آسيب شناسی سياست خارجی ايران در آسيای مركزی

آسیب‌شناسی سیاست خارجی ایران در آسیای مركزی

دكتر مهدي سنايي

 

آسیای مركزی متشكل از پنج جمهوری تركمنستان، قرقیزستان، قزاقستان، تاجیكستان و ازبكستان است كه بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در نقشه جدید جهان ظاهر شد. در قرن نوزدهم رقابت‌هایی برای بدست آوردن منابع آسیای مركزی بین روسیه و انگلیس وجود داشت اما در تمام طول قرن بیستم و تا اوائل دهه 90، به دلیل این كه منطقه آسیای مركزی در قالب اتحاد جماهیر شوروی قرار داشت، این منطقه چندان مورد توجه نبود. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی این منطقه به دلیل قدمت تاریخی و میراث‌دار بودن جاده ابریشم، منابع غنی انرژی و پل ارتباطی بین آسیا و اروپا بسیار مورد توجه قرار گرفت.
علاوه بر این، منطقه آسیای مركزی از تنوع قومی و فرهنگی زیادی برخوردار است كه هم به عنوان مزیت و هم به عنوان تهدیدی برای منطقه محسوب می شود. همچنین حضور ادیان مختلف نیز در كنار مزیت‌های دیگر این منطقه قرار می‌گیرد. ایران هم طبیعتاً به دلیل تاریخ كهن و علایق سنتی كه با منطقه دارد و هم به دلیل موقعیت ژئوپلیتیكی، جایگاه ویژه‌ای در منطقه آسیای مركزی دارد و این منطقه در سیاست خارجی ایران مورد توجه قرار می‌گیرد. با این حال من معتقدم علی‌رغم تلاش هایی كه صورت گرفته‌است نه هنوز ایران از جایگاه واقعی خود در آن منطقه برخوردار است و نه هنوز آسیای مركزی جایگاه شایسته خودش را در سیاست خارجی جمهوری اسلامی احراز كرده است و هدف تحقیق این بوده است كه علل و عوامل چه بوده است و راه‌كارها برای بهبود این وضعیت در یك برنامه 5 ساله چه می‌باشد.
آنچه كه در طول هفده سال اخیر در آسیای مركزی گذشته است، نمایانگر سال‌های دگرگونی در آسیای مركزی بوده كه با مفهوم تغییر و دگرگونی شناخته شده و در برگیرنده‌ مشخصه‌ها و مفاهیم مناقشه معاصر است و شاید بتوان گفت مناقشه معاصر در دنیای مدرن به طور چشم‌گیر در آسیای مركزی بروز كرده و در واقع در طول چند سال گذشته آسیای مركزی تلاقی ایده‌ها، محل ظهور رقابت‌ها و آزمایشگاهی بررسی ایده‌ها بوده است. از طرفی شاید بتوان یك ویژ‌گی‌ آسیای مركزی را در روندی كه در جمهوری‌های آسیای مركزی روی داده و آن روی آوردن به قومیت گرایی و هویت است، ذكر كرد.
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تاثیر مسائل هویتی و قومیتی در تحولات سیاسی و بین‌المللی مورد توجه قرار گرفت؛ همچنین فروپاشی شوروی به عنوان مثالی از عدم توفیق در ایجاد یك هویت نوین تلقی شد و از طرفی آغاز روند جهانی سازی و تشدید آن موجب شد مسائل هویتی و قومی بسیار مورد توجه قرار بگیرد. بنابراین یك ویژگی تحولات در آسیای مركزی قومیت‌گرایی و بازگشت به قومیت و بهره گیری از قومیت و هویت در تدوین نظریه ملت‌سازی در این كشور‌ها و در پروسه دولت‌سازی آنها است.
علاوه بر آن روند تحولات در آسیای مركزی مبارزه‌ای برای حاكمیت سیاسی است و با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی دیگر دبیركل‌های حزب نیستند كه حكومت را در دست بگیرند و به همین دلیل حاكمیت سیاسی مورد بحث قرار می‌گیرد كه متعلق به چه كسی است و بایستی به چه شكلی اعمال و بدست چه كسانی اداره بشود؛ ویژگی دوم روند حوادث در آسیای مركزی این بود كه مالكان منابع و قدرت چه كسانی هستند و این منابع به چه شكلی باید تقسیم بشوند. آنچه كه ما در این سال‌ها شاهد آن می‌باشیم بخشی از آن ناشی از تقسیم مجدد مالكیت و دسترسی به منابع، ناهمگونی جهان‌بینی‌ها در زمینه جهت‌گیری‌های اساسی سیاسی و اجتماعی و دیدگاه‌ها و رویكرد های مختلفی كه نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی وجود دارد، ناشی می‌شود.
از دیگر ویژگی‌های روند تحولات در آسیای مركزی می‌توان به بنیاد‌گرایی اسلامی، درگیری‌های منطقه‌ای، مسائل اقلیت‌های قومی و مرز‌های بین الدولی، فاجعه زیست محیطی آرال و مداخله بازیگران منطقه‌ای و بین المللی نام برد. ارزیابی عمومی از آسیای مركزی نشان می‌دهد بسیاری از ویژگی‌های روند تحولات در آسیای مركزی تحت تاثیر ویژگی آخر یعنی مداخله بازیگران منطقه‌ای و بین المللی است. در واقع قدرت‌های بزرگ به خصوص سازمان همكاری و امنیت اروپا تلاش گسترده‌ای برای تاثیر‌گذاری در روند توسعه این كشور‌ها كرده‌است.
فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال جمهوری‌های آسیای مركزی هم زمان با تشدید روند جهانی شدن و ظهور ایده جامعه باز و توجه ویژه كشورهای غربی بخصوص آمریكا به دمكراتیزه كردن این جمهوری‌ها به عنوان تنها راه ایجاد آنها بوده است. ارزیابی عمومی شرایط در آسیای مركزی نشان می‌دهد كه برخی از ویژگی‌های این جمهوری ها تناسب لازم را با روند مورد نظر و توجه كشور‌های اروپایی و آمریكا نداشته است. در آسیای مركزی سیاست حول محور اشخاص و طایفه می‌چرخد تا این كه بر محور جامعه مدنی و آحاد افراد جامعه مدنی باشد. در حالی كه جهان بدلیل جهانی شدن دچار بحران هویت بوده، آسیای مركزی نه تنها به دلیل جهانی شدن بلكه به دلیل روند ملت سازی دچار بحران هویت است. از طرفی ویژگی غلبه نظام پیشین و پویش برای شكل‌گیری نظام جدید در سه طرح متاثر از هم آشكار شده است:
1. جنبش نظام سوسیالیستی شوروی در شكل كاپیتالیسم غربی،
2. ایجاد دولت و حكومت جدید و
3. روند همبستگی ملی.
استراتژی اصلی غرب در این منطقه رسیدن به بازار آزاد و دمكراسی بوده است در حالی كه این روند با دو چالش جدی مواجه بوده، درحالی كه از دیدگاه غربی‌ها و اروپایی‌ها دمكراسی در اولویت نسبت به ثبات و امنیت قرار می‌گرفته در نگاه كشور‌های آسیای مركزی امنیت و ثبات نسبت به دمكراسی در اولویت بوده است. در بخش اقتصادی، ناكامی جمهوری های آسیای مركزی در ایجاد سیستم نوین اقتصادی و ایجاد اقتصاد بازار آزاد و نظام سرمایه داری موجب برخی چالش‌ها در جمهوری‌ها شده است. از طرفی اگر بخواهیم روند تغیر تحولات اقتصادی در آسیای مركزی را با روند تغییر تحولات سیاسی مقایسه كنیم، بایستی بگوییم حوزه روند تغییرات اقتصادی پیشتر از تغییرات سیاسی است و به همین دلیل است كه این ناهمگونی باعث بروز انقلاب‌های رنگی در منطقه شده است.
در حوزه فرهنگی، حل نشدن معمای هویت در آسیای مركزی، تضاد‌های فرهنگی و قومی و بنیادگرایی اسلامی از جمله عواملی است كه به عنوان چالش پیش روی جمهوری‌های آسیای مركزی قرار دارد. در مورد تاثیر جمهوری اسلامی ایران در منطقه آسیای مركزی، می‌توان گفت فعالیت‌های جمهوری اسلامی ایران در چارچوب تئوری كاركردگرایی بوده و ایران در این چارچوب می‌تواند نقش بسزایی در آسیای مركزی داشته باشد؛ از طرفی به دلیل جایگاه ژئوپلیتیك و ژئواستراتژیك خود و این كه پل میان دو انبار انرژی و برجسته دنیا یعنی خلیج فارس و دریای خزر و اوراسیا است، نقش برجسته‌ای در منطقه دارد. در واقع ایران بین 5 حلقه كلیدی خلیج فارس، دریای خزر، آسیای مركزی، قفقاز، شبه قاره هند و خاورمیانه قرار دارد، این حلقه‌ها كه شامل كشور‌های متعدد است، حلقه‌های امنیتی در جهان نیز محسوب می‌شوند.
ایران برای اینكه بتواند نقش خود را در پیوند این حلقه‌ها و تاثیرگذاری در هر كدام از این حلقه‌ها ایفا كند ملزم است كه در اهداف سیاست خارجی خود نوعی هماهنگی در سطح منطقه‌ای و بین المللی تعریف نماید. از طرفی كشور‌های درون این حلقه‌ها نیز در سیاست خارجی خود نشانه‌هایی از واگرایی و هم‌گرایی نشان داده‌اند و توفیق جمهوری اسلامی ایران در تاثیرگذاری در این منطقه منوط به گسترش همگرایی و كاهش واگرایی است و ضرورت‌های استراتژیك امنیت ایجاب می‌كند زمینه‌های قدرت سازی از طریق ائتلاف و همبستگی با واحد‌های این حوزه فراهم آورد. به اعتقاد ما ایران برای تبدیل شدن به هژمون منطقه باید به طور همزمان به هر دو حوزه ایرانی و اسلامی توجه داشته باشد و جالب است این امر با هوشمندی در سند چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران پیش بینی شده است.
این رویكرد زمینه ایجاد وحدت ملی در سطح منطقه را مهیا ساخته و براساس این تفكر ایران بایستی طی بیست سال آینده به كشوری توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه و الهام بخش در جهان اسلام متكی بر اراده و عزم ملی و دارای تعامل سازنده و موثر در عرصه روابط بین الملل باشد. در داخل این 5 حلقه كلیدی، حلقه آسیای مركزی یكی از مهمترین مناطق پیرامونی ایران محسوب می‌شود و ایران هم زمینه های لازم را برای تاثیرگذاری دارد. در زمینه سیاسی، مهمترین موانعی كه طی سال‌های گذشته بر سر راه ایران برای گسترش روابط با كشور‌های آسیای مركزی وجود داشته است، عبارتند از:
1. فقدان استراتژی سیاست خارجی جامع كه در قالب آن سیاست خارجی ما در آسیای مركزی تدوین شده باشد.
2. عدم بهره‌گیری از ابزار مدرن در اعمال سیاست‌های منطقه‌ای
3. عدم حمایت دولت از فعالیت‌های اقتصادی بخش خصوصی در منطقه
4. وجود تصور غلط از جمهوری اسلامی ایران در منطقه و تلاش اندك ما برای بازسازی این تصویر
5. خصومت آمریكا با جمهوری اسلامی ایران، كه تلاش نموده كوشش‌‌های ایران را برای ایجاد ائتلاف‌ها و پیوند‌ها بی‌اثر و یا كم اثر نماید.
در واقع آسیب‌هایی كه متوجه جمهوری اسلامی ایران است بیشتر به دو دسته تقسیم می‌شوند:
1. آسیب‌هایی كه ناشی از كم كاری جمهوری اسلامی ایران است و ضرورت توجه به بعضی از واقعیت‌ها را دارد.
2. تاثیر كشورهای ثالث بر روابط جمهوری اسلامی ایران با كشور‌های آسیای مركزی است.
بدین ترتیب بخش وسیعی از آسیب شناسی روابط سیاسی ایران با كشورهای آسیای مركزی تاثیرپذیر از حضور كشورهای ثالث در منطقه است. در بخش اقتصادی، اگر ایران بخواهد به یك قطب و محور منطقه تبدیل شود، باید به یك قطب اقتصادی تبدیل شود. مهمترین چالش‌های ما در این عرصه عبارت است از:
1. عدم پیوند لازم بین عرصه اقتصاد و سیاست و این كه هنوز راهبردی برای برقراری این پیوند صورت نگرفته است.
2. عدم بهره‌گیری از ژئوپلیتیك ایران در حوزه انرژی
3. عدم شناخت ما از ساختارهای اقتصادی منطقه
جمهوری اسلامی ایران با تكیه بر دو حوزه تمدن اسلامی و ایرانی و با تكیه بر دولت مدرن می‌تواند به دنبال شكل دهی آسیای مركزی بزرگ باشد كه مبتنی بر یك ژئو كالچر‌گرایی و ژئوپلیتك و ژئو استراتژیك ایران است و می‌تواند یك الگوی سیاست خارجی موفق را در این چارچوب عرضه بكند.

نويسنده: دكتر مهدي سنايي

مطالب مرتبط

حاشيه و متن جشن جهانی نوروز در تهران

نوروز در ايران و اوراسيا

«نوروز باستانی، میراث مشترک فارسی‌زبانان» در گفتگوي ايراس با سفیر تاجيكستان در ايران

نشست تخصصي ايراس: «ثبت جهاني نوروز، توسعة پيوندهاي فرهنگي در ايران و اوراسيا»

تكذيب خبر بازداشت مسافران خارجی هواپیمای قرقیز و احضار سفير قرقيزستان به وزارت خارجه

موازنة منافع در خزر

نظرات بینندگان:

قزاقستان شايد بيشتر از بقيه آسيای ميانه ايها دچار بحران هويت باشد .تا اضمحلال شوروی سابق قزاقها در كشور خود اقليّت بودند . فرهنگ ماركسيسم روسی در ژرفای جانشان چنان رسوخ يافته كه بيشتر نخبگان از تكلم به زبان مادری عاری و ناتوان و از عنعنات خود بری بوده اند .
اصالت قزاقی چنان از خاطر ها رفته كه ميدان برای القاء هر گونه هويت فرهنگی و دينی توسط مسيونر های دينی و ايادی فرقه های انحرافی باز است .
وجوه مشترك فرهنگ ايرانی ايجاب می كند كه ديپلماسی جمهوری اسلامی با تأكيد بر اين مؤلفه ها گوی سبقت را از ساير رقبا بربايد ؛ نه اينكه با مذاهب سنّتي محل از طريق تبليغ تشيع باعث گريز عوام النّاس به سوی وهابيون افراطی شوند .

