حاجي محمد شادكام

                                                    هماهنگی آواها

تأثير پيشين يا پسين آواها در ميان ريشه و وند و همچنين واژه های متوالی بر يكديگر و تغييرات نسبی آنها را هماهنگی آوايی می خوانند. در زبان قزاقی سه گونه هماهنگی آوا وجود دارد : تأثير پيشين ، تأثير پسين و تأثير تلاقی.

1)تأثير پيشين

       اثر آوای پيشين بر آوای پسين را در زبان      قزاقی تأثير پيشين می ناميم. شرايط اين تأثير به قرار زير است :

أ‌)     چنانچه آوای آخر واژه سخت باشد يا كلمه به يكی از آواهای б,в,г,д ختم شده باشد  ، به آن وندی الصاق می گردد كه با آوای سخت آغاز می شود. مثلاً :

‌  от-пен                                                              نه от-бен يا   ,от- мен

Жұмыс-қа                                                                            نه жүмыс-ға

ب‌)     چنانچه آوای آخر واژه آوای صدادار يا واكه زنگدار يا نرم باشد، نخستين آوای وندی كه با آوای واكه شروع می شود زنگدار يا نرم خواهد بود.مثلاً:

оқу-шылар       نهоқу-шы-дар

бала-лар نهбала-дар,бала-тар

Күз-дік                                                                                      نه күз-тік

2)تأثير پسين

تأثير آواهای يك واژه يا چند واژه بر آوای پيش از خودش كه باعث تغيير می شود را تأثير پسين می گويند. چنانچه آوای آخر واژه     п,к,қباشد به آن وندی كه با آوای صدادار آغاز می شود الصاق گردد ، آواهای يادشده به آواهای نرم б,г,ғ تبديل می شوند.

گاهی آوای п به у  تغيير می پذيرد. اين دگرگونی در نوشتار رعايت می شود. مثلاً :

Тарағ-ы  نه тарақ-ы , кітаб-ың  نه

Кітап-ың

 өріг-і, نه өрік-і  ،

Тау-ып نه  тап-ып

انواع تأثيرات پسين كه در نوشتار مراعات نمی شوند :

ا)چنانچه به واژه مختوم به آوای خيشومی ( دماغی ) н وندی كه به يكی از آواهای к,қ,г,п آغاز شده الصاق شود آوای مذكور به м تبديل می يابد ؛ امّا اين پديده در نوشتار رعايت نشده به همان شكل ريشه ای نگاشته می شود. مثلاً :

تلفظ :, сәңқой ,Каңға ,Түңгі,жампейіс жамбыл

نگارش : жанбыл,сәнқой,канға, түнгі,жанпейіс.

ت‌)     اگر بعد از آواهای с,з وندی كه با  كه با шآغاز مي شود الصاق  گردد ، آن دو آوا نيز به ш تبديل می شود. مثلاً :

تلفّظ :

Жұмышшы , башшы , ашшы ,сөшшең.

نگارش :

Жұмысшы ,басшы ,асшы ,сөзшең.

پ )چنانچه به واژه مختوم به з وندی كه باж شروع شده الصاق گردد ، آوای з به آوایс تغيير می پذيرد. مثلاً :

 تلفظ :

Башшы , құшша , тұссұз ,сөзсүз , жасса , сөшшең ,теңішші.

نگارش :

Басшы , құсша , тұзсыз , сөзсіз , жазса ,сөзшең , тенізші .

ث‌)     هرگاه آوای آغازين جفت دوم صدادار يا بي صدای زنگدار يا نرم باشد ، آواهای سخت п,к,қ  آن به شكل آواهای نرم б,г,ғ تلفّظ می گردند. مثلاً :

تلفّظ :

Доб ойнау , көб егін , тоғ ат , ағ ешкі , көг дөнен .

نگارش :

Доп ойнау , көп егін , тоқ ат , ақ ешкі , көк дөнен .

ج‌)      هرگاه بين واژه مركّب يا ميان عبارت دو آوای صدادار رديف شوند ، آوای صدادار اوّل در تلفّظ حذف ولی در نوشتار حفظ می شود. مثلاً :

تلفّظ :

Сарақа ,сарөзек , қандағаш , алтатар ,торалат , жазалмады ,жетешкі.

نگارش :

Сарыарқа , сарыөзек , алтыатар , торы ала ат ,жаза алмады , жеті ешкі .

3) تأثير تقارن:

تأثير آواهای متقارن عبارت و واژه مركّب بر يكديگر به صورت پيشين يا پسين را كه باعث ادغام می گردد ، تأثير تقارن می نامند. مثلاً :

تلفّظ :

Қазаңғап , есеңгелді , ташжол , дошжан , жаңғожа .

نگارش :

Қазан-қап , есен-келді , тас-жол ,дос-жан , жан – қожа.