов “түгенше кетсiн, бәленше кетсiн” дегеннен гөрi адам өлiмiне әкелген мәселелердi алға шығару керектiгiн айтты. “Бәленше кетсiн деген сөздердiң барлығы президенттiң қарамағындағы адамдар. Одан басқалар кетсiн дегеннен не ұтамыз? Одан гөрi басты-басты адам өлiмiне әкелген, тағы басқа мәселелердi алға шығару керек. Тiкелей президенттiң өзiне салу керек. Неменеге бұқпантайлаймыз? Хат ашық түрде, керек болса, ауыр хат болуы керек”.

Осы пiкiрдi қолдаған жазушы Тұрсынәлi РЫСКЕЛДИЕВ бiрден Назарбаевты отставкаға кетiре алмаймыз, әуелi оның қасындағыларынан бастау керектiгiн жеткiздi.

– Шаңырақты ұстап тұратын – уық пен кереге. Онсыз шаңырақ ортасына түспейдi. Шаңырақты көтерiп отырған – үкiмет, керегесi – министрлер мен әкiмдер. Билiк деген қиын нәрсе. Билiк шайқалмай, ол шайқалмайды. Билiктiң ұлы саясаты, қулығы оңай емес. Қулыққа қулық iстету керек. Бiрден Назарбаевты отставкаға кетiре алмаймыз. Әуелi ол өзiн көтерiп тұрған нәрсе – керегесi, уығы, осыларды кетiру керек. Ең бастысы, алдымен Мәсiмов кету керек. Қазақша тiл бiлмейдi. Шаңырақты көтерiп тұрғандарын мықтап ұстасақ, сонда ғана шаңырақ шайқалады.

“Президент кетсiн дегенмен, оның кетпейтiнiн қай-қайсымыз да бiлемiз” деген ақын Темiрхан МЕДЕТБЕК те алдымен Мәсiмов, Қасымовтарды кетiрiп алайық дедi.

– Алдымен хаттағы нәрселердi айту керек. Ол хатты кiмге жазып жатырмыз? Президентке жазып отырып “кетсiн” деген сөз бола ма? Сондықтан алдын ала сабырға келейiк. Алдымен Мәсiмов, Қасымов, Дауылбаев кетсiн дегеннен бастау керек. “Назарбаев кетсiн” деген нәрсенi кiмге жазасың? Халыққа жазу керек пе?

Залдан “халыққа жазу керек” деген сөз гу ете қалды. Бiрақ Темiрхан Медетбек ат төбелiндей ғана зиялының сөзi ештеңе шешпейтiнiн айтты. “Мұнда зиялы қауымның бiр шөкiмi ғана жиналып отыр. Бiздiң сөзiмiз түкке де арзымайды. Ертең қасымызда жүрген адамдарды өзiмiзге қарсы айдап салады. Басқыштан бiрден аттап секiрiп кетпейсiң ғой. Қарапайым өмiрдегi нәрсемен санасу керек. Мәтiндегi нәрсенiң өзi оңай емес. Ондай шешiм қабылданады деп тiптi ойламаймыз.

“Шын мәнiнде, бiзде зиялы қауым жоқ” деп бiр-ақ кескен жазушы Молдағали Матханұлы билiк соны ұтымды пайдаланып отыр деп есептейдi.

– Әр нәрсенiң себебi бар. Жаңаөзенге байланысты айтатын болсақ, қантөгiске жетелеген билiктiң өзi. Тоғыз айға жақын, оның алдыңғы жылдары қазақ халқының тағдырымен санаспау, талап-тiлегiн ескермеу, қазақ халқының мүддесiмен ойласпау, осының бәрi халықты лажсыздыққа жеткiздi. Халық көтерiлуге мәжбүр болды. Ендi Жаңаөзендегi жағдай бүкiлхалықтық деңгейге көтерiледi. Себебi ондай талап, ондай мүдде Қазақстанның түкпiр-түкпiрiнде жеткiлiктi. Жылаған бала, зарлаған ана. Конституциялық құқығы тапталған халық ашынды. Мұндай жағдайда не iстеу керек? Шын мәнiнде қазақ қоғамында зиялы қауым жоқ. Осы зиялы қауымның жоқтығын билiк өте ұтымды пайдаланып отыр. Жiк‑жiкке бөлу, партияға бөлшектеп, жерлестiктi топтау, қалта толтыруға бiрiктiру. Бiздiң халықты жан ашитын, халыққа халық үшiн басын тiгуге дайын бiр күшке айналған партия жоқ. “Қаһарлы елде хан тұрмайды, құнарлы жерде қақ тұрмайды” деген қағида болған. Бiз осы қағиданы өмiрлiк ұстанымға бiрiгуге, бiрiктiруге жұмылдыра алмай отырмыз.

Билiктегi көсем кетсiн деген әңгiме iс жүзiне асу үшiн халық қаһарлы күшке айналу керек. Халықты жұмылдыру керек, ояту керек. Халық қаһары болған жағдайда билiк елмен санасады.

“ЗИЯЛЫ ДЕГЕН СӨЗДI АЙТҚЫЗУ ҮШIН АДАМНЫҢ ӨЛУI ШАРТ ЕМЕС”

Ал жазушы, Б.Момышұлының келiнi Зейнеп АХМЕТОВАның сөзi тiптi қатқыл шықты. Ол егер мұнайшылардың қарны тоқ, көйлегi көк болса, жетi ай бойы көшеде мұндай қорлықты тартып тұрмас едi деген пiкiр бiлдiрдi.

– Онсыз да айналдырған бiр-ақ уыс халық, ала бұлттан тамған тамшыдай шашырап жатқан халықпыз. Ендi осы халықты бiр-бiрiне айдап салып, қазақты қазаққа қарсы қойған қандай қарғыс атқырлар екенiн, ол қашан жария болатынын Құдай бiлсiн. Бiрақ сол бұйрыққа қол қойған адамның аты-жөнiн талап етуге халық ретiнде құқығымыз бар. Тәуелсiздiктiң 20 жылдығына байланысты алаулатып, жалаулатып жаттық қой. Содан үйге бiр журналист хабарласты. “Апай, жеткен жетiстiгiмiздi, бiраз жақсы нәрсе айтсаңыз”. “Қарағым, әлi күнге дейiн дұрыстап түсiне алмай жатырмын, халық өкiметтен тәуелсiз бе, өкiмет халықтан тәуелсiз бе. Өйткенi өкiмет халықты лақтырып тастаған, өз күнiңдi өзiң көр деп, халық жанбағыстың жарапазанына түсiп кеткен. Әйелдер ала қоржынды арқалап, ел аралап кеттi. Балалары қараусыз, күйеуi жұмыссыз. Өйткенi бұл үкiметке ыңғайлы. Халық тоқ болмай, саясатпен айналыса алмайды.

Жаңаөзендегiлердi бұзықтар дейдi. Олар жетi ай бойы ештеңе қиратқан жоқ. Өздерiнiң арыз-армандарын айтты. “Арқада аяз қыспаса, арқар ауып несi бар” дейдi. Егер солардың көйлегi көк болса, қарны тоқ болса қараптан-қарап, жұмысын тастап көшеде ашығып қорлықты көрiп тұрар ма едi. Неге үкiмет жетi ай бойы бiр мәселенi шеше алмады? Ақыр аяғы келiп қырғынға ұрындырды. Халық бәрiн көрiп отыр. Бiрақ, өкiнiшке қарай, бiрiншiден, халықты әрмен қарай түсiндiрiп бастап әкететiн серкелер жоқ. Екiншiден, бәрi жанбағыстың жарапазанында жүрген халық. Содан кейiн намысымыз басылып кеткен. Намысымыз нанға, нәпақаға сатылып кеткен.

Содан кейiн мақтау, адамның жүрегi айнитын халге жеттi. Бiр жыл бұрын президент қабылдайтын кезде төмен жақтағылары менi бiр ай дайындады. Мен сөз бiлмейтiн әйел болатын адам болсам бiр жөн. Содан кейiн “мақтаңызшы, апай” дейдi. “Айналып кетейiн-ау, бұл бiр мемлекеттiң басшысы ғой, бес жасар бала ұқсатып “сiз жақсысыз” деп қалай әйел басыммен арқасынан қағам, жоқ әлде ол менiң мақтауыма зар болып тұр ма” дедiм. “Олай болса ассамблея туралы айтыңызшы” дейдi. “Егер ассамблея туралы пiкiрiмдi бiлгiң келсе, ассамблея – қазақтың мойнына мiнгiзiп берген албасты” дедiм. “Онда қоя қойыңыз” дедi. Мұны мысал үшiн айтып тұрмын. Iшiмнен бұлармен таласып бекер екен, бәрiбiр өзiмдiкiн айтам дедiм. Президентпен кездесуде халық педагогикасы бағдарламасын мектептерге енгiзу жөнiнде, теледидарда арнайы халық педагогикасы, ұлттық үлгi-өнегеден тым болмаса аптасына бiр рет хабар берiп тұру жөнiнде айтқанымда, ол көзi жайнап қасындағыларға тапсырма бердi. Бiрақ сенi әдемiлеп тыңдайды, “сенiкi дұрыс” деп арқаңнан қағады екен де, сен шығып кеткеннен кейiн болды екен.

