ساوٌوق په ن گلوٌپ كوپ آستانادا «آبايتانوٌعا» جه ز جوق

دات

ساۋىق پەن كلۋب كوپ استانادا «ابايتانۋعا» جەر جوق

ارىپتىڭ كولەمى: قالىپتى

 

ابايدىڭ تۋعانىنا بيىل 170 جىل. «ايدىڭ كۇننىڭ امانىندا» ۇرى شەنەۋنىكتەر ميللياردتاپ ۇرلاعان بيۋدجەتتەن ابايدىڭ 170 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ماردىمدى اقشا شىققان جوق، ەلەپ-ەسكەرگەن دە جوق.   انىعىندا كوپ اقشا ءبولىپ، استا-توك داستارقان جايىپ، ىشىپ-جەپ كەتەتىن توي دا كەرەك ەمەس دانىشپان ابايدىڭ مەرەيلى داتاسىنا.  قازاق ءۇشىن داڭعازا تويدان گورى اباي مۇراسىن حالىققا جەتكىزەتىن، تۇسىندىرەتىن، ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرەتىن ءبىر ينستيتۋت كەرەك. سوعان لايىق مەكەمە - استاناداعى جالعىز ابايتانۋ ورتالىعى، پانالايتىن ورىن تاپپاي ءجۇر بۇگىندە. كەمەڭگەر اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ، حالىققا تانىستىراتىن ورتالىق ورنالاسقان جوعارى وقۋ ورنى 1 جىل بۇرىن جابىلىپ قالعان. سودان بەرى ابايتانۋشىلار قانشا مەكەمەنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرسا دا، ماسەلە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. «31 ارنا» جاڭالىقتارى  ابايدىڭ مۇراسىن زەرتتەۋدىڭ ماشاقاتتارى مەن بيىل اتالىپ ءوتۋى ءتيىس 170 جىلدىق مەرەيتويعا دايىندىقتىڭ قالاي ءجۇرىپ جاتقانى تۋرالى حابارىندا بۇل ماسەلەگە ارنايى توقتالدى.

 

استانا قالاسىنداعى ابايتانۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، ءAbai.kz-تىڭ تۇراقتى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى - الماحان مۇحامەتقاليقىزى بىلتىر ورتالىق ورنالاسقان وقۋ ورنى جابىلعالى بەرى تەك جيعان-تەرگەنىن تۇگەندەۋگە عانا كەلەدى ەكەن. 2010 جىلدان بەرى ءار جەردەن قولمەن تاسىعان دەرەكتەر مەن كىتاپتار ەشكىمگە كەرەك ەمەس سيياقتى بولىپ قالعان. ال، 4 جىل ىشىندە ابايدىڭ عۇمىرىمەن تانىسپاقشى بولعان 7 مىڭنان استام ادام ورتالىققا باس سۇعىپتى.

استانادان توقىمداي جەر بۇيىرماعان ورتالىقتىڭ ديرەكتورى: «نەگىزى ابايتانۋ ينستيتۋتىنا وقۋ ورنىنىڭ جانىنان اشىلۋ عانا ماڭدايىنا جازىلىپ كەلە جاتىر. وسى وقۋ ورىندارىنىڭ جانىنان اشىلىپ كەلە جاتقان ابايتانۋ ءوزىنىڭ بولاشاعىنىڭ قانداي ەكەنىن دالەلدەپ بەرگەن دە ەدى. ويتكەنى 3-4 جىلدان اسپاي قارجى ماسەلەسىنە بايلانىستىجابىلىپ قالىپ وتىرادى»، - دەيدى.  راسىمەن دە، ەڭ العاشقى ابايتانۋ ورتالىعىن مۇحتار اۋەزوۆ الماتىداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت جانىنان اشقان. ول 4 جىلدان سوڭ جۇمىسىن توقتاتىپتى. بەرتىندەگى زەرتتەۋشىلەردىڭ دە باستاماسى كوپكە ۇزاماي توقىراپ وتىرعان. ەندى ەلورداداعى جالعىز ورتالىق جابىلىپ قالماسىن دەپ زىر جۇگىرگەن ابايتانۋشىلاردىڭ ۇسىنىسىن قالا بيلىگى ەسكەرگەن بولىپتى. ءبىراق، ازىرگە 1 عاسىر بۇرىن تۇرعىزىلعان تاريحي عيماراتتى جاڭارتىپ بەرمەك.