جرا روسيه تصميم به سرگونی باقی يف گرفت ؟

چرا روسیه تصمیم به سرنگوني باقي‌يِف گرفت؟

حسن بهشتي‌پور

 

اول ماه اوت سال 2009 میلادی در جريان ديدار دميتري مدويديف، رئيس جمهور روسيه از قرقيزستان سران دو کشور يك يادداشت تفاهم سياسي در زمينه همكاري هاي فني و نظامي امضا کردند. براساس يكی ازبندهای اين توافقنامه به ساخت يك پايگاه نظامي جديد براي نظاميان روسي در جنوب قرقيزستان و استقرار يك گردان نظامي و احداث مركز آموزش مشترك اشاره شده بود.
علي رغم تعيين اول ماه نوامبر سال 2009 میلادی براي نهايي شدن اين توافقنامه و حتي برگزاري چند دور گفتگو بین طرفين، جایگاه و شرايط حضور نيروي واكنش سريع پيمان امنيت جمعي در پايگاه جديد نظامي ارتش روسيه در جنوب قرقيزستان روشن نشد. این در شرایطی بود که  مقامات دو كشور، برای امضاء توافقنامه ايجاد پايگاه جديد نظامي روسيه در جنوب قرقيزستان اظهار امیدواری می‌كردند.
در همین حال موضوع تاسيس پايگاه جديد نظامي ارتش روسیه در قرقیزستان با مخالفت ازبكستان روبرو شد که این ماجرا با آب و تاب فراوان در مطبوعات روسيه انعکاس داشت. در پاييز سال 2009 میلادی برخي از جزييات مذاكرات مقامات مسكو و بيشكك درباره شرايط و مكان استقرار پايگاه جديد نظامي ارتش روسيه در مطبوعات محلی منتشر شد. يكي از اين موضوعات احتمال امضا توافقنامه همكاري راهبردي روسيه و قرقيزستان بود كه مسكو مي بايست استقلال، امنيت و تماميت ارضي قرقيزستان در برابر هر نوع تهديد نظامي را تضمين می‌كرد.
براساس اين گزارش‌ها، قرقيزستان بر ضرورت ساخت اين پايگاه در استان باتكن در مرز مشترك اين كشور با ازبكستان كه طي تابستان سال هاي 2000- 1999 میلادی محل درگيري هاي خونين ميان ارتش قرقيزستان و جنگجويان" حركت اسلامي ازبكستان" بود، تاكيد مي كرد. در مقابل روسيه ترجيح مي داد، اين پايگاه در استان اوش در جنوب قرقيزستان و محل لشكر نیروی زميني ارتش شوروي سابق كه در نزديكي فرودگاه بين المللي شهر اوش بود احداث گردد.
همین اختلاف نظر موجب شد که دولت باقی‌يِف مذاکرات خود را با طرف آمریکایی پیش ببرد بر این اساس آمريكا و قرقيزستان در زمینه ساخت يك مركز آموزش ضد تروريستي در جنوب اين كشور به توافق رسيدند اصل اين خبر را سفارت آمريكا در بيشكك و وزارت دفاع قرقيزستان نیز تاييد كردند. به گزارش مطبوعات محلی دولت " اوباما" 5/5 ميليون دلاربه اين منظوراختصاص داد. اشتباه بزرگ باقی‌يِف در آنجا بود که مکان اختصاص داده شده به آمریکا را  دراستان باتكن در جنوب قرقيزستان كه در نزديكي مرز مشترك ازبكستان و تاجيكستان واقع شده است، تعيین کرد. یعنی همان جایی که  روسیه و ازبکستان به شدت مخالف آن بودند.
تاسیس مركزی آمریکایی در مجاورت مرزهای ازبکستان تحت پوشش مبارزه  جديد ضدتروريستي در يكي از مكان‌هائي كه دولت قرقيزستان قبلا به روسيه براي استقرار پايگاه نيروهاي واكنش سريع پيمان امنيت جمعي پيشنهاد كرده بود، برای روسیه حجت را تمام  کرد که باید برای تحکیم موقعیت خود در آسیای مرکزی شرایطی را فراهم کند که یکی از رهبران پیشین قرقیزستان که مناسبات نزدیک‌تری با مسکو دارد به قدرت برسانند.
در اینجا بود که خانم روزا اُتان‌بايِوا وزیر خارجه پیشین این کشور توانست با حمایت ارتش که چراغ سبز مسکو را داشت کار را در ظرف کمتر از 72 ساعت در بیشکک یکسره کنند. باقی‌يِف به سرنوشت عسگر آقایف گرفتار شد چرا که به گفته پوتین همان اشتباهاتی را که او انجام داده بود باقی‌يِف مرتکب شد. البته پوتین به فساد خانوادگی و دادن مسولیت‌ها به نزدیکان اشاره کرد، اما در واقع اشتباه بزرگ آقایف دادن امتیاز اجاره پایگاه هوایی ماناس به امریکا بود که باقی‌يِف هم تصمیم داشت همین اشتباه را این بار در جنوب مرتکب شود. باقی قضایا روشن است فقط باید به موارد ذیل توجه کرد:
1- درباره  اصطلاح انقلاب رنگی باید گفت این اصلاح در واقع به حرکت مخالفینی اطلاق می شود که در کشورهای برجای مانده از فروپاشی شوروی، توسط ایلات متحده آمریکا سازمان دهی شده است. اما در ادبیات سیاسی انقلاب به حرکت‌های مردمی‌ كه موجب زیر و رو شدن تمام مناسبات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی در آن جامعه می شود. در حالی که در حرکتهای سیاسی در گرجستان 2003 و اوکراین 2004 و قرقیزستان 2005 هیچکدام منجر به تغییرات بنیادی دراین کشورها نشد.

بلکه تنها تغییر اساسی دولتهای حاکم و جهت گیری های آنها در سیاست خارجی رخ داد. بر این اساس می‌توان گفت اساسا در این کشورها انقلابی رخ نداده است بلکه یک جابجایی در دولت و نه حاکمیت صورت گرفته است. بنابراین در حرکت اخیر در قرقیزستان تحول اساسی رخ نداده بلکه باقی‌يِف که در پنج سال گذشته سعی می‌كرد موازنه مثبت در مناسبات کشورش با آمریکا و روسیه برقرار سازد جای خود را به خانم روزا اُتان‌بايِوا داده است که بیشتر به روسیه نزدیک است.
2- در سال 2005 که مخالفان آقای عسگرآقایف رئیس جمهور وقت قرقیزستان  به رهبری فیلکس قلی اف توانستند او را مجبور به استعفاء کنند با حمایت آمریکا به چنین موفقیتی دست یافتند، اما بعدها باقی‌يِف که در آن زمان رئیس پارلمان قرقیزستان بود بر طبق قانون اساسی به عنوان کفیل رئیس جمهور زمام امور را بدست گرفت که در نهایت در انتخابات  سال 2005 به عنوان رئیس جمهور انتخاب شد. اما او نه تنها آلت دست آمریکا نبود، بلکه مناسبات نزدیکی با روسیه هم داشت.

به همین دلیل در همان زمان تحلیلگران سیاسی اعلام کردند روسیه بخاطر بقدرت نرسیدن فیلکس قلی اف که به شدت غرب‌گرا بود، به روی کار آمدن باقی‌يِف کمک کرد تا مانع از آن شود که تجربه گرجستان و اوکراین در قرقیزستان تکرار شود. بنابراین نمی‌توان باورکرد سقوط دولت باقی‌يِف به زیان آمریکا باشد اما می‌توان گفت خانم اُتان‌بايِوا اگر بتواند به عنوان رئیس جمهور آینده در قرقیزستان حاکم شود موقعیت روسیه در این کشور کوچک چهار میلیونی در آسیای مرکزی تثبیت شده است
3- خانم روزا اُتان‌بايِوا را می‌توان به خانم بورجانادزه رئیس سابق پارلمان گرجستان و از یاران نزدیک ساکا‌ش‌ویلی رئیس جمهور گرجستان که همکاراو درجریان سرنگونی شه وارد نادزه بود، تشبیه  کرد. بورجانادزه نیز پس از مدت کوتاهی مسیر خود را از آقای ساکاش‌ویلی جدا نمود. از این نظر او با خانم اُتان‌بايِوا قابل مقایسه است. هم چنان که او را می‌توان با خانم تیموشنکو نخست وزیر سابق اوکراین نیز مقایسه کرد خانم تموشنکو با همکاری یوشچنکو درسال 2004 توانست حرکتی را که بعدها به انقلاب نارنجی موسوم گشت، رهبری کند.

اما بعدها اوبا یوشنکو درباره چگونگی اداره امور اوکراین اختلاف اساسی پیدا کرد. خانم روزا اُتان‌بايِوا نیز که ازیاران نزدیک باقی‌يِف در مخالفت با آقایف رئیس جمهور اسبق قرقیزستان بود بعد از گذشت یکسال مسیر خود را به دلیل اختلاف نظر اساسی با باقی‌يِف، از او جدا کرد و تلاش نمود با تشکیل اتحاد بزرگی از مخالفان دولت، زمینه را برای سرنگونی باقی‌يِف آماده سازد.
با مطالعه رفتاری این سه زن به عنوان نمونه روشنفکران صاحب منصب در این کشورها، می‌توان پذیرفت که هم آمریکا وهم روسیه ازتوسعه نیافتگی سیاسی و اقتصادی جمهوری های سابق شوروی، به نفع خود بهره برداری می‌كنند. آمریکا و روسیه براساس میزان نفوذ و امکانات خود با همکاری نیروهای محلی، دولتها را جابجا می‌كنند، بدون آنکه اکثریت مردم این کشورها نقش تعیین کننده ای در این جابجایی ها و تقسیم قدرت داشته باشند.
4- به نظر می رسد سرنوشت دولت آینده به نحو موثری در مسکو تعیین می شود اما به دلیل آنکه طیف وسیعی از مخالفان آقای باقی‌يِف صرفا به جهت ضدیت با سیاست‌های غلط اقتصادی و فامیل‌بازی و سرکوب مخالفان گرد خانم روزا اُتان‌بايِوا جمع شده اند، پس از گذشت مدت کوتاهی آنها نیز با هم اختلاف پیدا خواهند کرد. چرا که مشکلات اقتصادی قرقیزستان و توسعه نیافتگی سیاسی در این کشور با برکناری دیکتاتور از بین نمی رود. همچنان که سرنگونی دولت عسگر آقایف در سال 2005 مشکلات ساختاری قرقیزستان را حل وفصل نکرد.
5- هر پنج کشور آسیای مرکزی مشکلات شبیه به هم دارند و تقریبا تحولات انها بر سایر کشورهای منطقه بی تاثیر نیست. اگر چه از لحاظ سطح و نوع مشکلات نیزاختلاف های بین قرقیزستان، قزاقستان  ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان  وجود دارد اما راه حل اساسی برای نجات هر پنج کشور توجه به توسعه پایدار و همه جانبه دراین کشورها است. یعنی توسعه هم زمان سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در کشورهای آسیای مرکزی که می‌تواند ضمن پایان دادن به مداخله خارجی، موجب رفع مشکلات ساختاری واساسی دراین کشور ها بشود. بر این اساس می‌توان انتظار تغییرات مشابه را در سایر کشورهای منطقه ازجمله قزاقستان و ازبکستان که از سال 1991 تاکنون با مشکلات ساختاری روبرو هستند، انتظار داشت.

نويسنده: حسن‌ بهشتي‌پور

مطالب مرتبط

تمديد قرارداد حضور آمريکا در ماناس

تلاش آمريكا براي نفوذ در دولت جديد قرقيزستان

رد دخالت روسيه در اغتشاشات بيشكك توسط قرقيزستان

پيام دولت موقت قرقيزستان به روسيه

تغيير دولت و خشونت‌هاي داخلي در قرقيزستان

نقش روسيه و امريكا در جنگ كنگره‌ها در قرقيزستان

نظرات بینندگان:

1- علي القاعده بايد اسم خانوادگی رييس حكومت موقت قرقيزستان را اوتنبايوا خواند كه ذر زبان خود ايشان به معنای آتش يا سوخت است و اتفاقاً مشارٌٍٍ اليها آتش بيار معركه هم بنظر می آيند .
2- تا وقتي كه نخبگان يك قوم با اكثريت مردم در يك خط قرار نگيرند و به زبان آنان سخن نگويند مجبورند به ايادی بيگانگان تبديل شوند ولابد باكوچكترين چموشی به زباله دان انداخته می شوند . فاعتبروا يا اولي الأبصار !

تحليل جالب بود گرجي

حكمت (13 )

حکمت ( 13 )

آن مولای مهربان با مهر کند چون یادم ،

با چه روئی باری من بحضرتش باریابم ؟

توبه کرده از خطا باز بگردم من سویش ،

با چه روئی باری من بحضرتش باریابم ؟

کارنامه عبدش را چون حق دهد  بدستش ،

خود بکند رحمتی از در مهر بعبدش ،

پیر مغان با ارشاد راه ببرد بحقّش ،

با چه روئی باری من بحضرتش باریابم ؟

روزی اگر برسد فرا اجل ناگهان ،

حکم وطن را اصلی بر ما کند خود بیان ،

پیش از آن که بمیرد از مرگ چشد زهر آن ،

با چه روئی باری من بحضرتش باریابم ؟

همراهان همرازت پراکنده گردیدند ،

از عقبات پرشتاب عابر همه گردیدند ،

بر صخره ها کوبیده همچون دریا توفیدند ،

با چه روئی باری من بحضرتش باریابم ؟

واویلتا ، شب و روز ، ننمودم من طاعت ،

رسول حق نخورده بهر امّت یک نعمت ،

خور و نوشش از نعم بوده اندوه هم محنت ،

با چه روئی باری من بحضرتش باریابم ؟

رسول حق صلی الله بهر دنیا غم نخورد ،

بخواست تنها امّت را از غیر آن دم نزد ،

اندر دنیا لحظه ای استراحت او نکرد ،

با چه روئی باری من بحضرتش باریابم ؟

وادریغا چنانچه محشر بگردد ظاهر ،

تاری شده قاضی و خودش بگردد ناظر ،

کار بد و خطایام اگر بگردد حاضر ،

با چه روئی باری من بحضرتش باریابم ؟

بنده خدا ، خواجه احمد ، گریه بکن بی راحت ،

به رسول خداوند درود فرست شو امّت ،

امّت نامد گر هادی خوشا ترا سعادت ،

با چه روئی باری من بحضرتش باریابم ؟

 

سخن هفتم آبای

سخن هفتم

بچه اي كه از مادر متولد مي شود با دو نوع خلقت بدنيا مي آيد . يكي اينكه بگويد : بياشامم ، بخورم و بخوابم . اينها لذت تنند . اگر اينها نباشد تن نمي تواند مهمانسراي جان بشود . خود نيز نمي بالد و قوت نمي گيرد . يكي اينكه بگويد  ايكاش بدانم . هر چه ببيند بسوي آن شتافته و مجذوب آنچه زرق و برق دارد گرديده ، در دهان گذاشته طعم آن را چشيده ، درحلق و روي خود گذاشته ، به سمت سرنا و كرنا دويده سپس در عنفوان بلوغ اگر سگي پارس كرد نيز ، حيواني سر و صدا نمود نيز ، يكي خنديد نيز ، يكي گريست نيز از جا پريده « آن چيست » ، « اين چيست » گويان درباره ديده ها و شنيده هايش پرسش كرده آرامش نمي يابد . اينها همگي لذت جانند كه بگويد : كاش بدانم ، كاش ببينم و كاش ياد بگيرم . اگر ديده و هم اسرار ناديده عالم را تماماً يا دست كم جزءً نداند ، آدميت مورد نخواهد داشت . وقتيكه نداند ، آن جان نه جان آدم بلكه جان جانور خواهد بود . در ازل خداي تعالي از جان جانور جان آدم را عظيمتر آفريده و در آفرينش خود اثر آنرا نشان داده است . همان ميل ايام عدم بلوغ و نقص عقل و كم خردي را كه مي گفتيم : « اين چيست » ، « آن چيست ؟ » و هنگامي كه درباره هر چيزي پرسيده آرزوي دانستن مي نموديم خواب و خوراك از يادمان مي رفت ، چرا پس از بلوغ و عقل ، با جستجوي جاي مناسب و پرسش از اهل آن در راه دانش يافتگان پا نمي گذاريم ؟

بايد تكامل يافته و رشدمان را توسعه دهيم و گنجينه مان را كه با علاقه جمع كرده ايم افزايش بخشيم . اين غذاي جان مي باشد . جان از تن برتر بوده بايستي تن را به كرنش جان واداشت . خير ، ما چنان نكرديم . چون زاغ هايهوي كرده مثل كلاغ قارقار نموده از زباله داني قريه دورتر نرفتيم . جان در دوران صباوت بر ما چيره بود . بعد از بلوغ ، بعد از قدرت يافتن نفس ، به او اجازه سلطه نداديم . جان را به كرنش تن واداشتيم . به هيچ چيز با علاقه نگاه نكرديم ، با چشم ننگريستيم . اگر دل گفت ، باور نكرديم . از هر چه كه با چشم ديديم به ديدن فقط ظاهر آن اكتفا كرديم . به دل خود خطور نداديم كه سر آن چه مي باشد . مي گوئيم مگر كسي كه آنرا نمي داند چه كم دارد . اگر كسي هم بگويد در نمي يابيم . اگر يكي پند دهد ، مي گوئيم گفته اند : « دانش خودت براي خودت ؛ دانش خودم براي خودم » ، « عوض دارا شدن با عقل غير ، فقير ميباش با عقل خود » ، اضافه بر آن را نمي دانيم . اگر بگويند نمي فهميم .