Ал қоғам қайраткерi, “Ақсарай” театрының режиссерi Болат АТАБАЕВ зиялы деген сөздi айтқызу үшiн адамның өлуi шарт еместiгiн, зиялы қауым билiкке өзiн тыңдатқызуы керектiгiн айтты.

– Қарап отырсақ, осы сөздердi айту үшiн Жаңаөзенде қан төгiлуi керек екен, адам өлуi керек екен. Сосын бiздiң ашынып сөйлеуiмiз керек екен. Жетi ай бұрын, тым болмаса бес ай бұрын барып, осы отырғанымыз мәселе көтергенде, осы жағдай болмас едi. Менiң ұсынысым президент кете ме, халықты кетiре ме, әлде бiздi басқа елге көшiрiп жiберiп, осында өзi қала ма, бiз ашық айтуымыз керек. Осында келген ақын-жазушылар, Жазушылар одағы ертең соңдарыңыздан май шам алып түседi. Өзгелердi сiздерге қарсы қояды. Менiңше, сiздер одақтың мүшесi ретiнде бүкiл одақтың жиналысын шақыру керек. Хатты осындай үлкен жиналыста бекiту керек. Сол кезде күш боламыз. Жазушылар одағының жиналысын талап ететiн қауқар, күш бар ма сiздерде? – дедi Б.Атабаев жиындағы ақын-жазушыларға қарата. Залдан “Жоқ!” деген жауап естiлдi. – Онда қауқарсызбыз, оған да күшiмiз жетпейдi деп жазыңыздар.

Тәуелсiз басылымдарға мақала беретiн бес-алты зиялы бар. Солардан басқа зиялы жоқ сияқты. Айналып соларды оқи беремiз. Зиялы деген сөздi айтқызу үшiн адамның өлуi қажет емес. Қайсыбiреулерiмен кездесiп қалып, “неге үндемейсiң?” дегенде әлгi ас үйде отырып алып, керемет ойларды айтқанда таңғалам. Ас үйден шықты ма, ауыздарына құм құйылады. «Басатын ешкiм жоқ, бiздi тыңдамайды деген сөздердi айтпаңыздар. Тыңдамай ма, тыңдатқызу керек. Жетi сайын әрқайсыларыңыз “Жас Алаш” пен “Тасжарғанға” берiңiздер. Сосын орыс тiлiнде де жазыңыздар. Бiр анекдот бар. Не бiлiмi жоқ, не жұмысы жоқ, базарда шаршап-шалдығып жүрген, бiрақ өзiн ұлтшылмын деп есептейтiн қазақ балық аулап отыр екен. Балық аулап отыр, тамағы жоқ, балық өтпейдi, үш-төрт сағатта алтын балық түстi дейдi. Содан балық “Отпусти меня, пожалуйста. Я все сделаю, хочешь работу, хочешь дворец, хочешь миллионы долларов”. Өзi аш отырған қазақ қой, ал анау орысша сайрап отыр дейдi. Сөйтсе, бiздiң қазақ “қазақша сөйле, қазақша сөйле” деп балықты шапалақпен салып ұрыпты. Сондықтан орысша да жазыңыздар, орыстiлдi басылымдардың ауқымы кеңiрек. Ана жақтағылар соны ғана оқиды. Бiз де қитұрқылыққа баруымыз керек. Бiз де басқа механизмдердi iздеуiмiз керек.

“БИЛIКТI СЫНАМАЙ, ЖАУАПҚА ТАРТҚАН ЖӨН”

Еңбек ардагерi Мақсұт ҚАЛЫБАЕВ қазақты жою процесiнiң әлi күнге жойылмай келе жатқанын айтты.

– Егер маңдайы ашылмаған қазақтың билiгiне халықтың жоғын жоқтайтын, кеткенiн келтiретiн кiсi келгенде, осы жиырма жылда Қазақстан ең бай ел болар едi.

Алпысыншы жылдары қытайдан келген қазақтарымыз миллионнан екi жүз мың болыпты. Бiздiң демографиялық өсуiмiзге үлес қосқандар – сырттан келген қандастарымыз. Жаңаөзенде болған Шүкеев осы оралмандарға қатысты қазаққа қазақты жау етiп қойып, оралмандарды дұшпан көрсеттi. Қазақстан ел болуы үшiн кем дегенде елу, алпыс миллион болуымыз керек. Кешегi санақ кезiнде Мәсiмов 67 пайыз қазақ деп едi, президент 63 пайызға түсiрiп айтты. Не үшiн? Себебi, қазақты өсiрмеу. Қазақты жою процесi әлi тоқтамай келедi. Жаңаөзендегi жағдай – жетi ай наразылық танытқан халықты қорқыту, үркiту үшiн жасалған әрекет.

Осыдан кейiн сөз жалғаған спорт коментаторы Сұлтанғали ҚАРАТАЕВ үндеудегi “президент кетсiн” сөздерiн өзгертудi ұсынды.

– Қазақстанда өз Отанына қастандық жасаушылар жоқ, бiрақ қателiк жасаушылар көп. Менiң ұсынысым, үндеудегi “кетсiн” сөзiн “сотталсын, iсi сотқа берiлсiн” деп өзгертуiмiз керек. Халыққа оқ атқызғаны үшiн мылтық ұстаған, погондылар сотқа берiлсiн. 90-жылдары кәрiстiң екi президентi парамен сотталды. Ал бiздер неге соттау мәселесiн ойламаймыз? Неге бiз қоғамдық негiзде үкiмет жасақтап, қоғамдық негiзде соттамаймыз? Менiңше, қоғамдық немесе халықтық сот құрып, оларды соттасын, олардың жазасын берсiн! Мұның барлығы хат жүзiнде тарихта қалады, – дегендi айтты.

Қоғам белсендiсi Серiк САПАРҒАЛИ Жаңаөзендегi оқиғаға тоқталып, бұл қазақ халқына, ұлтына жасалған соғыс деп көрсеттi.

– Бұл билiк – халыққа нағыз жау.Назарбаев орнынан кетуге тиiс! Барлық қазақ көтерiлуiмiз, күш жинауымыз керек. Бүкiл қазақ қосылып соны қолдауымыз керек. Маңғыстауға қолдау көрсетiп, халық өзiнiң билiгiн сайлауы керек. Жиырма жыл басқаруға билiкке ерiк берiлдi. Бiрақ билiк басқара алмады, барлығын сатып, талан-таражға түсiрдi. Егер бұлай кете берсек, орыстың құлы, қытайдың күңiне айналамыз. Бүгiнгi осы жерге жиылған жұрт өзiне “Мен Маңғыстау халқы үшiн қандай қолдау көрсетiп, не iстедiм?” деп сұрақ қоюға тиiс, – дей келе, “дәл қазiргi кезде “ұйымдастырушы” болуы мүмкiн деген айыппен “Халық майданының” өкiлдерi А.Әмiрова, Т.Сақтағановтар қамауға алынды. Мұның арты олардың сотталуына апарып соғуы әбден мүмкiн. Сонымен қатар, Н.Әжiғалиева, Т.Оразбайлар iз-түзсiз жоғалып кетiп, iздестiрiлуде. Олар тiрi ме, қайтыс болды ма, белгiсiз. Мұның барлығы арандату. Жаңаөзендегi жағдай қателiк емес, жауыздық, қылмыс, – деп арнайы комитет құру керектiгiн айтты.

Жаңаөзен оқиғасына байланысты Ф.Оңғарсынова, Ә.Кекiлбаев сынды зиялы қауым өкiлдерiнiң әрекетiн сынаған журналист Кемелбек ШАМАТАЙ:

– Бұлардың барлығы билiктiң қолынан жем жеп жүргендер. Қарапайым халыққа зиялы кiм, зиянды кiм екенiн анықтап көрсетуiмiз керек. Ол үшiн тәуелсiз басылымдар арқылы осындай кiсiлердi халықтың арасында “таныту” керек, – дедi.

Билiкке жағымпазданудың салдары қасiретке апарып соқтыратынын, ондай билiктен сенiм кететiнiн сөз еткен жазушы Бибi-Ана ИМАНҒАЗИНА президенттi кетiрумен iс бiтпейтiнiн ескерттi.

– Егер президент кетсе, оның орнында оның үрiм-бұтағы қалады. Сондықтан осы мәселенi де ескеру қажет. Мұң-мұқтажымызды жеткiзетiн “Жас Алаш”, “Дат”, “Қазақстан” секiлдi тәуелсiз басылымдар арқылы ғана халықтың көзiн ашып, ақиқатқа көз жеткiзуге болады,– дедi ол. Б.Иманғазинаның сөзiнен кейiн экономист Мұхтар ТАЙЖАН ереуiлдеген мұнайшыларға ең алдымен рухани қолдаудың жетiспей отырғанын жеткiздi.

– Халықтың рухы сынған жоқ. Қазақ халқының рухы мықты. Кеше ғана бiр ақсақал: “Маңғыстауда соғыс бiтпейдi. Егер әдiлеттiк болмаса”, – дедi. Менiңше, бүкiл қазақтың намысы осындай күштi. Бiрақ зиялы қауым қандай? Бүгiнгi осы жиынға келгендер нағыз зиялы қауымдар. Халыққа атылған оқ – зиялы қауым өкiлдерiнiң үндемей отырғандығының, жалтақтығының нәтижесi. Мұнайшыларға зиялы қауымның атақ-мансаптары мен орденi керек емес. Олардың “бiзге моральдық қолдау керек” дегенi орынды. Менiңше, комитет немесе жұмысшы тобы құрылып, Жаңаөзенге барғанымыз дұрыс. Оларға жан-жақты қолдау көрсетейiк.

