حاجي محمد شادكام

                             قاعده هماهنگی

تأثير آواهای مجاور ريشه يا وند واژه بريكديگر و تناسب وهماهنگیشان را قاعده هماهنگی می ناميم. در زبان قزاقی اين قاعده بر دو دسته است: هماهنگی هجا و هماهنگی آوا.

                                          هماهنگی هجا

هماهنگی هجا در زبان قزاقی اصولاً همنواختی آواهای صدادار است. آواهای صدادار ، به نحو يكدست ، كلفت يا نازك خواهد بود. الصاق هجای آخر ، به صورت كلفت يا نازك را هماهنگی هجايی می نامند. مثلاً :

Ағалар ,балалары , оқушылар (كلفت ).  

 Біздің інілер ,біздің әжелер (نازك ).

هجای كلفت :

1-      چنانچه هجای نخست واژه كلفت باشد ، هجای بعدی نيز كلفت خواهد بود. مثلاً :

Оқу-шы , қа-ла , ор-ман.т.б.

2-      اگر هجای نخست كلفت باشد وند نيز كلفت خواهد بود. مثلاً :

Оқушы-лар , қаладағы-лар ,орман-да.

هجای نازك:

1-      اگر هجای اول نازك باشد ، هجای ديگر نيز نازك خواهد بود. مثلاً :

ән-ші-, үй-де,ө-нер.

2-      چنانچه ريشه واژه واپسين نازك بود ، وند نيز نازك خواهد بود. مثلاً :

ән-ші-лер , үй-де-гі-лер-ге , өнер-де-гі .

وندهایی كه تابع قاعده هماهنگی نيستند

1-      حرف اضافه همراهی يا وسيلهмен/бен,пен. مثلاً :

Бала-мен, қыз-бен, ағаш-пен.

2-      وندها:

-Нікі(дікі,тікі): бала-нікі, ағам-дікі.

Кер(гер):айла-кер, сауда-гер.-

-Қор: дүнйе-қор,жем-қор.

-Паз: білім-паз, өнер-паз.

-Кеш: арба-кеш, әзіл-кеш.

-Қой:сән-қой,әуес-қой.

-Хана:кітап-хана,ем-хана.

-Ов(ев),-ова(ева):сәбит-ов,сүлейменев, сұлтанова.

Ин,ист:алтынсар-ин,машинист.-

وندهايی كه به واژه پايان يافته به حروف з,х  الصاق می شوند هميشه كلفت خواهد بود.مثلاً :

Цех-қа, цех-та,цех-тың.

در زبان قزاقی هماهنگی هنگام تلفّظ آواهای لبی مراعات می شود. اما در نوشتار چنين هماهنگی مراعات نمی گردد.مثلاً :

Құлын//құлұн, өрік//өрүк,ұзын//ұзұн,бұрын//бұрұн,т.б.

در واژه های دخيل از زبان روسی نيز الصاق وندهای كلفت يا نازك به كلفتی و نازكی هجای واپسين بستگی دارد.مثلاً :

Станокка,лагерлер, металды,т.б.