در سينه فروغي نيست و در دل اعتقادي نيست . ما كه فقط تنها با چشم  مي بينيم چه مان از حيوان و مال برتر است ؟ باز در دوران كودكي خوب بوديم . اگر مي دانستيم هم ، اگر نمي دانستيم هم آدميزادي بوديم كه مي خواست بداند . امروز ديگر از جانور نيز بدتريم . حيوان نمي داند و ادعا نمي كند كه مي داند . ما هيچ نمي دانيم و در عين حال وقتيكه به جدل مي پردازيم كه مي دانيم و جهلمان را از علم برتر مي شماريم تا حد مرگ شاهرگمان را برجسته مي سازيم .

درباره فروغ تصوف

Авторы:  admin    уақыты: 1-сәуір, 2010bul makala 74 ret okyldy, 7 ret bugin  Бөлімі: Иман-таразы

зерттеу

(Түркістандағы кесенеге сыйға тартылған шырағдандардың символдық мәні)

Әзірет Сұлтан кесенесіндегі ХІVғ. жеткен Көреген Әмір Темір сыйға тартқан көне жәдігерлердің бірі – қабірхана бөлмесінде тұрған қола шырағдандар. Олардың жалпы саны алтау болған, мемлекет қарауына өтпестен бұрын шырағданның біреуі 1935 жылы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен әкетіліп Санкт-Петербургтағы Эрмитажға түскен. Екіншісі Франциядағы Лувр мұражайында сақтаулы.

Кез-келген ұлттар наным-сеніміне қарамай ықылым заманнан жарық беруші күн, ай, жұлдыз, шырақ, шам, панар, сәулені ілім-білімнің, ғылымның, даналықтың символы ретінде бейнелеген. Мәселен, Ыбырай Алтынсариннің «Оқысаңыз балалар, шамнан шырақ жағылар…», Ахмет Байтұрсынұлының «Даналық өшпес жарық, кетпес байлық…» деген өлеңдерінен және «Оқу –білім бұлағы, білім – өмір шырағы» секілді мақал-мәтелдерден оны анық көреміз. Және осылай тұспалмен, ишарамен ғылымды шырақпен бейнелеуді Мүбарак Пайғамбарымыз Мұхаммед с.ғ.с-нің хадистерінен де таба аламыз. Мысалы, ертеңгі күні өзінен кейін шариғатты бүге-шүгесіне дейін өте жетік меңгеретін Имам Ағзамды (р.ғ.) «Сәбит баласы Нұғман – үмметімнің шырағы» десе, тағы бір ғылымға қатысты хадисінде бізге жеткен рауаяттарда «бір күні сахабаларымен отырып, оларға былай дейді: «Мұсылман адамға төрт нәрсе өте қажет: Кең үй, жаңа киім, жүйрік ат, жарық шырақ.
Сонда сахабалары: «Я, Алланың Расулі! Осы нәрселермен не нәрселерді ишара еттіңіз?», – деп сұрайды. Сонда Алланың Расулы с.ғ.с: «Кең үй дегенім − сабыр, жаңа киім дегенім − ұят, жүйрік ат дегенім − жүйрік ой, жарық шырақ дегенім − ілім», − деген.
Ұлы ғұлама, данышпан, әулие Қожа Ахмет Ясауи (р.ғ.) кесенесіне сыйға тартылған шырағдандар да ол бабамыздың үлкен ілім иесі болғандығын паш етеді. Пайғамбарымыз с.ғ.с. Имам Ағзам (р.ғ.) атамызбен «үмбетімнің шырағы» деп мақтанған болса, сара да, дара, айқын, тура жолдың өкілі Маңғыстаудың дүлдүлі Ақтан Керейұлы (р.ғ.) атамыз Әзірет Сұлтан Бабамызбен былайша мақтанады:
Расул, Имам Ағзам, Арыстан бап
Солардан реушен жарық бізге тарап.
Әулие Құл Қожа Ахмет діннің шамы,
Күндіз-түн зікір айтқан Хаққа мадақ.
Көзінің жасын сүртіп қан аралас
Саһарда құлдық ұрды жылап сарнап.
Осы сырға жіті көңіл бөліп қараған адам Құл Қожа Ахмет атамыздың жолы, үлгісі батыстың және сонымен бірге қазіргі исламтанушы, мұсылман дінінінің өзіндегі кейбір ғалымдарының көзқарасындағыдай, Исламдағы бөлек бір ағым, өздігінше кейіннен пайда болған басқаша, жаңаша тариқат емес екеніне көзі жетеді. Құл Қожа Ахмет (р.ғ.) атамыздың қасиетті саһыраға шашқан ілімі – нақ Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) өзінің аманат еткен мұрасы.
Жеті жаста Арыстан бапқа қылдым салам,
«Хақ Мұстафаның аманатын бер, –
деп, – маған»
Сол мезетте мың бір зікірін еттім тамам,
Нәпсім өліп ләмәкәнға ұштым міне.
* * *
Құрма беріп, басым сипап назар салды,
Бір сәтте о дүниеге сапар қылды.
Қоштасып бұл әлемнен кете барды
Мектеп көріп, қайнап-толып, тастым міне.
Құл Қожа Ахмет (р.ғ.) атамыз аманатты алып, оны жұтқан бойда терең іліммен, біліммен, ғылыммен сусындап, қайнап-толып, тасығанын айтады. Бір сәтте осыншама шексіз ғылымды қалай меңгерді дегенге келер болсақ, оның жауабын Құраннан табуға болады. Құдай Тағала Құранда Адам ғ.с-ді өзінің орынбасары болуға лайықты екенін періштелерге дәлелдеу үшін бүкіл ғылымды үйретеді (2-сүре, 31-аят). Үйреткенде де әр ғылымға жеке-жеке тоқталып уақыт алмайды. Тек бар ғылымды жүрегіне «илқа» қылып орналастырады. Оның мысалы, қазіргі кезде компьютерге программа ендіргендей. «Алласы қалап әзелде, Уәлилерге бас қылған. Миғражда нұрын көргесін, Хақ Расулі паш қылған. Арысланбаптай досына Аманат құрма тапсырған» деп Ақтан атамыз жырлағандай, осылайша шексіз ілімге ие болу – Құдай Тағаланың таңдау-қалауымен, Құдіретімен болатын әрекеті. «Болмасаң да ұқсап бақ, бір ғалымды көрсеңіз. Ондай болмақ қайда? – деп, Айтпа ғылым сүйсеңіз!», – деп Абай хәкімнің меңзегені де – осы ғылым. Осы ғылымды иеленуге шама-шарқынша ұмтылып, тамшыдай болсын үлес алғандар ғана дін тазасын табады. «Шала дін де, пән де таппас, Дін тазасын ой табар. Анық ақыл тіпті адаспас кезсе кірсіз жарқырап!» деп жырлаған Шәкәрім Құдайбердіұлы терең, азат, еркін, таза ой, ақыл турасында өте көп, тұщымды ғажап сырларды ашып айта келе, «бар ғылымның түп атасы – таза ақылмен ойлану» деп ғылымның басы, негізі, яғни атасы деп «ладуни ғылымға» тірейді. Бұл ойдың мағыналық жалғасын Ақтан Керейұлынан көреміз:
Болады қараңғы ойға ақыл панар (Фонар)
Біледі дінді тұтқан харам, халал.
Түбіне ғылым теңіз сүңгісеңіз,
Өшпейтін жүрегіңнен шырақ жанар.
«Әлләзинә әмәну зикран кәсир»
Бұл сауал осы аяттан мағына табар.
Ақтан ақын айтып отырған «зикр» – Құдайды еске алу адамның жүрегі тазарып, ақылы мен ойының нұрлы, жарық, сәулелі болуына себеп.
Қарға бойлы Қазтуған жырау өз заманындағы мешіт ұстаған даналармен «Сәлде ораған пірлердің, Мешітте жаққан шамдары-ай!» деп шаттанса, Дулат Бабатайұлы «Жақсылардың ақылы, Гауһар жаққан шаммен тең» деп жырлайды. Тағы бір жырда:
Мініңді тырнап ашытар,
Жігеріңді тасытар,
Тәтті сөзі балдай боп,
Насихаты шамдай боп,
Қасиеті қандай көп,
Елжіретіп сүйекті
Бергендей боп тілекті
Қышыған жерін қасытар,
Міне осыны біліп ал!
–деп рухтың тілінің құдіретін, киелілігін, дуалылығын көрсетеді.
Рухын оятып, оған нәр, қуат бере отырып, жүрегіне періштені қонақтатып, Құдайдан илхам алар жағдаятқа тағы да сол асыл құлшылық – зікірдің ең басты септігі бар. Құдайдан келетін лебіз – рухтың дүниедегі ең шырын, ең тәтті қорегі. Бұл азықтан дәм татуға және басқаларға да таттыруға мүмкіндікті Сүлеймен Бақырғани атамыз нәпсімді өлік қылу арқылы таптым дейді: «Мен нәпсімді өлік қылдым, Тілім шырын, үнім нәр». Негізгі басты жауымыз – өз мінімізге үстем болып, жол байлар кедергіден құтылып, жүректің көзінің нұрымен ақиқатқа жол тартуға алқа зікірмен жететінімізді төменде Ақтан Керейұлы тағы бір жырында былай деп баян қылады:
Шариғат шамын жандырған,
Кәләмға көңіл қандырған.
Жамағат жиған алқалап,
Салауат айтқан Аллалап.
Зікірмен зарлап түн қатып,
Нәпсісін шапқан балталап.
Шайтанды сеспен қашырған,
Көкірек көзі ашылған.
Қараңғылықтың сейіліп, елдің көзінің ашылуына айтушының, жеткізушінің хәлі, күйі де негізгі себептен саналады. Ол уағызшы, ақылшы адам тыңдаушысы үшін күйзеліп, күйініп, сүйініп шын жанашырлық білдірмесе, тыңдаушының ойына шоқ, сәуле сала алмайды. Ясауи р.ғ. бабамыз «Сөзің – шырақ, хәлің – пілте, көз жасың – май» сықылды дейді. Яғни «пілте» мен «майсыз» шырақ қалайша жарық бермек. Сондықтан да Шәкәрім қажы сөзінің мән-мағынасы, пәтуасы жоқ бас болғысы келген дүмше молдаларды «Шариғат айтып күңкілдер, Ойында биттей сәуле жоқ» деп қатты сөгеді.
Адам ұрпақтары қазіргі кезде кәсіби ілім сәулесінің аясында дүние тіршілігіне қатысты бүкіл қажеттіліктерін тауып, олардың мөлшерін, сапасын, құнын, қасиетін, неше уақытқа жетер жарамдылығына шейін өлшеп, пішіп, болжалдап есептеп қояды. Мысалы осындай, бәлкім одан да артықша түрде «Ладуни ғылымға» қол жеткергендер осы ғылымның нұрының, шуағының, сәулесінің аясында адам өмірінің өткені мен болашағына қатысты өзгеріс, жаңалықтарды дәл болжап бағамдай алады.
Нешелер жақсы өткен жоқ
Ертеңін елдің барлаған.
Әулие, шайх, пір өтті
Аллаға арзу арнаған.
Қожа Ахмет Яссауи
Түркістанның шәрінде
Зікірін айтып зарлаған.
Солардың жаққан отынан,
Кеудемізде біздердің,
Реушен жарық парлаған.
Сүгір Бегендікұлы(р.ғ)
Ақтан Керейұлының «Солардан реушен жарық бізге тарап» дегенімен Сүгір жыраудың «Солардың жаққан отынан…» деп меңзеген реушен жарық оттары Пайғамбарымыздың және Оның ізімен жүрген әулие, шайх, ғұлама, даналардың – асыл мұралары.
Иә, адам ұрпақтары діннің алғы шарттарын орындап тақуалық қылғанда ғана телегей теңіз ілімнен пайда алып, өзіне жол басшы қылар еді және сол ілімнің шарапатынан кеуделеріндегі шырақтың нұрымен ақ-қараны айырып ешқашан жолынан жаңылмаған болар еді. Осы жерде айта кетейік, діннің алғы шарты ол әуелі жүрек тазалау.
«Ең әуелі аршу керек іштің кірін,
Іште толып жатпасын сасық ірің.
Әуелі іш тазарсын, іш тазарсын,
Болмаса, пайда бермес амал, ілім»
(Ақмолла Мұхамедиярұлы).
Құдайдың құзырында қабыл болған «Аллаһумма ағтина» деп басталар дұғада (дұғаның арабша мәтіні алынып тасталды, толық нұсқасы редакцияда бар, – ред.) Алла бізге дидарыңды нәсіп қыл! Және дініңді осы дүниеде де, қияметте таратуға жәрдем бер!» деп келеді. Қазақтың «шырағың сөнбесін» дегендегі аталы сөзінің сырының бір қыры да осыдан жатыр емес пе?!
Ұлықбек ЖҮНІСБАЕВ,
«Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайының экскурсоводы

-->



Пікір жазу

” ләухұл махфуз ” ( қорғаулы кесте )- ні жоққа шығарғысы келіп әуреге түсіп жүрген немелер қаншама көбейе бергенімен , күнді балшықпен көмгісі келген сияқты , бұндай қыңырлықтан табар пайда мардымсыз ау . Грек пасапасы болсын , қазіргі философия болсын , адамзат қалай да солай жарық дүниеге шыға келген құбылыс екен дегенді растамайды . Оның гауһарлы жаратылыс екендігі сөзсіз шындық деп есі дүзу жан қабыл етеді . Омен кезгелген біреу , есеп - қйсапсыз , шығыса алмайды . Осы қолданып отырған компьютер өзінше құрылысы болған соң менің қалаған орынсыз бұйрығыма көне бермегені секілді , адам дегенің де әуеске салына бермес . Оның негізгі коддері бар да ,оған мән бермей , қалай болса солай , сауатсыз шығысудың пайдасы болмас . Адамдардың зейін - көңілі әр қоғамда түрліше түзіледі . Сонда онының шын қабілетін білу үшін , көкірегіндегі әлгі қорғаулы кестенің кірін аластап барып тура жолды табу мүмкін болмақ . Бұл мақсат жарықсыз қолға жетпейді . Керек сәуле де шамшарақта болған соң , бұны сопылық жол жораны қызғыштай сақтаған ғұлама - саф сопылардың қолында табуға болады . Бұл жарықтықтартар жер жүзіне таралған да оның бір тарауы қазақ еліндегі Қожа Ахмет Яссауйдің халифалары болады .