Ал жазушы Мереке ҚҰЛКЕНОВ көпшiлiктi “Жас Алаш” газетiнiң төңiрегiне топтасуға шақырды:

– Қазақстанда бiрнеше қоғамдық ұйымдар бар. “Жазушылар одағы”, “Суретшiлер одағы”, “Композиторлар одағы” т.б. Менiңше, осындай одақтарды қайта құру керек. Өйткенi одақтың басында билiктiң адамдары отыр. Олар ешқашан бiздi сөйлетпейдi, айтарымызды айтқызбайды. Қазақ қазiр қатыгез күйеуiнен таяқ жейтiн әйел сияқты. Қазақтың тағдыры сондай. Мұндай жағдайда қайтпек керек? Халықтың жоғын iздеп, мұңын жеткiзетiн қазақтың жалғыз “Жас Алаш” газетi бар. “Тасжарғанды” нағыз оппозициялық десе, ал “Жас Алашты” нағыз халықтың газетi дейдi. Сондықтан осы “Жас Алаштың” айналасына жиналып, барлық мәселенi бiрiге талқылап, бiрлесе шешуiмiз керек. Онсыз болмайды.

Саясаткер Төлеген ЖҮКЕЕВ билiктi сынамай, жауапқа тарту керек дедi.

– Билiктi тек қоғам болып жиналып, бiрiккенде ғана жеңуге болады. Парламентке барсақ, бәрiн жасаймыз деу де бекер. Сол үшiн екiжүздiлiкке салынудың қажетi жоқ. Өйткенi парламенттегiлердiң қалай болатынын өздерiңiз де көрдiңiздер. Халықты соңынан ерте алатын интеллектуалды партия болса, ең алдымен сол халықпен етене жақын жұмыс iстеген болар едi.

Жиынды қорытындылаған “Жас Алаш” газетiнiң бас редакторы Рысбек СӘРСЕНБАЙ мұнайшылар 16 желтоқсан күнi билiкке саяси талап қоймақ болғанын, бұдан жергiлiктi атқарушы органдар хабардар болғанын мәлiмдедi.

– Осында айтылғандардың түйiнi – зиялы қауым бiрге болуы керек. Елдiң басы-қасында жүрiп, қамқор болуы шарт. Жасқаншақтықты қойсақ қана, ел боламыз деген түйiн шығады. Шетпеде он екi бала қамауда отыр. Сонда болғанымызда олардың ата-аналары бiзбен жолықты. Шетпеде қираған, бүлiнген ештеңе жоқ. Локомотивтi өртеп, шпалдарды бүлдiрмеген. Олардың бар жасаған амалы жаңаөзендiк жақын туыстарының хабарын алуды сұрап аудан әкiмiне барған. Сонда басшылар ОМОНдарды шақыртып, қарсы қойып, халыққа оқ атқызған. Жаңаөзендегi, Шетпедегi атылған оқ – ұйымдастырылған атыс. Бiз коменданттан “оқтан басқа сумен, газбен немесе резеңкемен ату құралдары болды ма?” – деп сұрадық. “Бәрi болды” – дейдi ол. Ал онда неге қорғасын оғы салынған тапанша, автоматты қолданды? Мұның бәрi үлкен саясат. Президенттiң “бiлмей қалдым” дегенi – бос сөз. Мен оған сенбеймiн. Оған талай рет айтылған. Бұл жерде мынадай болжам бар. Алаңда тұрған мұнайшыларды қалайда кетiру керек болды. Өйткенi олар 16 желтоқсанда саяси талап қоймақ болған. Ол жөнiнде үнпарақтарын да таратқан. Бiрiншi талап – “Президент Н.Назарбаев орнынан кетсiн!”, екiншiсi – “Қазақстанның қазба байлықтары халыққа қайтарылсын!”. Мiне, осыны айтқызбас үшiн, алаңда той өткiзген. Мұнайшылар осындай арандатушылық болмасын деп, жергiлiктi басшыларға хат та жолдаған. Бiрақ оны ешкiм елемеген. Президентке қатаң талап қоюымыздың мәнiсi де осыдан. Бiзге берiлген мәлiметте 99, 100 адам жараланған. Олардың 62-сi алаңда жараланыпты. Ал қалғаны ше? Демек, өздерi оқ атып жаралаған адамдардың санын азайтуға тырысып жатыр. Бiздiң ең үлкен мақсатымыз – ендiгi қитұрқылықтарға жол бермеу. Мәселен, қазiр жараланған азаматтардың өзiн алдыңғы шепте жүрдi деген айып тағып, қылмыстық iс қозғағалы отыр. Соларға араша түсуiмiз керек. Олар қылмыскер емес!

Бүгiнгi жиынға келген сiздердiң әрқайсысыңыз да ұлттық, мемлекеттiк, халықтық мүдденi бәрiнен жоғары қоясыздар. Сол жолда күресте жүрсiздер. Жүзге тарта адамның осында бас қосқанына қарап, Құдайға шүкiр, бiздiң елге жанашыр зиялыларымыз бар екен деген сенiм көңiлге ұялады. Халықтың күткенi де осы деп ойлаймыз. Бәрiңiзге рақмет!

Жиын соңында зиялы қауым өкiлдерiнен құралған ақылдастар алқасы құрылып, оған 11 адам мүше болды. Олар: Қабдеш Жұмадiлов, Төлеген Жүкеев, Мұхтар Шаханов, Темiрхан Медетбек, Болат Атабаев, Рысбек Сәрсенбай, Мереке Құлкенов, Бейбiт Қойшыбаев, Дос Көшiм, Маржан Аспандиярова, Серiк Сапарғали.

Дайындағандар – Меруерт Хусаинова, Елнұр Бақытқызы.

ПІКІРІН БІЛДІРГЕНДЕР (14)

АМирбек | 12 қаңтар 2012 11:25

Тек табандарында будыры бар зиялы болса екен!!!! Жалпы казак халкы 1адамдай Жана Озендеги жагдайды багалай алмаса бари бекер! Осы орайда айта кетейн мен жеке басым Жана Озендик МАнгыстаулык халыктан баска казактын рухы олген сиякты болып коринеди жансак болуы мумкин бирак факт осы болып тур бугинги кунде!!! Тауелсиздиктин тау-етер урпагымын деп айтушы ем бирак бари бекер екенине коз жетти!!! Миржакып Дулаттын айткан мына созин умытпаныздар агайын елдин шетин орт шалса ертен ол орт сениде шарпым

Уәж айту

Өзбекәлі | 12 қаңтар 2012 13:03

Шіркін-ай, өзін қазақ ұлтының зиялысымын деген азаматтардың бәрі бас қосып, жеке бастың реніштерін лақтырып тастап, жемқор, қанқор билікпен ашық күреске шығып нағыз қазақ мемлекетін құрса ғой !!!
Қазақ еліне қаны таза, ары таза, Кремільсіз күн көруге қабілетті Елбасы керек. Жиналыңдар қазақтар, әмісе орыс пен қытайға жем болып, жер бетінен жойыласың !!

Уәж айту

Азат. Маңғыстау | 12 қаңтар 2012 13:33

Өлмесе шығар еді ғой Маңғыстауды қолдап,әділдік барша қазаққа керек. Рухтарының
ө лгені шығар оны мәңгүрттік деп атайды. Ақтөбе, Атырау,Орал үміт күткен Алматы қазақтың жастардың зиялының ортасы бас қала сағыңды сындырды.

Уәж айту

Мұстафа | 12 қаңтар 2012 14:55

Мұхтар Тайжан асылдың тяғы. Зиялы қауым осы жігітті президенттікке қазірден дайындаса болар еді. Төлеби Алайханды дайындағаны сияқты.

Уәж айту

Мен | 12 қаңтар 2012 16:30

Жақсы сөз - жарым ырыс. Ниет жақсы. Бірақ бет-бетімен жүргенде іс бітпейді. орталарыңыздан қолынан іс келетін жүректі бір азаматты басшы етіп, қалғандарыңыз соны қолдаңыздар. Халық сіздерді қолдайды. Әйтпесе, бытыраның тигені әлсіз болады. биліктің терісі пілдің терісінен қалың. Қазақстанда билікті алмастыру уақыты баяғыда жеткен. Ағзаның жетілуі үшін де жас қан керек қой...

Уәж айту

жанаозендик | 12 қаңтар 2012 18:34

жастар сиздердин жагынызда халыкты бастайтын серкелер осылар

Уәж айту

Өтініш | 12 қаңтар 2012 20:01

рақымет жас алаш. "Мен | 12 қаңтар 2012 16:30" деген пікір жазушыны қолдаймын зиылылар өздерінінің ішінен мықты біреуін таңдап соған бағынуы керек. яғни бәріміз жұмыла жұдырық болсақ бәрін жеңеміз.

Уәж айту

ұлы жүз | 12 қаңтар 2012 20:56

М.мағауин - нағыз ұлтжанды зиялы қазақ

Уәж айту

Ардақ | 13 қаңтар 2012 00:05

Мұхтар Шахановты, Темірхан Медетбекті және т.б. толық қолдаймыз!

Уәж айту

Ерұлан | 13 қаңтар 2012 01:12

Бұл зиялыларымыз не істеп тұр өзі, орыстың минутасын күтіп тұр ма

Қазақ әдетімен, мұсылманша дұға қылу керек қой, аруақты есіркеймін десе!

Уәж айту

Бахытжан | 13 қаңтар 2012 08:11

мен осы қазақ тариыхнда өзгеріс болатын заманда болғаныма қуаныштымын сол әділдік үшін қазақ ұлыт есебінде қатысып құрбан болыудың өзі үлкен нәтиже осы зиялы қауым соны біліп осыны ақырынадиін қазақты бірктіріп бір жұдырық болып соқы берсе АЛЛА соған жеткізекөр бұл нәрсе ахиқат

Уәж айту

қамбар | 13 қаңтар 2012 15:03

Бұл кісілердің нақты мақсаттары мен оған жетудің нақты қадамдары жоқ. Тек ой салу, айту, ақылдасу. Олар президент кетсін бе кетпесін бе деп келісе алмай жүргенде ана тұтқынға түскен жазықсыздардың да көздерін қртады билік. Бос сөзбен бас қатырғанша біздің зиялылар тез-тез шешетін мәселелерді белгілеп, соны талап етуді бастау керек. Жалпы мәселелерден жалқы, нақты мәселелерді анықтап алу керек.

Уәж айту

қажы мұқамбет қаракедей | 13 қаңтар 2012 16:09

Зияң болса көңілде
Ақиқаттан түңілме
Сақтануға зияннан
Сеніміңді түгенде
Түнектегі шындықты
Аш та көпке үгітте
Шыдай жүре бопсаға
Зұлымдарды жүгенде
Мұнай жұтқан НӘНГЕ емес
Қан жұтқан қара Өзенге
Сөйтсең бастар Құдай да
Қазақ елін кемелге

Уәж айту

сұңқар | 14 қаңтар 2012 00:07

Мемілекет қызметкерлері мен бұйжеттік сала қызметкерлер Нұротан деп айғйлап кіріп ЖСДП ға дауы беріп шығады да, кімге десең нұротанға қой дей салады. әрине олар да жаңалықтың болуын, құлдық түзімнің жойылуын, бастығының ақыраңдауынан құтылып еркін өмір сүруді қалайды.

ادامه نوشته

تأثير فرهنگ در نامگزينی

قزاقستان سرزمين پهناوری بوده در همسايگی روسيه ، جين ، ازيكستان ، قرقيزستان و تركمنستان كه تشكيل دولت آن – قريب پنج سده پيش – با استقلال از امپراتوری ازبك آغاز شد. اين روند با زعامت اخلاف چنگيزخان صورت گرفت كه تا وقوع انقلاب كمونيستی 1917 زمام مملكت را در دست داشتند.مغولها بنا بر شواهد تاريخی ، با همه بدويت ، در مورد عقايد دينی و مذهبی اتباع خود سعه صدر و ملايمت به خرج می دادند. در نتيجه فرهنگ های رنگارنگی در قلمرو حكومت ايشان رشد نموده بود كه اين تنوع در جاهای ديگر به ندرت مشاهده می شد. در حال حاضر نيز ملاحظه می گردد كه در قزاقستان ، سرزمين آباء و اجداد دياسپورای قزاق – از جمله شهروندان جمهوری اسلامی ايران - تركيب كم نظيری از اقوام و مليّت ها با انواع اديان ، مذاهب و فرق بوجود آمده كه علاوه بر خصائل چنگيزی معلول سياست استعمار رژيم تزاری و خودكامگی زمامداران شوروی سابق به شمار بايد برد.

اگوست كنت ( 1798- 1857 )، فيلسوف و جامعه شناس نامدار فرانسوی ، تكامل جامعه را به مراحل اساطيری ، الهی ، فلسفی و علمی تقسيم كرده و اعلام می دارد در مرحله اوّل رهبری آن بدست كاهنين بوده كه با تصدّی مراسم و مناسك مربوطه روابط مردم را با نيروهای ناشناخته و مرموز عالم تنظيم كرده و موجبات رفع بلايا و جلب عنايات ايشان را فراهم می داشتند. انبياء و پيامبران الهی هنگامی هدايت جامعه را عهده دار شدند كه در انجام رسالت خود مبنی بر اثبات وابستگی همگی پديده ها گيتی به يك قدرت نهايی موفق گرديدند. در اين دوره عبادت خدای واحد و ايمان آوردن به پروردگار قادر تنها راه رستگاری شناخته شد. فيلسوف اثباتگرای نامبرده مدعی است ، بعد از قرون وسطی ، عهد فلاسفه فرا رسيد كه با ارائه دركی خاص از واقعيت عالم هستی طرحی بديع برای اداره آن پيشنهاد كردند. هنگامی كه دانشمندان در شناخت دنيا و مافيها به مشاهده های تجربی بسنده گردند دوران سردمداری اهل علم نوين آغاز شد كه هنوز ادامه دارد.

بنا به طبع آدميان در هر قضيه بينشان اختلاف نظر وجود دارد. چنانكه يك ديدگاه مبتنی بر وحی الهی ( قرآن مبين ) مشعر بر تقدم وهله ربانی در تاريخ انسان است . به عبارت بهتر می توان گفت كه آغاز دوره اساطيری پيامد كوتاهی قائم مقامان انبياء در اهتمام به امر به معروف و نهی از منكر بوده است. احتمالآً اولياء دين تبديل به اصنام وارباب و انواع و مردم دچار گمراهی گرديده بوده اند تا آنجا كه به جای عقايد اصيل دينی به خرافات روی آورند.الحق دين راستين مردمان را به كشف واقعيات عالم فراخوانده از تن دادن به سيطره مستكبران نهی مي كرده است. هرگاه انحراف به نهايت می رسيد پيامبری ديگر از سوی پروردگار جهان بر انگيخته می شد تا به زدودن آلايش ها و روشنگری در خصوص حقايق و غايات حيات اقدام كند. شواهد تاريخی نشان می دهد كه دين – منحمله اسلام – نه تنها ضد حكمت ( فلسفه ) و علم نبوده بلكه به كسب و تحصيل اين دو فضيلت تشويق می كرده است.

صرف نظر از برخی از ايرادات وارده بر نظريه مزبور ، می شود پذيرفت كه در هركدام از مراحل يادشده جهان بينی و ارزش هائی ويژه مطرح و هدف زتدگی تلفی می شود كه در رفتار انسانهای موجود در ادوار مربوطه تأثير معتنابهی داشته است. البته هر يك از اين مراحل در صورت انقضاء نيز می توانند در ادوار مابعد به تأثير خود ادامه دهند؛ چنانكه بقايای تأثيرات ادوار اساطيری حتّی در زمانه سيطره گفتمان علمی هم ملاحظه می شود. از جمله مي توان ردپای هر يك از ادوار موصوف را در نحون گزينش اسامی افراد شناسايی كرد.

از آنجا كه فرزند آدمی ادامه وجود فانی او بشمار می آيد در انتخاب اسم نوزاد ارزشهای مطلوب پدر و مادرش مدّ نظر قرار می گيرد. مقوله اسم در لغت عربی همريشه با سمت ( سوی ) و سماء ( آسمان ) به نظر می آيد. با گزيدن اسم جهتگيری نامگذار و آمال او نمايان می گردد. آرمانها نيز حاكی از بلندپروازی هدفمند افراد در سپهر جهانبينی ايشان است. انسان پس از انس گرفتن با انواع ارزش ها به سوی آنها ميل پيدا كرده كه با نامهای مختارش آنها را بيان می دارد. بسته به مدارج توسعه و تكامل يادشده كه مبتنی بر شاكله جامعه های متفاوت می باشد اسمهايی انتخاب می شود كه با ميزان و معيارهای مزبور مطابقت دارد.

انسانهای اوليه كه عوامل طبيعی همچون خورشيد ، ماه و ستارگان را در سرنوشت خويش مسلط می پنداشتند خويشتن را بندگان آنها می نامیدند تا همچون طفلی مورد تبيه مادرش بيشتر به دامنش بچسبند. مثلاً نام عبدالشمس در بين اعراب جاهلي اذعان به پرستش آفتاب بود. تبديل چنين اساميی به عبدالله ، عبدالرحمن و عبد الودود حاكی از اين بصيرت دينی می باشد كه مردمان نيازمند عبادت خداوند مستغنی از مخلوقات خويش است كه در عين حال ياور بندگان سليم و درستكردار است.

با گسترش دين اسلام از حجاز تا اقصی نقاط دنيا ، فی المثل ماوراء النهر و از جمله دشت قزاق ، مشاهده می شود كه مسلمانان به نامهايی چون خدابنده ، رحمانقول و الله جار ناميده می شوند كه به ترتيب برابر های فارسی و قزاقی اسامی عربی مذكورند. البته رواج عين اين نامها هم در بين اقوام عجم - از آن ميان قزاقها - مبين دلبستگی يه اينگونه اسامی پرميمنت است. انتخاب اسم پيامبر اسلام يا معادل آن در السنه غيرعربی نماينگر عشق به نام نامی خاثم الأنبياء محمد مصطفی ( ص ) است كه در قلب هر مسلمانی جای دارد. از جمله در بين قزاقها معادل آنها نيز بكار می رود : ماقتاغان كه برابر محمد يا ستوده است .