#1 

Авторы: қажы мұқамбет қаракедей уақыты:  сәуір 8th, 2010 @ 11:32

سخن ششم آبای

سخن ششم

يكي از ضرب المثلهاي قزاقي مي گويد : « اولين صنعت يگانگي است و اولين نعمت زندگاني » . نمي داند كه يگانگي در چگونه قومي بوجود مي آيد و با چه كاري دوستي ايجاد مي گردد . قزاق گمان مي كند : يگانگي يعني اسب مشترك ، غذاي مشترك ، ثروت مشترك . در آن صورت از ثروت چه فايده و از فقر چه ضرر ؟ خويشاوندان اگر نابود شوند ، جستجوي مال چه ضرورتي دارد ؟ اينست يگانگي ؟ ، خير ، يگانگي يگانگي در عقل است ، نه يگانگي در مال . اگر مالت را بدهي ، ناخويشاوند ، ناهمدين و ناهمدرد هم با مزدوري يگانه مي شود . آن يگانگي كه به مال فروخته شود براستي آغاز فلاكت است . خويشاوند بايد بدون گرفتن چيزي يگانگي ورزد . آنگاه است كه هر كس روزي خود را از خدا درخواست مي كند ، وگرنه از خدا نخواسته كسب مال نمي كند . اول براي همديگر بلا مي خواهند . يا به رنگ يا به روي يا از دلشان مايه مي نهند ، اگر نشد ، بلائي برپا داشته به پناهجوئي واداشته بهر نحو در صدد فريب دادن يكديگرند . از كجاي اين كار يگانگي بر مي آيد ؟

مي گويد : « اوّلين نعمت زندگاني است . » . كدام زندگاني ؟ آن همين خارج نشدن جان از تن است ؟ خير ، چنان زندگاني در سگ هم هست .آدمي كه به چنان زندگانيي مي نازد و آن را پربها مي بيند ، مرگ را دشمن ديده با آخرت خصومت مي ورزد . جانش را پائيده از دشمن گريخته ، ترسو ناميده شده ، از كار و خدمت رويگردان شده ، تن پرور لقب يافته و در دنيا با نعمت ياد شده دشمن خواهد گرديد . آنها زندگانيي نيستند كه گفته اند . آن را مي گويند كه دلش زنده باشد . اگر خودت هم زنده باشي وليكن دلت مرده باشد ، براي تعقل سخني را درنخواهي يافت . براي كار حلال و كسب مال ، بدون كاهلي ، اراده اي نخواهي داشت . مصداق :

« شوخيباز تناساي مريض حال ،

اينك خوراك ، اينك آش .

با ظاهر زيركت در باطني بد سگال ،

شرم نكني از عاقبت يا فرداش » .

بوده ادعاي زندگاني مكن . مرگ ، امر حقي كه خداوند فرستاده ، خود از آن زندگي برتر است .

 

حكمت (12 ) خواجه احمد يسوی

حکمت ( 12 )

 

تعالی الله عشقش را به عاشقان بداده ،

شاکر شده بسوختم پس من چنین در شعله ،

هر دو عالم به چشمم خشخاش نیامد دانه ،

بوسیده ام من باری تنها حقّ را یگانه .

از جان خود گذشته حق را دربر گرفتم ،

از پی آن چو دریا سرشار شده بتوفتم ،

در لامکان کرده سیر از هر مقام گذشتم ،

یکصد هزار بار طلاق دنیا _ عقبی بداده .

عقل کامل نتواند در پیش حق دم زند ،

شدّت گیرد اگر عشق یکدم از او سر برد ،

غافل بگردد ز خویش پروانه وار ور پرد ،

این سرها را دریافتم باری من از جانانه .

مسالک طریقت بسیار دارد گریوه ،

بی حصول عشق پاک نتوان گردید روانه ،

با دیدارش بیفتی از خواب روز _ شبانه ،

بدون هیچ خوابیدن رویش کردم نظاره .

طریقت است راهی سخت طرفه خود را بباختم ،

حیران مانده پس سوی پیر مغان شتافتم ،

دامن پیر گرفته پرده ز دل فراختم ،

رسوا شدم من چنین در طرایق روانه .

مسالک طریقت همی باشد پر عذاب ،

بسیاری از عاشقان در راه بگشتند تراب ،

 راهی عشق هر که بود حالش بگردید خراب ،

از اولیاء پرسیدم همی ز راه نشانه .

مسالک طریقت طرفه بود پر خطر ،

توفیق باشد قرین بنده او خود مگر ،

جرقّه ای از آن را تاب نیارد هفت سقر ،

ای یارانم نمانده  زیستنم را بهانه .

معنائی از حقیقت هر که بدست آورد ،

جان و دلش بسوخته خود را بیاد ناورد ،

خونین باشد سرشکی کز دیده او بارد ،

بیامدم به درگاه تحفه ز اشک کشانه .

شریعت است براستی عاشقان را افسانه ،

هر عاشق عارف را طریقت است دردانه ،

هر جا رود بهر او جانانه ای است همخانه ،

این سرها را روی عرش بکرده ام نظاره .

عاشق نگردد کسی در باغ عشق ناگشته ،

تا نشود خوار و زار نفسش نگردد کشته ،

دُر نشود همچنین بی قناعت بر قطره ،

قانع شده بیافتم من گوهری یگانه .

عاشق رنگش چون بسوخت از سوز عشق ببازد ،

پس از اینجا کوچیده سوی عقبی شتابد ،

هر گره ای که اینجاست در آن محل گشاید ،

ترک دنیا بگفتم که می ماند به لاشه .

عاشقان حقیقی سیمایشان شکسته است ،

در آینه گر کنند نظر از آن شناخته است ،

خود گریان و دل ویران و تردیده است ،

از قدرتش این منم اندر حیرت فتاده .

الله بگفت ببینی با چشم تر خود مرا ،

زاری اگر بنمائی بنده بخوانم ترا ،

عاشق- طالب- جانباز من هست کجا ؟

الهام به گوش رسیده شنیدم بی گمانه .

دلسوخته را حقیقی دیدار بگردد عطا ،

لیک عاشق دروغین مدام رود بر خطا ،

دلباخته حقیقی چشمش تر است قد دو تا ،

دو تا شدم من اینک زیر زمین غنوده .

 به عاشق حقیقی من می دهم تحفه ای ،

حال او را بپرسم چه سان در این محشری ،

شفیع او بگردم خود در چنان مشکلی ،

به امید رحمتت آمده ام بیچاره .

بنده خدا ، خواجه احمد ، یاد خدا کن مدام ،

ترسان ز حق ناآرام گریه نما بر دوام ،

نماز خوانده روزه گیر همه سحر تا بشام ،

با این گونه عملها خدام مراد بداده .

بايد شويم ما من ها

بايد شويم ما من ها

چون تنهائيم بس تن ها

در غوغا ى سياست

مشتى عشق رياست

از مدارا غافلان

نابردبار جاهلان

كشور خواهند مملكت

بى پروا از مصلحت

همه گويند من يارام

كارا بيشتر من دانام

اغيار همه ناكارند

تنها اشكال مى كارند

بايد كنند همكارى

با من اندر هر كارى

زمام باشد در دستم

دماغ غول بشكستم

در حال جنگ با دشمن

كى برتابم ضد گفتن؟

آن يك گويد از قانون

وين  گويد : من كانون

در اين ميان آن قاضى

نتوان كند كس راضى

مانده اندر مخمصه

اين ملّت از وسوسه

   *   *   *

بايد همه آريم رو

سوى رحمان همان كو

ربّ همه مردمان

هم مالك بندگان

بوده اله بى گمان

چنين بايد گفتمان:

ربّ نباشيم هيچكدام

مالكانه پس مدام

حكم نرانيم چون خدا

بر بنده نی هيچ روا

برده كند توده گان

بر خود شده خوش گمان

كز خطايم در امان

برمردم است مدحمان

    *   *   *

در هر موسم از زمان

الفت داده است ربّمان

پس بشكر نان وجان

بايد باشيم همدلان

بدور هم بنشسته

كس نمانده دلخسته

با هم كرده مشورت

جمله جسته مصلحت

نائل شده به وحدت

در كار كنيم پس همّت

با توكل بر خداى

شكرش آريم خوش بجاى

چنين ماند برقرار

آنچه داده كردگار

ورنه با اين تفرقه

دشمن كرده توطئه

از ما درآيد دمار

افسوس نيايد بكار

 

درباره ترجمه فارسی آثار آبای

Абайдың туындыларын парсыша аударғандар ақаынды ойшыл , дана емес ,

әншейін айқайшы біреу етіп шығарған

Жандос МАҒАЗБЕКҰЛЫ, Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық «Жидебай-Бөрілі» қорық-мұражайының директоры, филология ғылымының кандидаты:

– Сіз Көкбай ақын мұрасын зерттеп келдіңіз. Қазір, байқауымызша, Көкбайдан Абайға келіп отырсыз. Абай атамыздың өзі де бір кезде өзінің өлеңдерін Көкбай атынан жариялаған жоқ па? Сондықтан Абайды танимын деген жан оның үздік шәкірті Көкбай Жанатайұлының мұраларына да терең үңілуі қажет секілді. Осы бағытта не жетпей жатыр деп ойлайсыз?

– Көкбай ақын мұрасы әлі де жан-жақты зерттелуі қажет. Абайдың қасында 25 жыл жолдас болып, ұстазы туралы мол дерек көздерін қалдырған, ұлы ақын мұрасының бізге толық жетуіне орасан зор еңбек еткен Көкбай туралы, ұстаз бен шәкірт, іні, дос жөнінде айтар дүние жетерлік. Қазіргі таңда Мұхтар Әуезовтің Көкбай туралы айтқандарын мүлдем теріске шығара отырып, оның абайтануға қосқан үлестерін басқа шәкірттерге телу басым болып бара жатыр. Көкбай шығармалары ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдағы ақындар мұрасына қатысты көптеген жинақтарға да енбей, шет қалып жатады. Көкбай және Алашорда тақырыбы да жеке қарастыруды қажет етеді. Ендеше, Көкбай ақын мұрасына жаңаша баға беріп, оның абайтанудағы орасан зор еңбектерін жан-жақты насихаттауымыз қажет. 2001 жылы ақынның туғанына 140 жыл толуына орай тұңғыш шығармалар жинағын шығарған болатынбыз. Қазір болса, сонда өзіміздің кемшін кеткен, назарға алмай қалған дүниелерді аңғарғандаймыз. Болашақта ақынның екі томдық шығармалар жинағын шығаруды көздеп отырмыз.

– 1940 жылы сәуірде Семейде Абайдың мұражай-үйін ашу жөнінде шешім қабылданды. Бүгін, міне, осынау жәдігер ордасының шаңырақ көтергеніне 70 жыл толып отыр. Сіз өзіңіз осы мұражай басшылығына таяуда ғана тағайындалдыңыз. Не тұшынып отырсыз?

– Мұражай тарихи-ғылыми дерек ретіндегі ескерткіштерді, өнер туындыларын, мәдени құндылықтарды, халқымыздың асыл мұраларын жинақтап, ғылыми-танымдық қызмет атқаратын, заттық және рухани құндылықтарды зерттеп, насихаттайтын мекеме болатын болса, оның ішінде 70 жылдық бай тарихы бар Абай қара шаңырағының, қорық-мұражайының ұстаным деңгейінің аса жоғары салмағы бары айдан анық. Мұражайда жұмыс істеп жатқан әрбір қызметкердің атқарар жүгі аса жауапкершілікке толы болмақ. Осыны сезінген адам ғана өз ісінен бір нәтиже шығара алады.

Мен бұрын да Абай мұражайының өмірінен, тыныс-тіршілігінен алыс болдым деп айта алмаймын. Әдебиетші ретінде ғылым жолындағы ізденістер барысында мұражай қорындағы құнды құжаттарды іздестіріп, зерттеген керемет кездер болған. Тоқ етерін айтқанда, Көкбай Жанатайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы сынды Абай төңірегіндегі ақындар мұрасын зерттеп жүрген мен үшін мұражай басшылығына келу таңсық болған жоқ. Әрине, оның ішкі шаруашылық жұмыстарын жүйелеп отыру бір басқа да, ал мұражайдың тарихи маңызын арттыру бағытындағы жауапкершілікті сезіну – бір басқа дүние.

– Ұлы Абайдың аяғы тиген осынау аяулы мекеннің өзге мұражайлардан айырмашылығы неде болуы мүмкін?

– Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы 1940 жылы Қазақ ССР-інiң Халық комиссарлар кеңесiнің 1 сәуiрдегі №347-қаулысы негізінде құрылып, сол жылы қазан айының 16-сы күні мереке үстінде ашылған. Мұражай ашылғаннан 1944 жылға дейін Бекбай Байысовтың үйінде жұмыс істесе, 1944-1967 жылдары Әнияр Молдабаевтың үйіне қоныс аударады. Бұл екі үйдің де Абайға тікелей қатысы бар екендігін көзі қарақты оқырман жақсы біледі деп есептеймін. Ал 1967 жылы Абайдың 125 жылдық мерейтойы қарсаңында мұражай ұлы ақын өмір сүрген дәуірдің үлгісімен салынған көпес Роман Ершовтың үйіне көшіріледі. 1995 жылы Абайдың 150 жылдық мерейтойына орай Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің қаулысы бойынша ақын мұражайы «Абайдың мемлекеттiк тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық «Жидебай-Бөрiлi» қорық-мұражайы» болып қайта құрылды.

Қорық-мұражай құрамына Семейде: бас мұражай, «Алаш арыстары – М.Әуезов» мұражайы; Абай ауданында: М.Әуезовтің мұражай-үйі (Бөрілі), Көкбай Жанатайұлының мешіт-медресесі (Тақыр), Шәкір Әбенұлының мұражай-үйі (Құндызды); Үржар ауданында: Әсет Найманбайұлының әдеби-мемориалдық мұражайы (Мақаншы), сонымен қатар Жидебайдағы Абайдың мұражай-үйі, Шәкәрімге арналған «Саят қора» экспозициясы және «Абай-Шәкәрім» мавзолей кешені және 16 мемориалдық ескерткіш кіретін 6400 гектарлық қорық алқабы кіреді.

Қалалық бас мұражайдың өзі Р.Ершовтың үйi, жаңа қосымша ғимарат, мұражай ауласына көшiрiлген Ахмет-Риза мешіт-медресесі, әкiмшiлiк кеңсесі, сондай-ақ 1997 жылы құрылған «Алаш арыстары – М.Әуезов» мұражайынан тұрады.
Міне, бұлардың әрқайсысының өзіндік жеке-дара ерекшеліктері бар. Қазақ сахарасында осындай үлкен тарихи орындарды бір ортаға шоғырландырып отырған қорық-мұражайдың руханият әлеміндегі маңызы салмақтауға әбден тұрарлық екендігі айдан анық.

– Қорық-мұражай болған соң, соған лайықты нысандар мен қызмет түрлері де жұмыс істеуі керек. Шынымен, қорық атану үшін не істеу керек деп ойлайсыз? Мәселен, Жидебайдағы мұражай тұрған аумақты көгалдандыру неге қолға алынбаған? Абай-Шәкәрім кесенесі аумағына бір кездегідей мәуелі бақ егуге болмас па еді, сонда ақындар Меккесі ретінде дәріптелетін Жидебайдың зиярат орны ретіндегі мән-маңызы да арта түскен болар ма еді…

– Республикалық дәрежеде арнайы қорғалатын 16 тарихи орын кіретін 6400 гектарлық қорық алқабы осы киелі Жидебай жерінде орналасқан. Әрине, Абай-Шәкәрім кесенесі төңірегін әсем баққа айналдырып қоюға болады. «Табиғи-мәдени мұра объектілерінің қорғау аймақтарын, құрылыс салуды реттеу аймақтарын және қорғалатын табиғи ландшафт аймақтарын айқындаудың ережелері мен пайдалану режиміне» сай шеңберде жұмыс жасаймыз. Осында көрсетілгендей, қорықтардың қорғау аймағы жыртылған жермен немесе қоршаулармен яки болмаса бұталар отырғызу арқылы айқындалуға тиіс. Қазіргі таңда Жидебайдағы қорық территориясы жырту арқылы ғана белгіленген. Бұл күндері көп дүниенің күрмеуі қаражатқа келіп тіреледі ғой. Егер қаржы көзі табылса, неге қорық аймағын қоршауға алмасқа? Қоршалған жерде жергілікті табиғат ерекшеліктеріне сәйкес жан-жануарлар, құстар мекендеуіне жағдай жасалса, тіпті құба-құп болар еді. Абай мен Шәкәрім, дана Мұхтар рухына тағзым етіп, Жидебайға рухани азық іздеп келген адамға арнайы қорғау аймағы бойындағы табиғи тіршілікті көрсете алсақ, қорық-мұражай ісінің жанданғаны ғой. Егеменді еліміздің жағдайы қазіргі таңда жанданып келе жатқанда, бұл күнге де жету алыс болмаса керек. Болашақтағы біз атқарар жұмыстың бір бағыты да осы болмақ. Тек соның бәрі «Тарихи-мәдени мұра объектілерінің қорғау аймақтарын, құрылыс салуды реттеу аймақтарын және қорғалатын табиғи ландшафт аймақтарын айқындаудың ережелері және пайдалану режиміне» сәйкес келуі керек. Және де Абай-Шәкәрім кесенесінің арнайы бекіген жобасынан алшақ кетуге де болмас. Сондықтан да бірінші кезекте мұражай төңірегіне табиғи ерекшелікті танытатын Шыңғыстау жерінде өсетін ағаштар мен өсімдіктерді егу жұмыстары назарға алынбақ.
 
– Семейдегі Абай мұражайы ғылыми орталық болып табылады ғой. Ендеше, мұражайдың ғылыми орталық ретіндегі жұмысы қалай өрбіп келеді, жалпы, болашақтағы жоспарларыңыз қалай?

– Ұлы Абай, дана Шәкәрім, ғұлама Мұхтар мұралары мәңгілік екендігі ақиқат. Алаш арыстарының да асыл армандары ұрпақ жадынан еш шықпақ емес. Ендеше, осы ұлылардың адам баласына қалдырған қазына кенішін жинақтап отырған қара шаңырақ жұмысының арасалмағының ұлт руханиятындағы орны ерекше болмақ. Ендеше, мұражай Семей сынды рухани-мәдени орталықтың жүрек соғысының күретамыры болмаққа керек…

Жалпы, мұражайлардың басты қызметінің түрлеріне мұражайлық мұраларды жинау, есепке алу, сақтау, қорларды жүйелеу, қайта қалпына келтіру жұмыстары, көрмелер, экспозициялар ұйымдастыру, тақырыптық дәрістер өткізу жатады ғой. Ал Абай мұражайы – тарихи-мәдени, әдеби-мемориалдық мұражай әрі Абай, Шәкәрім, Мұхтар бастаған дала данышпандарының қара шаңырағы болғандықтан, атқарылар жұмыстардың салмағы да, жауапкершілігі де орасан зор.

Биыл ұлы Абайдың туғанына – 165 жыл, ал мұражайдың құрылғанына 70 жыл толып отыр. Сол себептен де біздің өзге де жұмыстармен қатар, басты бағытымыз ғылыми-зерттеу жұмыстары болмақ. Осы орайда ұлы ақынға қатысты ғылыми сериялы басылымдарды, әсіресе, мұражай қорында сақталған мұралар, естеліктер мен құнды деректерді арнайы шығарудың уақыты келді деп есептейміз. Сонда ғана жоспарымыздағы «Абай мұражайының кітапханасы» сериясымен зерттеу еңбектерін жарияласақ па деп отырмыз. Тиісінше, осы еңбектердің әдеби-ғылыми маңызы зор болмақ. «Абай мұражайының кітапханасы» сериясы бойынша биылғы жылдан бастап кітаптар жарыққа шыға бастамақ. «Абай мұражайының хабаршысы» атты мұражай тыныс-тіршілігін көрсететін журнал шығарсақ деген де ой бар. Бұл журналда абайтануға, шәкәрімтануға, мұхтартануға, алаштануға қатысты өзіміздің қордағы құнды дүниелерден бастап, елімізге танымал ғалымдардың еңбектерін жариялап отырмақпыз.

Түрлі деңгейдегі ғылыми конференцияларды осы шаңырақта неге өткізбеске?! Ұлылар мекенінің әр жері – тұнып тұрған тарих. «Жер әңгімеші болған соң, ел әңгімеші». Ендеше, тарихи мекендерге қатысты сан қырлы буклеттер, жолтанытқыштар жарық көруі тиіс. Абай тапсырған мұралар яки болмаса мұражайдағы құнды жәдігерлер туралы топтамалы кітапшалар шығару, Абай және оның ақындық айналасына қатысты жарық көріп жатқан еңбектерді назардан тыс қалдырмай, тұсаукесерлер, оқырмандар конференциясын, кездесулерді өткізу, қор материалдарынан көрмелер ұйымдастыру және қорда бар естеліктер мен құнды жазбалардың көрсеткішін кітап етіп шығару сынды ойларымыз бар.

Қазіргі таңда қасиетті Шыңғыстау жеріне, Жидебайға, ұлылар мекеніне зиярат етіп келушілер жетерлік. Бұл ретте арнайы жүйелі жолға қойылған туризм кластерін қолға алуымыз қажет.

Абайдың 150 жылдық мерейтойынан кейін мұражайда реэкспозициялық жұмыстар жасалынбаған, күрделі жөндеу жұмыстары аса қажет. Бас мұражай және Абай, Үржар аудандарындағы бөлім экспозицияларын жаңартуды қолға алу басты міндеттеріміздің бірі болмақ. Қазір альтернативтік сметалары жасалынған, экспозицияны жабдықтау жұмыстарын жүргізетін арнайы мекемелермен жұмыстар атқарылуда. Әрине, бұл жұмыстар орасан зор қаржыны талап етеді. Бірақ дағдарыстан дамуға бет алған еліміз Мәдениет министрлігі қаржы жағынан толығымен қолдайды деп ойлаймыз.

Әрине, алда атқарылар жұмыстар сан алуан. Артылар жүк ауыр. Бірақ әр ісімізден бір нәтиже шығарамыз деген сеніміміз жоғары.

– Сіз ғалым ретінде қазіргі таңдағы абайтану ғылымының өзекті мәселелері не деп ойлайсыз?

– Ең алдымен, данышпан Абайдың рухани мұрасын насихаттау жолдарын жақсарту қажет. Жаңа өсіп келе жатқан жас буынға қазақтың ұлы ақыны туралы, рухани құндылықтары жөнінде мағлұматтар мол жеткізілсе. Олар да Абай шығармаларын жастайынан жаттап өссе, оны саналы ой көздерімен көкірек өзегіне, таным-түйсігіне енгізе алса, біздің басты мақсатымыз орындалды деп ойлаймын. Ал абайтанудың өзекті мәселелеріне келсек, бүгінгі таңға дейін Ә.Бөкейханов, М.Әуезов, Ж.Аймауытовтардан бастау алған ғылым саласы мол жетістіктерге қол жеткізді. Аса құнды зерттеулер жарық көрді. Олардың әрқайсысы туралы ұзақ айтуға болады. Менің ойымша, алдағы таңда кеңестік идеология кезінде кеңінен айтылмай қалған жайларға енді тереңірек қалам тербеліп, назар аударылса. Абайдың өлеңдері мен қара сөздері, руханият әлеміндегі асқар шыңы әлі де кең зерттеуді қажет етеді. Ақын мұрасының өзге тілдерге аударылуы да бүгінгі талапқа сай қайта жандануы керек. Жалпы, біз Абай мұраларының бәлен шет тіліне аударылғанын дәріптегеніміз болмаса, соның қандайлық көркемдікпен, қандай сапамен аударылғанына мән бермей жатамыз. Абайдың, жалпы, Алаштың дүниетанымын түсінбейтін қаншама аудармашының «жібекті түте алмай жүн қылғанын» көбіміз біле бермейміз. Айталық, мамандардың пайымдауынша, Абай шығармаларының парсы тіліндегі аудармасы мүлде сын көтермейді. Абай туындыларын парсыша аударғандар ақынды ойшыл, дана емес, әншейін айқайшы біреу қылып шығарған. Болашақта Абай шығармаларын қай тілге аударсақ та, бұл мәселе қатты ескерілуі керек. Сондықтан ендігіде өзгенің аудармашысына телміріп отыра бермей, өз мамандарымыз бен аудармашыларымыздың әлеуетін іске жарататын кез жеткен тәрізді.

Сондай-ақ Абайдың ақындық мектебі өкілдерінің, шәкірт ақындардың кей шығармаларының да зерттеушілер назарынан тыс қалып жатқан жайы бар. Бір ғана мысал, Көкбай ақынның «Жүз ғамал» атты, яғни араб тілінің қағидалары жөніндегі шығармасы әлі күнге дейін қазіргі қаріпке түсіп, мазмұны толық ашылған емес. Бұл – аса құнды шығарма. Көкбай Жанатайұлы Тақырдағы медресесіндегі өз шәкірттері үшін араб тілінің қағидаларын өлеңмен жазып шыққан. Сонымен қатар Көкбай ақынның «Құлынды даласы» атты поэмасы жекелеген адамдардың қолында сақталды дегенмен де, зерттеушілер қолына түсе қойған жоқ. Шәкәрімнің шығармашылық өмірбаяны мен мұралары да кең зерттеуді қажет етеді.

– Мұражайдағы мұрағат қорларының жағдайы қалай? Күні бүгінге дейін зерттелмеген қолжазбалар бар ма?

– Қорық-мұражайдың қазіргі таңда қорында 19 459 жәдігер болса, оның негізгі қоры – 10 998. Сонымен қатар 12 608 кітабы бар кітапхана жұмыс істейді. Жаңа басшы ретіндегі менің негізгі міндетім – осы қорда сақталған қолжазбалар мен естеліктерді арнайы зерттеушілерге жақындату. Ең алдымен, қорда сақталған деректердің көрсеткішін жариялауды жоспарлап отырмыз.

– Бір кезде Алаш қаласы аталған Семей шаһарындағы осынау мұражай кейде Абайды ғана емес, сонымен бірге бертіндегі Алаш қайраткерлерін де еске салып тұрғандай көрінеді…

– Семей қаласы – еліміздің рухани-мәдени орталығы әрі тарихи, шежірелі қала, қадірлі де қасиетті мекен. Семейде ХХ ғасыр басында Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Х.Ғаббасов, М.Тынышбаев, Ә.Ермеков, Е.Омаров, Ш.Құдайбердіұлы, Ж.Аймауытов, Т.Ибрагимов,   А.Қозыбағаров, М.Тұрғанбаев, Әбікей, Қаныш Сәтбаевтар, М.Әуезов, Ж.Ақбаев, Р.Мәрсеков, К.Жанатайұлы бастаған Алаш қозғалысының қайраткерлері елдік туын көтеріп, іргелі мемлекет болуды аңсады. Сол кезеңнің куәгері – Семей қаласындағы Бөгенбай батыр көшесіндегі екі қабатты ғимарат. Бұл үйдің иесі – Әнияр Молдабаев, Абайдың замандасы, жерлесі, шәкірті. Бұл үй – М.Әуезов, Ж.Аймауытов, М.Дулатовтың Семейде қызмет еткен жылдарына да қатысы бар мекенжай. Абай, М.Әуезов өмірлеріне тікелей қатысы бар болғандықтан, осы Ә.Молдабаевтың үйінде 1944-67 жылдары Абай мұражайы орналасқан еді. Міне, осы тарихи ғимарат үйі 1997 жылдан бастап «Алаш арыстары – Мұхтар Әуезов» атты жаңа мұражай экспозициясы болып қызмет атқарып келеді.

Алаш туы астында,
Күн сөнгенше сөнбейміз.
Енді ешкімнің Алашты,
Қорлығына бермейміз!
Өлер жерден кеттік біз,
Бұл заманға жеттік біз!
Жасайды Алаш, өлмейміз!
Жасасын Алаш, жасасын! –
деп ХХ ғасыр басында, қазақ халқының тағдыры сынға түскен заманда ұлт болашағы үшін жанын шүберекке түйген Сұлтанмахмұт Торайғыров жырлағандай, Алаш ұраны, Алаш  идеясы – мәңгілік. Туған халқының жарқын өмірі үшін шыбын жандарын құрбандыққа шалған Алаш азаматтары туралы айту тек еліміздің егемендік алуымен, ой-пікірімізді тұмшалап тұқыртатын кеңестік саяси ықпалдың құруымен тікелей байланысты. Ұлттық дүниелерді айтуға Тәуелсіздік таңы арқасында жеттік. Ұлт Тәуелсіздігі үшін от пен жалыннан қаймықпай, бастарын бәйгеге тігіп, жандарын да қиған Алаш қайраткерлері қай заманда болсын тек қадірлеуге, құрметпен еске алуға лайық. Бүгінгі Алаш ұрпағы ұлт зиялыларының жанқиярлық еңбегін, ел санасын оятудағы сан қырлы істерін жоғары бағалап, оларға қатысты тарихи деректерді ғылыми тұрғыда оқырмандарға жеткізіп жатса, Алаш қайраткерлері бастаған іс жалғасын тауып, асыл армандары орындалып жатыр деуге анық болар.

Ал Абай – тұтас Алаштың ұлттық мақтанышы. Абай мұрасы – халқымыздың рухани азығы, баға жетпес асылы. Бұл ретте М.Дулатовтың «Қазақ» газетінің бас мақаласы ретінде басылған «Абай» атты мақаласындағы: «Абайдың өлген күнінен қанша алыстасақ, рухына сонша жақындармыз», – деген аталы сөзі ойға оралады. Шындығында, уақыт көші қанша алыстағанымен де, ұлы ақын мұрасына, рухына соншалықты жақындай береріміз анық. Ендеше, туғанына биылғы жылы 165 жыл толып отырған Абай Құнанбайұлының біздер үшін қалдырған даналық ойлары мен гауһар жырларын «сезімді көкірегімізге» қондырып, ғибратты істерімізбен жастарға үлгі бола білейік…

Алашқа айтар датым…
– …Абай шығармаларының парсы тіліндегі аудармасы мүлде сын көтермейді. Абай туындыларын парсыша аударғандар ақынды ойшыл, дана емес, әншейін айқайшы біреу қылып шығарған. Болашақта Абай шығармаларын қай тілге аударсақ та, бұл мәселе қатты ескерілуі керек. Сондықтан ендігіде өзгенің аудармашысына телміріп отыра бермей, өз мамандарымыз бен аудармашыларымыздың әлеуетін іске жарататын кез жеткен тәрізді.