امّا اسمهای نامناسبی همچون عبدالرسول را بايد معلول انحرافات دينی دانست كه عاری از شرك خفی نيست . مثلاً نمي توان خود را عبدالرسول يا عبدالنبی ناميد كه با اخلاص در عبادت الهی منافات دارد. ايضاً عبدالحسين نيز نامی ناروا است كه بيگمان آن امام همام هم راضی بدان نيست. كلب علی و كلب حسين نيز دور از شأن دلدادگان به اميرالمؤنين و سيدالشهداء است. زنجيره اينگونه اسامی ناشايست بسيار بلند است : عبدالعلی ، غلام رسول ، غلامحسين و قس علی هذا. اسامی اهل بيت رسول الله هم گزينه بسياری از نسوان با ايمان بوده است. مثلاً عايشه ، خديجه و آمنه به همراه نام مريم ، سارا ، آسيه اين مظاهر اديان توخيدی كه به عنوان اسم دختران برگزيده می شود. نامهای مبارك فاطمه ، زهرا ، زينب و كبری نيز در ميان مسلمين جهان محبوبيت فراوان دارد.از ديگر آثار فرهنگ اسلامی انتخاب اسامی اصخاب گرامی حضرت رسول اكرم ( ص ) مانند ابوبكر ، عمر ، عثمان و علی ، رض الله عنهم ، است كه می بايد نام امثال سلمان ، اسامه ، زيد ، خالد بن وليد يا سعد وقاس و معاويه را به آنها افزود كه هركدام ميان فرقه های مذهبی رواج دارد.

وقتیكه حضرت محمد رسول الل ( ص ) ه به مثابه اسوه ، به جای حرب ( جنگ ) نام نوه اش را حسن می گذارد عملاً نشان می دهد كه آئين اسلام پی سلم و صلح است نه جنگ و ستيز.

مدارج تكامل فرهنگی درميان قزاقها نيز با بررسی اسامی رايج ايشان قابل تشخيص است. عنوان اين خلق از نام قاز ( غاز ) گرفته شده است. زيرا گمان می رفت نيای ايشان فرزند غاز – تجسّد يك فرشته - بوده است. به عبارت ديگر قازاق = غاز ( قاز ) + آق يعنی عين غاز سفيد! شاهد مثال ديگر اعتقاد تركها به تبار گرگ خاكستری خود است. در بين قزاقها اسم بؤرئباي بسيار رايج است. اين عادت يادگاری از همين گونه باور اساطيری اين قوم بايد باشد. انتخاب اسم هايی همچون بوركئت ( عقاب )، قارشئغا ( قرقی ) ،آرستان ( شير ) ، بوورا ( بغرا ) و آتان ( شتر پرواری ) برای نورادان پسر گمان می رود ناشی از آرزوی بلندپروازی ، تيز چنگی ، قدرت ، بردباری و كارآيی جانوران مذكور بوده باشد. كما اينكه نام هایی مانند مارال ، قارلغاش و قورالای ، به ترتيب ، حاكی از اميد به زيبايی غزال ، پرستو و آهو برای دختران است. گمان می رود با چنين تسميه هايی صفات خوشايند پرندگان و نخجيران مذكور به بچه ها انتقال می پذيرد. مضافاً به اينكه از اسامی جمادات و احجار كريمه نيز به اميد ارزشمند شدن وجود اطفال استفاده می گردد. آلتون ، كومئس ، آلماس ، تِمئر ، پولات ، مِروِت ، تاس و... حكايت از توقع و انتظار ارزشمندی طلا ، جلوه نقره ، برندگی الماس ، استحكام آهن ، صلابت پولاد ، زيبايی مرواريد و استواری سنگ برای كودكان قزاق می نموده است. بردن نام هر پديده موجب تسخير آنها پنداشته می شود. يكی از افسانه های محلی حاكی است يك يار مرد افسونگری با يك مار كبراء مواجه شده و هردو در حضور شاهد شروع به تسخير با ذكر اسامی احتمالی همديگر می كنند. اين عمليات جادويی تا وقتی ادامه می يابد كه حلقومهای هردويشان از شدت فشار آن تا حدّ تركش متورم می گردد. مرد كه به خفقان افتاده بود به همراهش ندا مي دهد : دكمه ! مار كذايی با بر زبان رانده شدن همين اسم كه رمز آن بود از پای در می آيد.شاهد اين عقيده در بين قزاقها ممنوعيت تسميه نوزادان با نام والدين يا جدّ و آباء آنان است. طبق يك رسم پايدار اين مردم زنان از بردن اسم پدر ومادر يا جد يا جدّات شوهرشان ممنوعند. بنابراين اسمی غير از نام پدر و مادر يا اجداد شوهرشان بر اطفال برمی گزينند تا مجبور به بردن نام بزرگان خاندان در هنگام ذكر اسم كودكانشان نباشند كه نوعی بيحرمتی بشمار می رود. اين عادت در بين ديگر خلفها كمتر مشاهده می شود. بلكه با انتخاب اسامی پدر و نياكان يا مادر اطفال در صدد تجديد خاطره عزيزان محترم خاندان بر می آيند.

به قول موٌخان عيسی خان ، از صاحب نظران قزاق ، سابقه اسلام آوردن نياكان قزاق به يك هزار سال پيش بر می گردد. حتّی به روايتی ، اجداد اين قوم در زمان حيات حضرت محمّد ( ص ) به اين دين آيمان آورده اند.پس از شكست كوبنده ارتش امپراتوری چين از نيروی مسلمانان عرب و قرلغ ، در تاريخ 751 ميلادی ، طوايف ترك و سغدی آسيای ميانه ؛ فوج فوج به دين اسلام روی آوردند. موسی ، حاكم قره خانی ، در سال 961 ميلادی اسلام را دين رسمی اعلام داشت. در نتيجه بزرگانی همچون بيرونی، ×وارزمی ، ابوليث سمرقندی ، بيضاوی ، ،ماتريدی ، نسفی ، خواجه احمد يسوی كه رجال علمی ، دينی ، كلامی ، ادبی ، عرفان و تصوف اند از همين سامان به جهان اسلام معرفی شده اند.

طبق شجره نامه موجود قزاق ها ، ايشان اخلاف انس صحابه محسوبند كه با اجازه پيغمبر از حجاز بنا به ضرورت امرار معاش دامداری به دشت قزاق كوچيده است. طبيعی است كه اين پيشسنه و زمينه در همه شؤون زندگی آنان تأثير شايان گذاشته باشد. جالب اين است كه بنا به خوانش موُخان عيسی خان ، وقتی وفق تمايل خان ازبك ، در راستای كشورگشايی وی مفتيان درباری به مشرك بودن قوم دشت قبچاق فتوی دادند ، علمايی از ممالك عربی با مشاهده نحوه امرار معاش اقوام كوچنده بزبان خود گفتند « هذا حق » كه بعدا ً به شكل قازاق تصحيف گرديده است. حتّی عنوان ديگر اين قوم كه آلاش است از شعارشان در هنگام جنگ با ژونگارها بدست آمده كه همانا الله بود و به اين سبب از سوی دشمن مذكور به الله شی ( الله گرا ) ناميده می شوند.

بهر حال به سبب آميختگی قزاقها با سايراقوام و ملل جهان اسامی بيگانه نيز در بينشان متداول گرديده كه اقتضای تاريخ پر سانحه كشورشان بوده است. آنان حتّی افتخار دارند كه فرهنگشان به گستردگی دشتهای پهناور سرزمينشان و عرصه همزيستی مدنيت های گوناگون می بوده است. نامهای مغولی ، عربی ، روسی ، فارسی وغيره براحتی توسط اولياء اطفال برگزيده می شود: چنگيز ، تيمور ، آتيلا ، ماركس ، انگلس ، لنين ، استالين ( نام مِلس Mels ، يكی از مشاعره گران معاصر قزاق از حروف اول اسامی اين چهار كمونيست اخيرالذّكر سرهمبندی شده است ونام واقعی لكنگ Lekeng ، يكی از استادان مشهور زبان فارسی ، مؤلّف فرهنگ واژه های دخيل فارسی در زبان قزاقی ، و همچنين مؤلّف كتاب چند جلدی آموزش زبان فارسی برای دانشجويان قزاق ، لنينشل = لنينيست بود ) ، پرويز ، دستان ، رستم ، سهراب ، مختار ، عوض ،روس ، تركمن و... اين واقعيت شاهّد دوام اعتبار لرزشهای متعلق به ادوار سابق تكامل جوامع می باشد. جالب اين است كه رجال سياسی ، فرهنگی و اجتماعی قزاقستان شوروی دارای اسامی عربی بوده اند : ابوالخير ، آبئلاي و توكل ( خانهای نامدار قزاق )، نورسلطان نظربايف ( رئيس جمهور فعلی قزاقستان ) ، دين محمد قونايف ( رئيس جمهور سابق و دبيركل حزب كمونيست ) ، مختار عوضف ( نويسنده سرشناس ) ، آبای ( شاعر انديشمند ) و ثابت سعدوقاص و غيرهم همگی دارای اسامی عربی- اسلامی بوده اند گرچه نامبردگان اخير بر مسند رياست يا زعامت فكری يك كشور ارتدادی تكيه زده يا خود لائيك به شمار می رفتند. اين امر گواهی بر بقای آثار فرهنگ بر اعمال و رفتار جوامع انسانی است كه دربرابر تحميلات حكومت مقاومت می ورزد.