Әңгімелескен Әлем МӘДИ, Семей

2 Сәуір 2010
Бұл мақала 74 рет оқылды, ал бүгін, 13 рет

 пікір - “Абай туындыларын парсыша аударғандар ақынды ойшыл, дана емес, әншейін айқайшы біреу қылып шығарған”

1. Айжан:
   2 Сәуір 2010 - 17:47

   Даты орынды екен Ким биледи енди парсыша аудармасын окып кормеппиз айтеу ана тилге мына тилге аударлды деп дындай болып журмиз Катан бакылау сын керек десе мемлекттик денгейдеги сын керек аудармаларга

1. Қ.М.Шадкам:
   4 Сәуір 2010 - 18:23

   Абайдың туындылары талай тілге аударылып , солардың ішінде парсы аудармасы ғана сөзге іліккені кездей соқ па екен ? Менің білетінім тәжіктер орысшдан аударғаны болса оны тіпті аударма екен деп айтуға аузым бармайды . Бірақ Абайдың екі томдық толық жинағын жер жүзінде бірінші рет парсы тіліне аударғаныма мақтана келіп , соған жөнді сын айта алар Абайтанушы жоқ қой деп қынжыламын . Бұл еңбек 10 - 15 жылдай инемен құдық қазған бейнеттің жемісі болып табылғанын Абайдың аруағы мен құдайы ғана білсе керек . Мен болсам ол абыздың олеңдерің өлең , қара сөздерін қара сөз түрінде қаз қалпында аудара отыырып поема мен басқа тілден аударғандарын да парсылай тастамадым . Абайға деп шыққан энциклопедияны ақтарып қырағанымда оның кейбір өлеңдері тек мен арқылы тәржімаланғанын біліп төбем көкке тиюге бір елі ғана қалғандай болды . Сөйткен көкеңді биыл қазақстанның Горгандағы бас консулдығы Наурыз көжесіне шақырмай қойды . Абайдың өзіндей тобықтылардан қорлық көргені сияқты санға ілінбей жүргеніме тоба демесіме болмас !

شگون سيزده

                         شگون سيزده

 

ديروز 13 فروردين ، از نظر عوام ، منحوس بشمار مى رفته و ايرانى جماعت براى گريز از نحوست آن به دشت و صحرا زده و بخيال خود سيزده بدر كرده و مى گفته اند : سيزده بدر، چهارده به تو، سال دگر بچه بغل . گرچه سعى در زدودن اين تصور باطل از ذهنيت عوام الناس شده و آن را در تقويم به عنوان « روز طبيعت » و تعطيل اعلام داشته اند چندان اعتنائى به حفظ طبيعت نمى گردد و هنوز در بر همان پاشنه مى گردد كه مى گشت . الغرض ، انگار هنوز كسى متوجه نيست كه طبيعت بر نظمى خاص مبتنى بوده و هر كدام از پديده هايش طبق قانونمندى استوارى به منصه ظهور مى رسد ؛ چنانكه هر يك از ساعات ، دقايق و ثانيه هاى حركت زمين و كرات سماوى قابل محاسبه است . حال اگر تغييرى هم در اين امور اتفاق افتد علت آن قابل شناخت و پيش بينى است . البته گرچه چرخش عوامل طبيعى تكرارى بنظر مى آيد ، با اندكى تعمق مى توان پى برد كه تحويل هر سال نو هيچ گاه  در يك نقطه از زمان و مكان واحد صورت نمى گيرد . به عبارت ديگر اين مسير ساليانه در بخشى متفاوت از كهكشان جريان مى يابد و نبايد مدعى تكرار مكرارات شد . اين حكم شامل عوالم ديگر نيز مى شود . سال نو عين نوروز جامدات ، نباتات، حيوانات و انسانها نمى باشد . بنابراين قرار نيست كه به بهانه فرا رسيدن سال نو بگوئيم: روز از نو،  روزى از نو . متاسفانه هر سال شاهد تشريفاتى عرفى هستيم كه به صرف عادت و رسم برگزار مى شود . بدتر از همه هم اين است كه معمولا مى گوئيم: سال به سال دريغ از پارسال . يعنى قرار بوده به دستآوردهاى سال سابق اكتفا شود و اگر اوضاع بدتر شد بايد شكرگزار بود . اما در ماوراء ظواهر امور حقايقى هست كه از شدت ظرافت متوجه شان نمى شويم . البته كردگار گيتى هر روز در شأنى ديگر است . پس بندگانش ، به مثابه جانشينان او در عرصه آفرينش هر آن مطابق شأنش بايد عمل كنند ؛ وگرنه عدمشان به ز وجود محسوب خواهد شد . اينكه 13 فروردين را بد شگون می نامند معلول ذهن عليل قائلين به اين باور باطل است . حقيقتأ هيچ يك از ايام روزگار فى نفسه بد يمن نمى باشد . چنين اعتقاد ناصواب انعكاس كج خيالى عده اى جاهل در فرهنگ چامعه بوده كه به علت عدم روشنگرى علماى بى عمل شايع گرديده است . صاحب اين قلم كه هفت پشتش ايرانى نيست وليكن شخصا در فضاى آداب ايرانى قرار دارد هر 13 فروردين به ياد يكى از سيزده بدرهاى قبلى مى افتد كه قزاقها نيز ، طبق اين رسم ديرينه آن روز به دامن نودميده صحرا و كوه پناه برده بودند. بعدازظهر آن روز در جنگل قرق آشوبى برپا شد. ماجرا از آنجا آغاز گرفت كه چند نفر جوان قزاق در صدد رفع مزاحمت چند ناكس محلى از جان چند زن و دختر فارس برآمده و آنها را دك مى كنند . ساعتى بعد افراد كذائى با هم محلى هايشان ، مجهز به چوب، تبر، زنجير و غيره برمى گردند و به زن و بچه هاى بى خبر از ماوقع حمله ور شده و به هيچ چيز ابقاء نمى كنند. كاسه كوزه ها را به هم مى زنند . اطفال و نسوان كتك مى خورند. شيشه ماشينها خورد مى شود . خلاصه كلام ، جنگ مغلوبه شده آن جمعيت به اعماق جنگل تا بلندى هاى تپه و كوه متوارى مى گردند . هيچ كس هم به داد مردم مزبور نرسيد. برخى تا صبح فردا به خانه برنگشتند . وقتيكه حواسها كمى جمع شده به پاسگاه و دادگاه مراجعه نمودند ؛ چنانكه افتد وداني ، شكايتها ی آنچنانی – به علّت فقد دلايل محكمه پسند كافی –منجر به بايگانی شد .لبّ مطلب اين است كه گويا در آن واقعه مؤلمه كسی ، غير از قزاقها و بوميها ، حضور نداشت . يا ديدند و ناديده گرفتند . گيريم كه آن قزاقها آخرين قوم مهاجر به اين سامان بوده باشند ، مگر با اين قبيله هم قبله نبودند ؟آيا براي ناقزاقها قوميت از هوّيت دينِی پرقيمتتر بود ؟

حال بيش از 40 سال از آن حادثه اسفناك می گذرد ولی هنوز جای زخمش بر دلم زق زق مي زند . سي سال هم از انقلاب اسلامي سپري شده و باز همه از عدم كفايت قوه قضائيه در فيصله دعاوی حقوقي و جزايي  مي نالند . حكايت اعمال نفوذ از مابهتران در روند دادرسي نقل محافل است . غالباً بر لزوم حمايت از مستضعفان تأكيد مي شود .امّا تشخيص اين مقوله به سليقه قضات محول شده كه هر كدام در اين خصوص ادعاي اجتهاد دارند . در واقع معيار واحدي براي سنجش چنين امر خطيري نيست تا به مثابه قانون لازم الاجرا براي اولی الامر ( كارگزاران كشور ) منظور شود . اكثريت قريب به اتفاق عوام و خواص ملت به صرف تعصبات قومي ، صنفي ، ديني و مذهبي – فرقه اي از تمكين به قوانين و مقررات اباء مي ورزند . حال آنكه خداوند متعال نيز از سنت خود اباء نمي ورزد . بايد دانست كه كلّ عالم خلقت شامل طبايع گوناگون است . هر يك از آفريدگان به اقتضاي طبع خود كه همانا قانونمندي حاكم بر آنان است رفتار مي كنند . غير از انس وجان ساير مخلوقات كرهاً مطيع پروردگار خودند ؛ اما انسان و اجنّه آگاهانه از اوامر الهی اطاعت مي نمايند يا سر به طغيان بر مي دارند . علی ايّ حال ، انسان به مثابه انسان تقديرش مرهون عمل اوست . اينكه در برخی ذهنيت ها سيزده فروردين روز نحسي به حساب آيد ربطي به نحوه چرخش طبيعت ندارد و عذري بدتر از گناه جهت توجيه كج مداري جاهلان از شرايط زمانه است . همانا خداوند قومي را وسيله تغيير قرار نمي دهد تا خود كارساز تغييرات شوند .       

به كه ت باطر مرزاغوُلوُلی

БЕКЕТ БАТЫР МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ

 Бекет Ата Мырзағұлұлы (шамамен 1750-1813) - қазақтың батыры, қолбасшы, ағартушы, ойшыл, сәулетші.

Жастайынан оқу-білімге құмар, ерекше дарынды, парасатты болған. Хорезмдегі Пақыржан қажыдан оқыған.

Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына төн жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған:

біріншісі - халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан батыр;

екінші - ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан ағартушы;

үшінші - ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған сәулетші;

төртінші - мүсәпірлер мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал азамат және аса маңызды оқиғаларды болжай білген сәуегей.

Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, «Мединеде - Мұхаммед, Түркістанда - Қожа Ахмет, Маңғыстауда - Пір Бекет» деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын.

Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. 

Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекет батырға оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді жөне оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған.

Бекет ата жер асты ғимараттарын қашап жасаудың ежелгі дәстүрін дамытқан.

Қазіргі таңда Бекет атаның Адамдықтың Ақ жолы, Әулиелік өсиеттері өсіп келе жатқан жас буынды тәрбиелеуде көп септігін тигізіп отыр. Іс-әрекеті мен қадір қасиеті аңызға айналған Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітіне жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді.

Бекет ата ескерткіштері - Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.

Эдуард Эверсман: «Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда», - дейді. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Оғыландыдағы ғимарат жақсы сақталған. Оңтүстік Үстірттің Маңғыстау ойысына тірелген бір тұмсығының үзіліп қалған шоқысына қашалған. Үш-төрт қанат көлеміндей үш бөлме. Бекет ата мүрдесі осы бөлмелердің бірінің іргесіне қашап орналастырылған. Жерасты ғимараты маңында Бекет ата пайдаланған бұлақтар, құдықтар бар.

Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.

 

Дерек көздері:

Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 3 том,

«Тарихи тұлғалар» кітабы.

ادامه نوشته

قورقت بابام توككه ن جر

Қорқыт бабам төккен жырын

«Жазушы» баспасынан 1986 жылы жарық көрген «Қорқыт ата» кітабындағы Қорқыт ата бейнесі.

26.03.2010

Нұрлытай ҮРКİМБАЙ

Қазақ халқының көнеден қалған рухани мұраларының бірі - «Қорқыт ата» кітабы. Даналық дастаны деп аталатын бұл шығарма ежелден күллі түркі әлеміне ортақ мұра.

КӨСЕМ СӨЗДІҢ ШЕБЕРІ

Бала кезден білетініміз, Қорқыт ата - өмірде болған адам. Дей тұрғанмен, жырдағы Қорқыт - аңыз-әңгімеге толы мифтік бейне. «Қорқыт ата былай деген екен...» деп басталатын нақыл сөздер көбіне-көп халық арасындағы мақал-мәтел мен қанатты сөздерге тым ұқсас келеді. Осының өзі-ақ дана бабаның атынан қарапайым халықтың өз арман-мұңдарын, ой-тілектерін қағазға түсіріп отырғанын аңғартады.

Сөзіміз дәлелді болуы үшін «Жазушы» баспасынан 1986 жылы жарық көрген «Қорқыт ата кітабы» атты жинақтағы «Қорқыттың нақыл сөздері» деген кіріспесіне назар бұрсақ.

«Жазушы» баспасынан 1986 жылы жарық көрген «Қорқыт ата» кітабының мұқабасы.

«Қорқыт атадан қалған бір сөз мынадай...» деп басталатын базбір нақыл сөздерді мысалға келтіріп көрелікші:

«Тәңірісі құрамаса, ешкімнің бірі екеу болмайды»,

«Тәңірі бәндесінің пешенесіне не жазса, сол болады»,

Оның жазуынсыз адам жамандық көрмейді, ажал келіп, өлмейді»,

«Жігіт тірісінде Қаратаудай қылып, бір күн тыным көрмей дүние жияды, байды. Бірақ соның ішінен ол өзіне тиісті үлесін ғана жейді»,

немесе:

«Менмен, тәкаппар адамды Тәңірі сүймейді»,

«Басқалардан өзін жоғары ұстаған адамға Тәңірі бақ бермейді»,

«Күлді қаншама үйгенмен төбе болмас»,

«Қара есектің басына жүген таққанмен-тұлпар болмас»...

Міне осылайша, бүгінгі қолданысымыздағы мақал-мәтелдерге төркіндес нақыл сөздерді «Китаби дедем Қорқуттан» көптеп табуға болады.

«Қорқыт ата кітабын» орыс ғалымы, академик В.Бартольд ондаған жылдар бойы зерттеп, аянбай, тер төгіп, орыс тіліне аударған.

Ғалым Бартольдтың аудармасы негізінде «Қорқыт ата кітабын» қазақ тіліне аударған ғалымдар: филология ғылымдарының докторы, профессор Әуелбек Қоңыратбаев пен ғалым Мардан Байділдаев болатын.

Ол еңбек жоғарыда айтқанымыздай, 1986 жылы жарық көрген еді. Аудармашылар сондай-ақ қазақша мағынасын саралау барысында 1950 жылы жарық көрген жыр аудармасының Баку нұсқасын да басшылыққа алғандарын өз еңбектерінде жазған екен.

ӘР ЖОЛЫ ТҰНҒАН ИМАНДЫЛЫҚ

«Қорқыттың нақыл сөздері» атты кіріспедегі «Бисмиллаһи Рахмани Рахим» деп басталатын қасиетті сөздер Баку нұсқасында алынып тасталғандықтан, қазақша аудармасына да енгізбеуді жөн санағандарын қос ғалым ғылыми түсініктемелерінде ескерте кеткен. Бәлкім советтік қызыл идеологиядан қаймығулары оларды осы әрекетке итермелеген болар?!

Демек жырдың түпнұсқасы мен В.Бартольд аудармасы - Құранның қасиетті сөздерімен басталған деген сөз.

Енді аталған кітаптағы «Қорқыттың нақыл сөздері» атты кіріспесінен тағы біраз мысал келтіріп көрелік:

«...Қорқыт ата тағы не айтқан екен: «Аузымды ашсам, тіліме кәлима келеді.

Аллаға - шексіз құрмет! Алланың досы, дініміздің егесі Мұхаммедке - құрмет!

Сол Мұхаммедтің оңында тұрып дұға оқыған Әбубәкірдің аты өлмесін!...

Құранның бетін ашып, «Ясин» сүресін оқығандарға құрмет!... Сөзі көктен түскен, ретімен тізіліп, тілімізді кәлимаға келтірген Құранға - құрмет!...

Аласа жерге салынған Алланың үйі - Меккеге-құрмет!... Күндердің жақсысы - жұма өлмесін!... Бүкіл ғаламды жаратқан, теңдесі жоқ Аллаға - құрмет! Хан ием, көкте тұрған сол Алла бізге рахым етіп, жар болсын!» деген екен Қорқыт ата.

ҒАСЫРЛАРДАН ЖЕТКЕН НҰСҚА

Ғалымдардың айтуынша, «Қорқыт ата кітабының» қос қолжазба нұсқасы бүгінгі күнге дейін сақталған екен. Оның біріншісі - Дрезден (Германия) қалалық кітапханасының сирек қолжазбалар қорында көрінеді. Біз тілге тиек етіп отырған аударма осы Дрезден нұсқасы.

Ал мұқият сақталған екінші нұсқа - Италиядағы Ватиканның Аростолика кітапханасында.

Алғашқы нұсқа 12 жыр, яғни 12 оғыз-намеден тұрады. Екінші қолжазба - бар болғаны 6 жырдан құралған.

Филология ғылымдарының докторы, профессор Немат Келімбетовтың дәлелдеуінше, аталған шығарма «...VII-VIII ғасырларда Сырдария бойын мекен еткен оғыз-қыпшақ тайпалары арасында дүниеге келіп, сан ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа тараған-рухани қазына...»

Сондай-ақ, осы ғалымның айтуынша, Қорқыттың анасы қыпшақ тайпасынан, әкесі Қарақожа оғыздарынан екен.

«Міне сондықтан да Қорқыт ата қыпшақтар мен сол кезде Сырдария бойын мекендеген оғыздар арасында, екі жаққа бірдей ел ағасы атанған. Данышпан қарттың ұзақ жылдар бойы ел басқарған көсем болғанын, өз өмірінде үш хан тұсында уәзірлік қызмет атқарғанын дәлелдейтін тарихи деректер бар» дейді ғалым Немат Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті» атты еңбегінде.

Ғалымның осы тұжырымына «Қорқыт ата кітабының» «Жырдың кіріспесі» деп аталатын бөлімінен дәлел келтіріп көрелік:

«Баят руында Қорқыт ата дейтін білікті, сәуегей адам болыпты. Тәңірі зердесіне салған соң, оның барлық болжамдары қатесіз келген.

...Оғыз тайпаларында Қорқыт ата ең қиын деген мәселелерді шешкен. Қандай ғана қиын істе болмасын, Қорқыттың кеңесін алмай, ел ешбір жұмысқа қол ұрмаған.Ел оның барлық өсиетін, билігін Бұлжытпай орындаған», деп жырланған жыр кіріспесінде.

Тайға таңба басқандай келтірілген бұл үзінді Қорқыт атаның тарихи тұлға екендігіне-бұлтартпас дәлел.

Бұл тұжырымды ғалым Әуелбек Қоңыратбаев одан әрі шегелей түседі:

«Қорқыттың нақыл сөздерінде...» «Бұл жырды Қорқыт айтқан»... деп отырады.Сонда Қорқыт әулие емес, оғыздардың үлкен ойшылы, эпос ақыны боп көрінеді. Сонымен бірге Қорқыттың өзін де барлық жырдың бас кейіпкерінің бірі ретінде көрсетеді», дейді филология ғылымдарының докторы, профессор Әуелбек Қоңыратбаев.

Біздің ойымызша, демек Қорқыт атаның осы дастандар ауторы ретінде көрсетілуі оның Жаратушы айрықша дарын берген ел перзенті екенін айғақтаса керек.

Ал Қорқыттың 12 жырдың өн бойындағы негізгі кейіпкерлердің бірі ретінде сипатталуын, бабалардан бізге мирас боп қалған осынау жазба жауһарларымызға, яғни «Қорқыт ата кітабына» Халық деген талантты ұлы аутордың қосқан шығармашылық үлесіне дәлел деп қарағанымыз жөн болар.

Осынау тарихи құнды еңбекті зерттеу ісіне академик Әлкей Марғұлан мен филология ғылымдарының докторы Дандай Ысқақов та өлшеусіз үлес қосқан.

ҚАЗАҚ ДАЛАСЫН ТЕРБЕГЕН ЖЫРЛАР

Аталған шығармалардың жалпы түркі тектес халықтарға ортақ мұра екендігін түрколог ғалымдардың барлығы дерлік баса айтқан.

Дей тұрғанмен, «Қорқыт ата кітабындағы» ол батырлық баяндарда, яғни қайталанбас жырларда жиі ұшырасатын адам есімдері мен жер-су аттары аталған тарихи оқиғалардың қазіргі қазақ даласында өткендігін айғақтайды.

Мысалы, сол хикаяларда Алатау, Қаратау, Қазығұрт, Қазылық тауы, Көкше теңіз, яғни Балқаш көлі, Арқа белі сияқты жер-су аттары жиі ұшырасады.

Ғалым Немат Келімбетовтың айтуынша, 12 жырдың біраз жырлары өзара ортақ кейіпкерлер және жалғасты сюжеттер арқылы бір-бірімен байланысып жатады.

Десе де, ол жырлар оқиғаның дамуы, өрбуі тұрғысынан белгілі бір хронологиялық тәртіппен орналаспаған екен. Себебі, алдыңғы жырлардың бірінде «қайтыс болды» деп жарияланған кейіпкерлер содан кейінгі жырларда қайтадан оқиғаға араласып жүретін көрінеді.

Сондықтан ғалым Немат Келімбетов «Жазушы» баспасынан 1986 жылы жарық көрген «Қорқыт ата кітабы» жинағындағы батырлық дастандарды логикалық желі тұрғысынан мынандай тәртіппен жүйелеуге ұсыныс жасаған екен. Яғни, ол жыр-баяндар 8, 1 ,3, 4, 11, 2, 5, 6, 7, 9, 10, 12 деген тәртіппен орналастырылғанда ғана жинақта хронологиялық жүйе қалыптасатын көрінеді.

Осы 12 дастандағы поэзиялық ұйқастар оның прозалық мәтінімен өзара астаса үндесіп, жырдың көркемдік қуатын күшейте түскен.

Осынау батырлық 12 баянның әрқайсысы дерлік жыр ауторының Аллаға мінажат етіп, Жаратқаннан жарылқау тілеуімен аяқталып отырады.

Мысалы, «Кітаптағы» «Сыртқы оғыздардың ішкі оғыздарға қарсы бас көтеруі...» деп аталатын ең соңғы 12-ші жырдың соңғы түйінінде былай деп жырланады:

Бұл жиынға Қорқыт атам келіп, қуанышты өлең айтыпты. Дін үшін күрескен сол батырлардың ерлігін жырға қосыпты... Адам өмірі өткінші... Құдай сені өлгеніңше дініңнен айырмасын! Ақ сақалды әкеңнің барған жері жұмақ болсын! ...Иманды жүзіңді көрген соң бес ауыз сөзбен дұға оқыдық. Ол дүниеде Мұхаммед саллалаху алейхиуассалам пайғамбар үшін Алла сенің күнәңді жеңіл етсін!»-деген тілекпен соңғы жыр аяқталған екен.

Әрбір батырлық баяны бір немесе бірнеше талдау еңбектерге арқау боларлық бұл «Қорқыт ата кітабы» жинағы біздің ата-бабаларымыздың ұлттық жазба әдебиетімізге қайталанбас қаншама жауһар дүниелерді қосып кеткенін айғақтаса керек.

Өткеніміздің рухани өлшемдерін іздесек, «Китаби дедем Қорқутқа» қайрылайық, ағай

.

ايا سمن روی چشم گوهر ( آبای )

ايا سمن روي ديده گوهر،

لب لعل گونت كبريت احمر ،

گلوگاهت از برف خوشتر ،

نازك ابرويت يد بيضا .

اي جميلان را خودت رهبر ،

عاشقت گشته همين كمتر ،

سليمان ، جمشيد و هم سكندر ،

به ملك خود نتوانند داد مهرت را .

اگر چنان پيش آيد ،

كه روياروي كنم تماشايت ،

چشم بسته و خسته بغايت ،

چرا بي حال گردي ز سر تا پا ؟

                                                                       ترجمه : حم . شادكام

 

آيين نوروز در جمهوری قزاقستان

آئين‌ نوروز در جمهوري قزاقستان

 

ايراس: مردم قزاقستان نوروز را اعتدال بهاری می دانند و بر این باورند که در این روز ستاره های آسمانی به نقطه ابتدایی می رسند و همه جا تازه می شود و روی زمین شادمانی بر قرارمی شود. همچنین قزاق ها معتقدند که نوروز آغاز سال است و در میان آنان عبارات زیبایی دربارۀ نوروز وجود دارد . نوروز روزی است که یک سال منتظرش بوده اند نوروز روزی است که خیر بر زمین فرود آمده و بالاخره نوروز روزی است که سنگ نیلگون سمرقند آب می شود:

 

 

در شب سال تحویل تا شب قزیر صاحبخانه دو عدد شمع در بالای خانه اش روشن می کند وخانه اش را خانه تکانی کرده و چون مردم قزاق عقیده بر این دارند که تمیز بودن خانه در آغاز سال نو باعث می شود افراد آن خانه دچار بیماری و بدبختی نشوند آنان بر این مساله ایمان دارند و آن را هر ساله رعایت می کنند.

 

 

در شب نوروز دختران روستایی قزاق با آخرین گوشت باقیمانده از گوشت اسب که سوقیم نام دارد غذایی به نام اویقی آشار همراه با آویز می پزند و از جوان هایی که دوستشان دارند پذیرایی می کنند . آنان نیز در قبال آن به دختران آینه و شانه و عظر هدیه می کنند که آن را سلت اتکیتر می نامند و به معنی علاقه آور می باشد.

 

 

در عید نوروز جوانان یک اسب سرکش را زین کرده و عروسکی که ساخته دست خودشان است با آویز زنگوله ای به گردنش درساعت سه صبح که ساعتی معین از شب قزیر است رها نموده تا از این طریف مردم را بیدار نمایند. عروسک در حقیقت نمادی از سال نو است که آمدن خود را سوار بر اسب به همه اعلام می کند.

 

 

نوروز برای قزاق ها بسیار مقدس بوده و اگر در این روز باران یا برف ببارد آن را به فال نیک گرفته و معتقدند سال خوبی پیش رو خواهند داشت. در عید نوروز مردم لباس نو و سفید به تن می کنند که نشانه شادمانی است. دید و بازدید اقوام دراین ایام با زدن شانه ها به یکدیگر از آیین و رسوم مردم قزاق در ایام عید نوروز می باشد، همچنین پختن غذایی به نام نوروز گوژه(کوژه = آش) که تهیه آن به معنی خداحافظ با زمستان و غذاهای زمستانی است و از هفت نوع ماده غذایی تهیه می شود در این ایام جزو آیین و رسوم این سرزمین می باشد.

 

مسابقات معروفی نیز در ایام نوروز در قزاقستان برگزار می شود که از مهمترین آنان می توان به «قول توزاق» اشاره  نمود که بین گروههای مرد و زن برگزار می شود. اگر برنده زن ها باشند  قزاق ها معتقدند آن سال خوب و پربرکتی است اگر مردها پیروز شوند آن سال نامساعد خواهد بود. از دیگر مسابقات می توان به کوکپار برداشتن بز از مکانی مشخص توسط سواران، آودار یسپاق، قیزقوو و آلتی باقان اشاره نمود. در عصر نوروز نیز مسابقه آیتیس آغاز می شود که مسابقه شعر و شاعری است.

* نام:

ايميل:

* نظر:

حكمت ( 11 ) خواجه احمد يسوی

 حكمت (11 )

ایا دوستان عشق پاک من اختیار بکردم ،

این دنیا را همیشه دشمن خود شمردم ،

یقه ام را گرفته پناه به حق ببردم ،

در باب عشق من اینک همچون منصور بگشتم .

در راه عشق عاشق شده منصور رفت ،

به عشق حق چنگ بزد ببسته خود کمر سخت ،

ملامت و اهانت در ره شنید بسی زفت ،

ای مؤمنان من نیز هم مثل منصور بگشتم .

آن منصور دلباخته انا الحقش بر زبان ،

بیامده جبرئیل انا الحق گفت هم چنان ،

رهنمودش جبرئیل که دست بشوی خود ز جان ،

بر سردار برفته دیدارش را بدیدم .

وقتی منصور بیامد دار خمیده خود گرفت ،

آنان که بودند بصیر سخت بماندند در شگفت ،

الله فکنده پرتو تحت حمایت گرفت ،

من بگفته واشوقا رخسارش را بدیدم .

ندا آمد بر آن دار رنجش مده بی حساب ،

محکم بمان در جایت هر سو مده پیچ و تاب ،

« هان ، نکنی اصابت » سنگ را بشد این خطاب ،

لوح محفوظ من اندر اسرارش را بدیدم .

سیصد ملّا جمع شده بس نوشتند روایت ،

روایت است شریعت من هم کنم کتابت ،

 طریقت و حقیقت حق را کنند  حمایت ،

سر خود را بداده سرّ دادار فهمیدم .

انا الحق را معنائی نمی داند هیچ نادان ،

دانا باید در این راه از جمله پاک مردان ،

بندگان خردمند حق یاد کنند چون جانان ،

از جان خود گذشته جانانه را بوسیدم .

ایما کردم گر داناست معنای آن بداند ،

از علم قال نوشتم و بگفتم از من نشان بماند ،

اقوالم را گوهر بار در دل خود نشاند ،

سخن گفته من ز حال عاشقانرا سپردم .

آن منصور خود باخته با حقارت شد ادا ،

سر حرفی از یاران راهش بکرد او جدا ،

حال دلش نداند هیچکس گواه است خدا ،

خونها بسی بخورده من هم گواه بگشتم .

انا الحق شاه منصور نمی باشد نابجا ،

او یافته است هدایت گمراه نبود همچو ما ،

آگاه نیند ناجنسان از اینگونه نکته ها ،

آگاه شده من باری بوی خدا گرفتم .

شبی گریست تا سحر منصور غریب خود بسی ،

پرتوش را افکنده الله نمود رحمتی ،

نظر کرده از آن پس چلتن دادند شربتی ،

بدانایان من اینک این قول ها را بگفتم .

نادانها را بباشد حرف مفتم حیف حکمت ،

بهر کمر ببستن کو آدم با همّت ،

بهمدیگر ننمایند بهر دنیا هیچ شفقت ،

من اسیر ظالمان شده چنین بمردم .

بر ظالمان نیست حرج در ما بود هر خطا ،

حلق درویش مردارست زان نگذرد یک دعا ،

گر نرسد حق بداد زان بس گله تو نما ،

اینک بگویم ترا آنچه ز حق شنفتم .

ظلمی کند گر ظالم گریه بکن تو نزدم ،

اشکی بریز پناه جوی باید بندی کمر هم ،

از حرام و با شبهه پرهیز کن دلت شده پر از غم ،

بر ظالمان بس بلا حواله من بکردم .

ظالمان را چه قربست ؟ پروردگار من هستم ،

منظور نداشتی خالق ، از یاد تو پس رفتم ،

از من نظر گرداندی بسوی عبد بس پستم ،

من کار ظالمان را باری رواج بدادم .

همین بود سزایت ، غوث از خدا نخواستی ،

گریان بیادش شبها بر ز بستر نخاستی ،

گفتم ترا حقیقت گوش نکردی براستی ،

دست ستم کاران را پس من دراز بکردم .

دل را بحق نسپردی ای غافل بی خبر ،

دنیا که بوده حرام از آن نکردی حذر ،

از نفس خود نگذشته به حق نکردی نظر ،

در کار نفس گربز من هاج و واج بماندم .