می توان به اين نتيجه رسيد كه سطح رشد و تكامل مردمان در توجه به انواع ارزشهای مادی و معنوی و آرزوی نيل به آنها در ترجيح اسامی افراد جامعه بسيار مؤثر است. لذا نبايد در پی تحميل عقايدی خاص بوده درصدد گنجاندن قسری همه مليتها و ملل در قالبی واحد برآمد.

سازمان ثبت احوال استان گلستان ، لابد طبق يك رويه اداری ، جلوی همه ارباب رجوع فهرستی از اسامی مصوب می گذارد كه انتخاب غير آنها به عنوان ركيك ناممكن ساخته است. حال آنكه مطابق قانون قبت احوال فعلی اثبات ركاكت يك نام بر عهده شورای عالی ثبت احوال است. آيا بهتر نيست كه بنابر اصل صحت و آيه كريمه « لا اكراه فی الدّين » به سليقه مردم ( مخصوصاً اقليتهای قومی و دينی ) احترام گذاشته و از ثبت اسمهائی كه ركاكت آنها مسلم نيست استنكاف نشود ؟ اين انتقاد به تحصيلكردگان قزاق هم وارد است كه تاكنون نتوانسته يا نخواسته اند ليستی شامل اسامی قزاقی - با معنای آنها - تنظيم و به اين نهاد رسمی جهت تصويب ارائه نمايند. بالأخره بايد جمعی كمر همت بربندند. چه خوب گفته شاعر :

« كس نخارد پشت من

جز ناخن انگشت من »

النهايه اينجانب مبادرت به تأليف كتابچه ای مشتمل بر نامهای قزاقی و معانی آنها كرده به اداره قبت احوال گرگان نموده بودم كه رئيس وقت آن اظهار داشته بود كه تا وقتی چنين اثری با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به چاپ نرسد قابل استناد نخواهد بود. معطلی چتين كاری در هفتخوان بازبينی وسواس آميز ارشاد بماند تحمل هزينه گزاف آن خارج از توان كيسه يك مؤلف گمنام می باشد. ای كاش دولت عدالت شعار فعلی در مورد ثبت نام كانون فرهنگی قزاقهای ايران كه سالها از درخواست آن سپری شده است ، اينهمه معطلمان نمی گذاشت تا با رسميت يافتن چنين نهاد مردمی امكان مشاركت در چنين فعاليت فرهنگی در راستای خودشناسی و اجتناب از انحرافات گوناگون در وانفسای تهاجم فرهنگی فراهم می شد.

منابع :

1- ويكيپديای فارسی

2- حاجی محمّد شادكام ، « نگاهی به تاريخ قوم قزاق ، مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی مختومقلی فراغی 1378

3- پايگاه اصلاح وب www.islahweb.org نام شوهر ( تحليل روانی وضعيت عدم بيان نام شوهر در گفتار زنان شهرستان جوانرود.

4- Haq.abaikz.

ادامه نوشته

هماهنگی آواها

تأثير پيشين يا پسين آواها در ميان ريشه و وند و همچنين واژه های متوالی بر يكديگر و تغييرات نسبی آنها را هماهنگی آوايی می خوانند. در زبان قزاقی سه گونه هماهنگی آوا وجود دارد : تأثير پيشين ، تأثير پسين و تأثير تلاقی.

1)تأثير پيشين

اثر آوای پيشين بر آوای پسين را در زبان قزاقی تأثير پيشين می ناميم. شرايط اين تأثير به قرار زير است :

أ‌) چنانچه آوای آخر واژه سخت باشد يا كلمه به يكی از آواهای б,в,г,д ختم شده باشد ، به آن وندی الصاق می گردد كه با آوای سخت آغاز می شود. مثلاً :

‌ от-пен نه от-бен يا ,от- мен

Жұмыс-қа نه жүмыс-ға

ب‌) چنانچه آوای آخر واژه آوای صدادار يا واكه زنگدار يا نرم باشد، نخستين آوای وندی كه با آوای واكه شروع می شود زنگدار يا نرم خواهد بود.مثلاً:

оқу-шылар نهоқу-шы-дар

бала-лар نهбала-дар,бала-тар

Күз-дік نه күз-тік

2)تأثير پسين

تأثير آواهای يك واژه يا چند واژه بر آوای پيش از خودش كه باعث تغيير می شود را تأثير پسين می گويند. چنانچه آوای آخر واژه п,к,қباشد به آن وندی كه با آوای صدادار آغاز می شود الصاق گردد ، آواهای يادشده به آواهای نرم б,г,ғ تبديل می شوند.

گاهی آوای п به у تغيير می پذيرد. اين دگرگونی در نوشتار رعايت می شود. مثلاً :

Тарағ-ы نه тарақ-ы , кітаб-ың نه

Кітап-ың

өріг-і, نه өрік-і ،

Тау-ып نه тап-ып

انواع تأثيرات پسين كه در نوشتار مراعات نمی شوند :

ا)چنانچه به واژه مختوم به آوای خيشومی ( دماغی ) н وندی كه به يكی از آواهای к,қ,г,п آغاز شده الصاق شود آوای مذكور به м تبديل می يابد ؛ امّا اين پديده در نوشتار رعايت نشده به همان شكل ريشه ای نگاشته می شود. مثلاً :

تلفظ :, сәңқой ,Каңға ,Түңгі,жампейіс жамбыл

نگارش : жанбыл,сәнқой,канға, түнгі,жанпейіс.

ت‌) اگر بعد از آواهای с,з وندی كه با كه با шآغاز مي شود الصاق گردد ، آن دو آوا نيز به ш تبديل می شود. مثلاً :

تلفّظ :

Жұмышшы , башшы , ашшы ,сөшшең.

نگارش :

Жұмысшы ,басшы ,асшы ,сөзшең.

پ )چنانچه به واژه مختوم به з وندی كه باж شروع شده الصاق گردد ، آوای з به آوایс تغيير می پذيرد. مثلاً :

تلفظ :

Башшы , құшша , тұссұз ,сөзсүз , жасса , сөшшең ,теңішші.

نگارش :

Басшы , құсша , тұзсыз , сөзсіз , жазса ,сөзшең , тенізші .

ث‌) هرگاه آوای آغازين جفت دوم صدادار يا بي صدای زنگدار يا نرم باشد ، آواهای سخت п,к,қ آن به شكل آواهای نرم б,г,ғ تلفّظ می گردند. مثلاً :

تلفّظ :

Доб ойнау , көб егін , тоғ ат , ағ ешкі , көг дөнен .

نگارش :

Доп ойнау , көп егін , тоқ ат , ақ ешкі , көк дөнен .

ج‌) هرگاه بين واژه مركّب يا ميان عبارت دو آوای صدادار رديف شوند ، آوای صدادار اوّل در تلفّظ حذف ولی در نوشتار حفظ می شود. مثلاً :

تلفّظ :

Сарақа ,сарөзек , қандағаш , алтатар ,торалат , жазалмады ,жетешкі.

نگارش :

Сарыарқа , сарыөзек , алтыатар , торы ала ат ,жаза алмады , жеті ешкі .

3) تأثير تقارن:

تأثير آواهای متقارن عبارت و واژه مركّب بر يكديگر به صورت پيشين يا پسين را كه باعث ادغام می گردد ، تأثير تقارن می نامند. مثلاً :

تلفّظ :

Қазаңғап , есеңгелді , ташжол , дошжан , жаңғожа .

نگارش :

Қазан-қап , есен-келді , тас-жол ,дос-жан , жан – қожа.

حکمت ( 45 )

هلا ، دوستان ، نمائید یاد خدا یکسره

یاد خدا گشاید ملک دل را ، ای دوستان

استغفر استغفار دائم کنید زمزمه

واگذارد شرّ شیطان ملک تن را ، ای دوستان

شیطان بود خصمتان آماده باد شخصتان

الله الله بگفتن هر دم باشد وردتان

وقت دخول در لحد نور بکند غرقتان

ملائکه ببارند نور حقّ را ، ای دوستان

نور خدا همانا داخل گور بتابد

ملائکه بالایش روزانه ای گشاید

عبد مؤمن بدیده اندر حیرت بماند

او نخواهد دیگر بار نور دنیا ، ای دوستان

بهر تبریک بگفتن جمله ارواح بیایند ،

دسته دسته مردمان تبارکش بخوانند

دعا کرده برگشته او را تنها گذارند

ارواح همه دوستانه بوسند او را ، ای دوستان

دور چو شدند هفت قدم منکر آید با نکیر

داخل گور همانا با هیبت و پر نفیر

چشمانشان چو آتش هیبتشان ز مهریر

لیک از شدّت نور او فرّار شوند ، ای دوستان

منکر نکیر بی سؤال بیرون روند با ناله

اشک چشمان بریخته از آن بسازند ژاله

ذکر خدا بکرده خود را بسازند واله

پس بسوی آسمان پرواز کنند ، ای دوستان

ندا آید از الله چه چیز شما جمع کردید

از بنده خاصّ من در قبر چه ها سمع کردید

بی ادبان ، کرده سمع ، چه را شما فهم کردید ؟

منکر و نکیر راست و چپ فرار کنند ، ای دوستان

استاده و پوینده ، لمیده و خیزیده بیاد آرد او مرا

خط برات در دستش بنده شده است پس رها

منم صید آن بنده صیّاد بوده او مرا

در گذرد از اعمال هرچه بوند ، ای دوستان

حقّ بنماید نظر گناهان را بخشیده

شاکر شود آنکه او راست و چپش خسبیده

جمله ارواح زان سپس آیند حاضر گردیده

رحمت حقّ بر قبور آنان پاشند ، ای دوستان

بحمد الله خیر آمد ما بشدیم رهیده

از هر عذاب اندر گور بمانده ایم آسوده

زنده شدیم دوباره سال ها بودیم بمرده

زنده کنان سوی حقّ دست بردارند ، ای دوستان

منکر نکیر گریسته گویند باری خود دانی

ذاتت عظیم ببوده کن هر چه را می خواهی

گم گشته را به لطفت نشان دهی خود راهی

سجده کرده شکرش را بیان دارند ، ای دوستان

به لا اله الّا الله آنکه شیدا بگشته

از دیدارش در دنیا آنکه رسوا بگشته

کار دنیا با عقبی آنکه سودا بکرده

از کوثر بهشتی می آشامد ، ای دوستان

روز ازل گر تقدیر حقّ بکند با جمال

از صد هزار شیطان هم خود بماند بی زوال

زیاد شود روز به روز باری ورا قال و حال

دانا شده راه حق برگشاید ، ای دوستان

در میدان محبّت آنکه جولان داده است

از دریای حقیقت آنکه گوهر جسته است

از متاع معرفت آنکه تحصیل کرده است

ایستاده و پوئیده درّ بپاشد ، ای دوستان

عاشق آنست که جان را قربانی یار کند

ذکر او را نموده چار ضرب وقت بام کند

فیض فتوح از یاران همانا او تام کند

سلطان شده این چنین درّ بپاشد ، ای دوستان

آنکه داده تن بحقّ خود نماند در اینجا

از دعوی ایشانی بس نماید او حاشا

باز نکند دکّانی فقیر باشد در هر جا

در ویرانه پس غریب او بباشد ، ای دوستان

بنده خدا ، خواجه احمد ، از نفس بتر فتنه نیست

ارض و سماش در دهان ناچیز یکی لقمه ایست

تو خاک شوی در زمین ولیکن او مرده نیست

قاتل نفس ببوسد حور و غلمان ، ای دوستان

Жас Алаш №1 (15667) 5 қаңтар, бейсенбі 2012

Руханият

5 қаңтар 2012

Отпантаудан от тұтатты Қазақтар...

МАҢҒЫСТАУ МҰҢЫ

Көтерiлiс пе?

Қозғалыс па?

Қылмыс па?

Мен бiлмедiм, бiлетiнiм тым қысқа.

Шындығының шаңырағы шайқалып

Жаңаөзенiм жаурап жатыр бұл қыста.

Қажытты ма, қуыршақты “ғажаптар”,

Мезi еттi ме, маймыл мiнез – мазақтар.

Ояныңдар, ойланыңдар дегендей

Отпантаудан от тұтатты Қазақтар.

Мен бiлмеймiн айла ма әлде арбау ма?

Бiле алмадым жоқтау ма әлде зарлау ма?

Құлынынан айырылған сорлы Ана

Құдайын да, мұнайын да қарғауда.

Қайғысы мен қасiретi батпандай,

Кара түнек қорқынышты шақ қандай?

Жаңаөзеннiң жанарында алаулап

Желтоқсанның жалынды оты жатқандай.

Мен сенбеймiн, сене алмайды жүрегiм,

Бiр шындық бар бұғып жатқан бiлемiн.

Айыра алмай есерлiк пен ерлiктi

Ес жия алмай есеңгiреп тұр елiм.

Кiмдер тойып, кiмдер тоңып секiрдi?

Көрсетпестен жел қариды бетiмдi.

Шындығыңды күте-күте шаршаған

Батысымның “бастаңғысы” секiлдi.

Мейлi,тiптi билiгiне бас ұрсын,

Айласын да, арбауын да асырсын.

Ауруды жасыруға болмайды

Атқан оқтың ақиқаты ашылсын!

ҚАН

Атқан шақта арайланып таң алдан,

Ақиқаты аңыз болып таралған.

Аналық пен Аталық боп түйiскен

Түйiр қаннан бар адамзат жаралған.

Көмкерсе де көңiл атты белес мың,

Оңашада өз ойыммен кеңестiм.

Қан ағызып бөленудi құрметке

Құдай ақы түсiне алар емеспiн.

Болғанымен ақ, қарасы, жолағы,

Бар адамзат тiршiлiктiң қонағы.

Тақ басына тамырымен байланған

Хандар неге, қанға құмар болады?

Жоқ ешкiмге қиянатым, кегiм де,

Адам Ата, Һауа Анадан – тегiм де.

Адамдарды құрбандыққа шалатын

Ақырзаман осы болар тегiнде.

Уайым менен қайғы болды баққаным,

Ұйқым қашып жата алмадым, жатпадым.

Желтоқсан да, Жаңаөзен де – Қасiрет,

Қар үстiне қанмен жазған аттарын.

Шаңырағын ұстынымен тiреген,

Адасқанда Ай астына түнеген.

Жаратқанын ұмытпаған жұрт едiк

Тыныштықты Тәңiрiнен тiлеген.

Азды күнге жалау болған жаныма,

Түнерiп тұр Тәуелсiздiк таңы да.

Өзiн-өзi қаруменен қыратын

Қатыгездiк қалай сiңген қаныма?

Нала қылса нанымы жоқ наз менi,

Жүрек үнi, жалтақтамай жаз – дедi.

Қиянаттың тартқан талай азабын

Қазағымның қасiретi аз ба едi?

Безбүйрекке берекелi бақ қайда,

Тұрып қалған су да терiс ақпай ма?

Қасқыр жарған өлексенiң қызығын

Қарға менен құзғын көрiп жатпай ма?

Барлығын да көңiл көрдi, көз көрдi,

Қаншалықты төзу керек “тезге” ендi?

Қайғы жұтып, қан түкiрген Қазаққа

Құрбандыққа қарсы тұрар кез келдi!

КЕШIР, ҚҰДАЙ!

Кешiр, Құдай,

Күпiрлiкке жолықсам,

Тұманды ойлар тұтқынында торықсам.

Құбылаға иiлмеген басыммен

Сенен ғана қорықтым мен қорықсам!

Кешiр, Құдай,

Жаңылыссам кеше көр,

Санамдағы сайтан ойлар өше көр.

Жарық берiп жүрегiме адасқан

Көңiлiмнiң күрмек бауын шеше көр!

Тайқы маңдай – тәкаппарлау болғасын,

Таразының дәл басында ол да сын.

Құмалағын шашсам егер көңiлдiң

Құпияңа қол салғаным болмасын.

Шайқалуға әне-мiне шақ қалып

Тыныштық тұр зұлымдыққа тапталып.

Көтерiлiп кетсе керек жүрегi

Заманым тұр запыранын ақтарып.

Түсiнбедiм, неге мұнша езiлем?

Түндi тербеп, таң атқанда көз iлем.

Қанағатсыз, қорықпайтын Құдайдан

Қанды көрдiм кiсәпiрдiң көзiнен.

Жыртқыштары жабысқанда тамақтан,

Қанден – иттер қапқан заман балақтан.

“Құлынымдап” қолын жайған Құдайға

Аналарды жылатпашы, Жаратқан!

Шыдағанмын, шыдадым да, шыдаймын,

Шыдамымның жасын көрiп жылаймын.

Құран емес, құлы болған ұранның

Қазағыңды кешiре гөр, Құдайым!

ادامه نوشته

Бейсенбі, 5 қаңтар 2012, Алматы 10:16

Радио кесте

ӘЛЕМ

2011 жылы Иран мен Батыстың арасы әбден ушықты

Өткен жыл Иран мен Батыстың қарым-қатынасы қатты шиленіскен жыл болды. Бұл теке-тірес, әсіресе, Иран өзінің ядролық саласын жетілдіру жұмыстарын тоқтатсын деген талапты орындаудан бас тартқанда одан сайын өрши түсті.

«Араб көктемі», ядролық саланың жандануы, үйлердегі құпия қазалар, шетелдердегі күмәнді өлімдер, үйқамақтар, әне-міне болады деп төндірген әуе шабуылдары, елшіліктерге шабуыл және басқа да осы сияқты оқиғалар 2012 жылы Иранға төнетін қауіпті күшейте түсті.

2011 жылғы қараша айында Иранның рухани жетекшісі аятолла Әли Хаменеи Иран мұндай қоқан-лоқыларды тыныш қана тыңдап, қарап отыра алмайды деп анық айтты. Ол «Біз зорлыққа зорлықпен жауап береміз. Кімде кім Иран Ислам Республикасына қарсы қандай да бір агрессиялық әрекет ойлайтын болса, Иран халқының темірдей жұдырығын иіскеуге дайындала берсін» деген болатын.

ЖАСЫРЫН СОҒЫС БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН

Таяу Шығыстағы саясатты зерттеумен айналысатын Вашингтон университетінің ғалымы Патрик Клоусон сияқты кейбір зерттеушілер қазірдің өзінде-ақ Иран мен Батыстың арасында жасырын соғыс жүріп жатыр дейді.