از ظالمان چه شکوه ، ستمگر است خود نفست ،

ریا بود خوی تو ، بی اثر است پس حرفت ،

مال دنیات بس دادم ، سیر نشود هیچ چشمت ،

حریصان را من چنین اندر سجّین گذاشتم .

لعل لبش جنبیده چنین بگفت او ترا ،

امّت من ، جان و دلم ، نور دیده است مرمرا ،

بنده حق ، امّت من هست کجا ؟

امّتم را حقیقی چنین خاطر نشاندم .

بنده خدا ،خواجه احمد ، حقّ را بگفت و برفت ،

عین الیقین در طریق زاری بکرده برفت ،

علم الیقین را در شرع راوی بگشته برفت ،

حق الیقین براستی اینک چنین بگفتم .

 

سخن پنجم آبای

سخن پنجم

اندوهي كه سينه را پر كند ، شخص را به اختيار خود هم نگذاشته سراپا را متأثر ساخته ، بندبند وجود را سست نموده ، يا از چشم بصورت اشك جاري مي شود ، يا از زبان بصورت سخن روان مي گردد . خود ديده ام كه قزاقها آرزو مي كردند : « خداوندا ، مثل طفلي بي غم ساز ! » . اين كارش همانا خويش را از كودك هشيارتر وانمودن و تظاهر به عدم غفلت از هيچ چيز و كسي اندوهگين بودن است . اگر بپرسي اندوهش چيست آن را از ضرب المثلهايش درخواهي يافت : « اگر تا نيمروز عمرت باشد ، به اندازه يك روز مال جمع كن » ، « خود اگر نادار باشي ، پدرت هم بيگانه است » ، « مال جگرگوشه آدم است » ، « روي صاحبمال روشن و روي بيمال چارق است » ، « آذوقه مرد و گرگ در راه است » ، « مال مرد نزد مردم است و هرگاه ميل كند در دست » ، « هديه بهم زند پرده » ، « دست گيرنده ام دهنده است » ، « مردي كه مال يافت بي گناه است » ، « مأيوس از دارا ، مأيوس باشد از خدا » ، « اگر گرسنه شدي خانه پرمال را بچاپ » ، « از درياچه بي پاياب و از قوم بيخبر بيزار باش . » . اينگونه اقوالش بسيار و بي اندازه زياد است . ماحصل اين ضرب المثلها چيست ؟ معلوم شد : قزاق بخاطر آسايش ، بخاطر علم ، بخاطر سواد ، بخاطر عدالت غم نمي خورد ، اما غم مال مي خورد ، ليكن چگونگي كسب مال را نمي داند ، همه آنچه مي داند فريفتن مالداران و گرفتن صله تمجيد است و اگر نداد خصومت با او است . اگر مالدار باشد از خصومت با پدرش هم شرم ندارد . بهرحال ، ولو با اعمالي چون دزدي ، حيله ، شيادي و گدائي مال بدست آورد . نبايد او را خطاكار خواند .

اينان عقلشان از عقل بچه چه برتري دارد ؟ حال آنكه بچه از اجاق قرمز مي ترسد ، اينان از دوزخ هم نمي ترسند . بچه اگر شرمسار شود مي خواهد به زمين فرو رود ، اينان از هيچ چيز خجالت نمي كشند . آيا اين است برتري ايشان ؟ اگر آنچه را كه داريم بينشان تقسيم و به باد ندهيم ، تا ما هم مثل خودشان نشويم ، بيزار مي گردند . قومي كه مي جوئيم همين است ؟

 

Наурызды қарсы алудың нақты сағатын белгілеу керек пе ؟

Наурызды қарсы алудың нақты сағатын белгілеу керек пе?

  

31 желтоқсан күні түнгі сағат 12-де бала-шағамызбен бір шаңырақтың астына жиналып, жаңа жылды қарсы алуға дайындаламыз. Басқа кезде болмаса да, дәл осы күні отбасымыздың барлық мүшесінің басы қосылуын басты назарда ұстаймыз. «Жаңа жылды қарсы алған кезде кіммен болсаң, жыл бойы сонымен бірге өткізесің» деп ырымдайтынымыз тағы бар. Не де болса, дәл сол күн отбасы мүшелерінің түгелдей басын қосатын отбасылық мереке саналады. Расында да, жаңа жылды төрт көзің түгел отырып, отбасымен бірге қарсы алудың өзі қандай ғанибет! Осы орайда 21 наурыз күнінің нақты бір сағатын белгілеу арқылы оны бүтін бір отбасының басын қосатындай отбасылық мерекеге айналдыра аламыз ба? Ұсынысымыз негізсіз де емес. 21 наурыз күні күн сәулесі жер шарының шығыс бөлігінен таңғы сағат 6-да себездеп атқан кезде біздің өңірімізде бұл сәт түнгі сағат 3-ке тұспа-тұс келеді. Сондықтан да қазақ халқына жаңа жыл 21 наурыз күнгі таңғы сағат 3-те келіп кіреді екен. Ал дәл осы сәтте даланы Қызыр баба аралап, Самарқанның көк тасын ерітетін көрінеді. Ендеше, 21 наурыз күні түнде бүкіл отбасы қосылып, жаңа жылды қарсы алып, дала кезген
Қызыр бабадан неге тілек тілемеске?!

Ислам ЖЕМЕНЕЙ, филология ғылымының докторы:

Иә
21 наурыздан 22 наурызға өтер түнді жаңа жылды қарсы алу мерекесі ретінде тойлаудың маңызы зор. Бұл бастаманы қуана отырып қолдаймын. Отбасының төрт көзі түгел қосылып, наурыз көже ішіп, Қызыр бабадан тілек тілесе, ұлттық ерекшелігімізге әлдеқайда жақын дүние болмас па еді. Және осы бастаманы ресми түрде мемлекет тарапынан бекітсек, оны отбасылық мерекеге айналдыруға да болады. Біз әрқашан салт-дәстүр, мерекені заманымызға сай бейімдеуден қашпауымыз керек. Және бейімдеу арқылы оны халықтың игілігіне сай қолданудың да маңызы зор.
Әсіресе осы жылдың басты оқиғасы – Біріккен ұлттар ұйымы Бас ассамблеясының 21 наурыз күнін әлемдік мереке ретінде тойлауға қарар шығаруы. 

Яғни біздің бұл мерекемізді бүкіл әлем мойындап отыр. Ұлыстың ұлы күні бұдан былай тек түркі халықтарының ғана емес, бүкіл адамзат мұрасының құрамдас бір бөлігі ретінде аталып өтуі – зор жетістік. Ендеше, бүкіл адамзаттың тойланар мерекесін өз игілігімізге сай пайдаланып, артықшылығын әлемге мойындата білсек, көп нәрседен ұтар едік. Наурыз мерекесінің бір ерекшілігі, бүкіл жер-дүниенің жаңаруымен тұспа-тұс келеді. Осы орайда Наурыз мерекесінде әрбір отбасы бас қосуымен қатар, осы күні әр отбасы бір тал егуін дәстүрге айналдырсақ деп армандаймын. Бұл экологиялық пайдасына қоса, адамзатқа психологиялық тұрғыдан да зор жетістік болмақ. Ата-анасына қосылып бір тал еккен бала ертеңгі күні табиғатқа да жанашырлықпен қарар еді. Ал тал егудің қаншалықты пайдалы екені – онсыз да түсінікті жайт. Наурыз мерекесін тойлаумен қатар, отбасы болып атқарар осындай игі дәстүрлер ойластырсақ, нұр үстіне нұр болар еді.
Наурыз – адамзаттың бір-біріне қамқорлықпен қарар, мейірімділіктің, адамгершіліктің, бауырмалдықтың айы. Ендеше, адамзаттың осындай қасиеттерін паш етер іс-әрекеттермен үйлестіру керек-ақ. Бұлардың бәрін мемлекеттік тұрғыдан бекітпесек, халықтық дәстүрге айналмайды. Сондықтан ең алдымен мемлекет тарапынан оң бетбұрыс керек. Наурыздай ұлы мерекеде тұтас бір отбасының жиналып, жақсы істерге бастама болып, жаңа жыл алдында бас қосуы – ұлтымыз үшін керек нәрсе. Сондықтан Наурыз мерекесін қарсы алудың белгілі бір сағатын белгілеуді қолдаймын. Тағы бір айта кетер жайт, жаңа жылды қарсы алудың нақты бір сағатын белгілеу оны одан әрі тойламай қоя салу дегенді білдірмейді. Наурыз тойын тойлау одан әрі жалғаса береді. Және дәл осы сағатта әрбір адам бір жақсы іс-әрекет жасаса немесе жасауды мақсат етсе, әлем үшін үлгі болар еді.

Қасымхан БЕГМАНОВ, ақын, халықаралық «Алаш» сыйлығының иегері:

ЖоқЖоқ, Наурыз мерекесін қарсы алудың нақты бір сағатын белгілеу арқылы оны отбасылық мерекеге айналдыруға қарсымын. Бұл наурыз мерекесінің кеңінен тойлануын да шектеуге алып келеді. Сондықтан мұқият алды-артын ойластырған жөн. Рас, наурыздың 21-інен 22-сіне қараған түн – күн мен түннің теңелетін мезгілі. Біздің бала кезімізде ауылдың ақсақалдары 22-сі күні таңның шапағымен жаңа жылдың жаңа таңын қарсы алып, тілек тілейтін. Алайда белгілі бір сағатты күтіп отырғанын естімеппін. Аталарымыз таң шапағымен жаңа жылды қарсы алған соң, әрі қарай Наурыз мерекесін тұтас бір ай бойы тойлайтын. Атының өзі айтып тұрғандай, наурыз мерекесі наурыз айы бойы тойланғаны жөн. 

Халқымыздың жері қаншалықты кең, мінезі қаншалықты дарқан болса, бұл мерекені тойлауға да шектеу енгізбеген. Мен де осылай ұзағынан тойлануын қолдаймын. Оның үстіне жаңа жылды қарсы алудың нақты бір сағатын белгілеп қояр болсақ, бұл орыстарға еліктегеніміз де болып кетер еді. Онсыз да біздің Наурыз мерекеміз – бір отбасының ғана емес, бүкіл ауылды бір қазаннан дәм таттырар, ауыл болып тойлайтын мереке.

Міржақып Дулатовтың кезінде «Қазақ» газетінде жарық көрген Наурыз мерекесі туралы мақаласы бар. Сонда: «Наурыз мерекесі – қазақтың жалғыз, өзіндік төл мерекесі. Қалған мерекелердің бәрі Батыстан, Шығыстан келген. Сондықтан бұл мерекеге діни ғұрыптарды араластырудың, бұрмалаудың қажеті жоқ», – деп атап көрсетілген. Мен де Міржақып Дулатовтың сөзіне қосыламын. Біздің ұлтта бұдан артық мереке жоқ. Сондықтан жөнді-жөнсіз бұрмалаусыз, қазақи қалыпта тойланғанын қалаймын. Жақында этнограф-ғалым Жағда Бабалық атамызбен сұхбаттасқан кітабым жарық көреді. Онда да этнограф атамыз: «Қазақтың ескі әдет-ғұрып, дәстүрін жаңа заманға бейімдеуден қашпауымыз керек, бірақ ұлт ерекшелігіне сай болсын», – дейді. Рас, жаңа заманға бейімдеуден қашпау қажет, бірақ оның бәрі орнымен болса игі.

Өз басым жаңа жылды бір сағатта күтіп алып отыруды қабылдай алмаймын. Сондықтан ай бойына тойлансын, халық қалағанынша бас қоссын, бұл мереке сонысымен ерекше.

Бейтарап пікір

Смағұл ЕЛУБАЙ, жазушы:
– Жалпы, Наурыз мерекесі – христиандардың жаңа жылынан екі-үш мың жыл бұрын қалыптасқан мереке. Біздің халқымыз үшін де бұл мерекенің орны ерекше. Наурыз мерекесін тойлаудың жаңа формаларын ойлап табудан қашпау керек. Мәселен, Наурыз мерекесін тойлау кезінде балаларды да ұмыт қалдырмаған жөн. «Наурыздың 21-і күні Қызыр баба елді аралайды» деген түсінік бар. Ендеше, Қызыр баба үстіне шапанын киіп, басына сәлдесін ораған қазақи кейіпте балаларға сыйлық таратса, қандай жарасымды болар еді! Өзіміздің Қызыр баба тұрғанда, Аяз ата не үшін керек?

Дайындаған Қуаныш ӘБІЛДӘҚЫЗЫ

20 Наурыз 2010
Бұл мақала 43 рет оқылды, ал бүгін, 20 рет

3 пікір - “Наурызды қарсы алудың нақты сағатын белгілеу керек пе?”

1. Жұмахмет:
   20 Наурыз 2010 - 18:55

   Смағұл аға Қызыр бабаны аяз ата жасап жанына снегурачка етіп көктем деп қызды ертіп қойдық қой.Не ұттық.Осыдан халық әбден жалықты.Сіз сияқты ағалар Наурыздың рәсімін емес ішкі танымдық дүниесін айтатын уақыт болды емес пе? Наурыз мерекесін бабаларымыз неге Ұлыстың ұлы күні деп атаған осыны ашып санамызға сіңірсеңіздер қалғаны өзі реттелмей ме? Қызыр ата сіздерге ойыншық па? Әр үйге бір кіріп мүмкін тост көтертетін шығарсыздар.Әркімге бір сыйлық үлестіретін Қызыр ата қәдірсіз ата емес қой.Қандай адамға Қызыр жолығады дегенді де түсіндірсек.Сондай боламыз деп талпынбас па едік.

2. Жанар:
   20 Наурыз 2010 - 21:19

   Наурызды үзбей, ежелден тойлап келе жатқан қазақтарда Наурыз таңнан басталады. Жастар ерте тұрып, ағайын -туыс, көршілерге алдымен барып көрісіп келеді.Өзіңнен үлкен бүкіл ағайын -туысқа көрісіп барғанша, Наурыз ұзаққа жалғаса береді. Сондықтан, Қасымханның пікіріне қосыламын.

3. Қ.М.Шадкам:
   21 Наурыз 2010 - 10:45

   Мерекенің аты айқайлап тұрғандай оның негізі парсы мәденйеті екені айдай анық . Түбін қазбалағанда , баяғы өткен заманда , Қазақтың ата - бабасы Ариялықтырмен бірге , осы өңірде өмір сүрісіп отандас болыпты . Сонда ауылдары аралас , қойлары да қоралас болса керек . Сондықтан той мен мерекелері де бірдей болыпты . Наурызды бастап дәп қылған Парсылар болып ата -бабаларымыз оны қостаған екен десек орынды шығар . Қалай екені белгісіз , ағайынның азары безерлеткені ғой , екі отандас еншілерін бөлісіп бірі көшуге тура келіпті . Дегенмен баяғы жол - жора өмірге жарамды болып жалғаса бергенін көріп жүрміз . Оны мәсихилер де әсіре мұсылмандар да мүртед коммунистер де құрта алмағаны халықтың кәдесіне жарағандықтан деп түсіну керек . Ал Наурыз жаңа күн дегені .Бұл құбылыс қаншама қайталанғанмен ескірмейді ғой . Себебі күнді бірайналған жер шары оны басқа бір орында табады . күннің өзі де құсжолымен аспанда ұша береді . Сонымен даму жалғаса береді . Осындай құбылыстарға сәйкес адамзат та барғансайын жаңа талапта болып игі пейілде болуы тиіс . Жақсы лебіз - жарты ырыс деген осы . Ұлыстың ұлы күні құтты болып , барша қазақтарды Қыдыр ата бірлік -берекеге бастасын !!!

ادامه نوشته