- Қазірдің өзінде-ақ шабуылдар, кісі өлтіру (Иранның ядролық физика мамандарын), кибернетикалық соғыстар, меніңше, Батыс пен Израиль тарапынан Иранның ядролық бағдарламаларын тоқтатуға қатты мүдделі екендігін білдіреді. Олар санкция салады, арандатады, Иран ғалымдарының шетелге қашуын қолдайды, керек боп жатса кибернетикалық шабуылдар жасап, қастандықпен өлтіру сияқты ұсақ соғыстармен болсын мақсатына жетпек, - дейді Клоусон.

Патрик Клоусон, Вашингтон университетінің Таяу Шығысты зерттеу институтының ғалымы

«Зор майданды соғысқа ешкім де мүдделі емес. Бірақ, сонда да шындығын айтайық, әскери теке-тірес қазірдің өзінде-ақ жүріп жатыр» дейді ол.

Дау-дамай туғызған Иранның ядролық бағдарламасына қатысты келіссөз Стамбул қаласында тығырыққа тірелген кезде бітіспес теке-тірестің алғашқы қорқынышты белгісі сол кезде-ақ қылаң берген. P5+1 деп аталатын БҰҰ-ның Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты мүшелері Ұлыбритания, Қытай, Франция, Ресей, АҚШ және Германия осы мәселеде Иранмен мәмілеге келе алмды. Себебі Иран жағы Тегерандағы атом саласына қатысты тыйымдарды БҰҰ алып тастасын деген шарт қойды.

ТЕГЕРАНДАҒЫ «АРАБ КӨКТЕМІНІҢ» ЛЕБІ

Оның артынша «Араб көктемі» деген атпен бүкіл Таяу Шығыс пен Солтүстік Африканы шарлап кеткен қарсылық шеруі Иранның табалдырығына келіп тірелді. Ақпан айының 14-де Тунис пен Египеттегі көтерілісті қолдап шыққан мыңдаған митингтерге үкімет тыйым салды.

Наразылық танытушы бір қауым жұрт: «Мүбәрәк! Бен Әли! Енді Хаменеидің кезегі!» деп ұрандап шықты.

Режим бірден шара қолдана бастады. Шеруді ұйымдастырған оппозиция жетекшілері Мир Хусейн Мусави мен Мехди Карруби оппозициялық толқуларға қосылып кетпес үшін, оларды үйқамақта ұстап отырды.

Үкіметке қарсы наразылық шеруі. Тегеран, 2011 жыл

«Мусави мен Карруби өлім жазасына кесілуі тиіс!» деп келесі күні ақпанның 15-де-ақ радикал шариғатшылар оларды өлтіруді талап етіп жатты.

Жылдың соңына шейін Жасылдар қозғалысының екі жетекшісінен жарытымды хабар-ошар болмады. Жеме-жемге келгенде оппозиция да үнсіз отырып қалды. Маусым айында шерушілер басқаша тактика қолданды. Олар 2009 жылы даулы жағдайда қайта сайланған Махмуд Ахмадинежадтың сайлауын «екінші рет атап өтеуге» жиналады. Куәгерлердің бірі былай дейді:

- Біз Уәли-Аср көшесінде шеруді бастадық. Біз күткендей-ақ арнайы жасақ сарбаздары көшенің екі бетінде тірі дуал құсап, сіресіп қарап тұрды. Жұрт оларды елемеген қалпы ұрандатпай-ақ, әндетпей-ақ тротуарлармен шеру тартып жүре берді.

ЖАҢА АЙЫПТАУ

Бұл арада Иран мәселесі халықаралық аренада шиленісе түскен. Қыркүйек айында АҚШ-тың әділет министрлігі Америкада Сауд Арабиясының дипломатын өлтірмек болған қастандық әрекетінің әшкере болғанын жариялап жіберді. Иран үкіметінің қол астында істейді-міс деген екі адамға айып тағылды.

Иран болса бұл айыпты «күлкілі» деп ысырып тастады. Алайда БҰҰ-ның Иранның бұл ісін айыптаған резолюциясын әлемнің 100-ден аса елі қолдап шыға келді.
АҚШ президенті Барак Обама Иранды жауапқа тартуға негіз болатын себептердің ешқайсысы ұмытылған жоқ деп жариялады.

Иран президенті Махмуд Ахмединежад (сол жақта) пен АҚШ президенті Барак Обама

- Бұл жай ғана жағдайды ушықтыру емес, бұл деген Иран үкіметінің қауіпті, ойсыз түрде жасаған әрекеті, - деді Обама.

Қараша айында ядролық мәселе тағы бір көтерілді. Халықаралық атом қуаты агенттігінің директоры Юкия Амано Тегеранның ядролық бағдарламасына қатысты қатаң ескерту жасады.

- Қолға түскен ақпараттар Иранның ядролық жарылыс құралдарын дамыту үшін белсенді іс-шараларға көшкенін айғақтайды. 2003 жылдың аяғына дейін бұл іс-шаралар арнайы жоспарға сәйкес жасалып келген және қайсыбірі әлі де бұрынғыша жалғасып жатуы мүмкін, - деді Амано.

Ядролық бағдарламасын бейбіт мақсатта дамытып жатырмын деп мәлімдеп келген Иран бұл жолы да өзіне қатысты қорытынды «АҚШ-тың қысымымен жасалған біржақты, әрі әділетсіз» деп сипаттады.

ЖАҢА САНКЦИЯЛАР

Бірақ, сонда да батыс елдері Иранға қатысты қысымды одан сайын күшейткеннің үстіне күшейтіп жатыр. Олар Иранның мұнай-газ секторлары мен орталық банкіне қарсы шектеу санкцияларын жариялады.

Бұл шаралар Иранның ядролық нысандарына әуе шабуылы жасалады екен, Тегеранның ядролық бағдарламасын дамытуды тежеп тастайтын құпия операция жүріп жатыр екен деген сияқты алып-қашпа әңгімемен тұспа-тұс келді.
Жаңа санкция енгізу ісін белсене қолдаған Ұлыбритания Иранның үкіметті жақтаушы халқының ашу-ызасына бірінші ұшырады.

Ұлыбритания елшілігін талқандап жатқан ирандықтар. Тегеран, 29 қараша 2011 жыл

Иран үкіметін қолдаушылар қарашаның 29-ы Тегерандағы Ұлыбритания елшілігін шабуылдап, «Англияға - өлім! Террорист үш ел: АҚШ, Англия, және Израильге өлім жаусын!» деп ұрандады.

Ұлыбритания Ирандағы дипломаттарын дереу кері қайтарып алды. Ирандағы британ елшісі Доминик Чилкот елшілікке жасалған шабуылды Иран үкіметі қолдады деп мәлімдеді.

«БҮКІЛ ӘЛЕМДІ ҚАУІПТІ АЙМАҚҚА АЙНАЛДЫРАМЫЗ!»

Желтоқсан айына қарай Иран мен Батыс арасындағы дау тыңшы ұшақтар төңірегінде өрбіді. Иран АҚШ-тың ұшқышсыз ұшағын атып түсірді деп хабарлап жатты Иранның телеарналары.

Ұшаққа: «АҚШ-тың қолынан түк те келмейді» деген жазуы бар плакат ілінген. Бұл сөзді кезінде елдің рухани жетекшісі аятолла Хомейни айтқан болатын.Тегеран бұл ұшақтардың әрекетін «дұшпандық әрекетке бара-бар» деп айыптап, БҰҰ-нан АҚШ-тың «агрессиясына» қарсы шаралар қолдануды талап етті. 2011 жылды Иран Батыстың өзіне қаратып айтылған ескертулеріне қарсы қоқан-лоқы көрсетіп аяқтады.

Ормуз шығанағында өткен әскери дайындыққа қатысып жатқан ирандық теңізші. 28 желтоқсан 2011 жыл

Парламент депутаты Парвиз Сороури 12 желтоқсан күні әлемдегі мұнайдың 40 пайызы тасымалданытын Ормуз шығанағына жақын маңда әскери теңіз жаттығулары өтетінін айтып ескертті. ISNA студенттік жаңалық агенттігіне ол: «Егер әлем бұл аймақты қауіпті аймаққа айналдырғысы келсе, онда біз тұтас дүниені қауіпті аймаққа айналдырамыз» деді.

(Мақаланы әзірлеуге аудармашы Сағынай Кәрім үлес қосты).

Пікіріңіз (11)

Пікір

Кімнен: ТүзуМылтық

02.01.2012 14:01

مقالات و اطلاعات كتابهاي تاليفي حاجي محمد شادكام

Махамбет поэзиясы бодандыққа қарсы күрестің әрі ұраны, әрі теориясы болды

Мақалаға қатысты пікірлер:

2011 жылы Иран мен Батыстың арасы әбден ушықты

Пікір

Маңғыстауға мұңаза

Пікір

Серік Ерғали. Жаңа жыл қайдан шыққан мереке?

ӘЛЕУМЕТ / Жаңаөзен - 2011

«Жаңаөзеннен кейін Тәуелсіздік медалін таға алмаймын»

Пікір жарияланған бет , жиыны 2

Қан төгілді

پیوندهای روزانه

نوشته‌های پیشین

آرشیو موضوعی

برچسب‌ها

پیوندها