قازاقتىڭ حاكىم ابايىنا ءبىر ۇلكەن عيمارات لايىق ەكەنىن ايتاتىن زەرتتەۋشىلەر  بولاشاقتا وعان قول جەتكىزەتىنىنە سەنەدى. قارجى مەن جەر بولىنسە، بۇنداي عيماراتتى تۇرعىزۋ دا قيىندىققا سوقپاسى انىق. ال، ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ نەگىزگى تۇيتكىل قارجىدا دا ەمەس ەكەندىگىن ايتادى. «مۇنىڭ تۇك قيىندىعى جوق. تەك شەنەۋنىكتەر حالىقتىڭ ارىن، قامىن ويلايتىن بولسا، الاقانداي جەردى بەرە سالسا، تەز ارادا ءۇيدى سوعامىز دا وزىمىزبەن ءوزىمىز كۇن كورەمىز. ۇكىمەتتەن ەشتەڭە المايمىز. سوندا بۇل بيىك دەڭگەيگە شىعادى. ءبىر قادام جاساسا ءبىتتى - ماسەلە شەشىلەدى. ال ەندى سودان دا بىردەڭە جونىپ قالامىن دەيتىندەر بولسا، وندا ابايدىڭ ارۋاعى اتسىن وندايلاردى» ، - دەيدى پروفەسسور مىرزاحمەتوۆ.

بىر ايدان سوڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىندا اتالىپ وتەتىن ابايدىڭ 170 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي استانادا ءبىرقاتار شارالار جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. ناقتىراق ايتساق: اقىننىڭ ەسكەرتكىشى الدىندا كىشىگىرىم جيىن مەن كىتاپحانا، مەكتەپتەر دەڭگەيىندەگى وتىرىستار. جالپى، ابايعا ارنالعان العاشقى كەش وسىدان 100 جىل بۇرىن ءوتىپتى. عالىمدار، سودان بەرى اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي باسقوسۋ ءالى بولعان جوق دەيدى.

«قازاققا ەس كىرمەي، ابايدىڭ دانالىعى ەسكىرمەيدى» دەپ ءجۇرمىز. سول قازاققا بۇگىندە ەس كىرگەنى بىلاي تۇرسىن، ابايدىڭ ءوزىن ەسكەرمەي ءجۇر. قوس-قوستاپ كوتتەدج سالىپ، ماۋسىم سايىن شەتەل بارىپ دەمالاتىن شەندىلەر استانادان الاقانداي جەر بولسە، ورتالىق ءوزى-اق بوي كوتەرمەك. اباي ەشقاشان ەسكىرمەس. ابايىن، اباي كەرەك قازاعىن جەتىمسىرەتكەن اتقا مىنەرلەرگە ەس كىرسە ەكەن!

 

Abai.kz

• • #24
  • قاجی موُقامبه ت قاراكه ده ي
  • سن، 22/07/2015 - 18:00

  ه س كئرمه پتی قازاققا
  جؤُر عوي ألی آزاپتا
  آبايدی ه گه ر سوُيسه ولار
  كه ره كته رئن تاباد دا
  سه ن سالار دا مه ن سالار
  دورباسی بوس قالاد دا
  قاراپ توُروٌ بيلئككه
  وسنشاما جاراپ پا ؟
  قوُداي ه كه ش قوُداي دا
  كومه كتی توُر سوُراپ تا
  نه مئس سيلاپ گه ته سئن
  تانتتی عوي قازاققا
  مه ن جرلاتتم آبايدی
  پارسی تئلگه بوُل جاقتا

توُركيا يم-گه قارسر كوُره ستی جانداندرا باستادی

 

تۇركييا يم- گە قارسى كۇرەستى جانداندىرا باستادى

ارىپتىڭ كولەمى: قالىپتى

 

تۇركييانىڭ قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى بۇگىنگە دەيىن بولماعان ۇلكەن وپەراتسييالار باستادى. يم (يسلام مەملەكەتى) ۇيىمىنا ادام تارتۋمەن اينالىسقان ادامداردى تۇتقىنداپ، ۇيىمنىڭ ۇگىت ناسيحاتىن جارييالاپ كەلە جاتقان ينتەرنەتتەگى سايتتار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەرىندەگى پاراقشالارىن بۇعاتتاۋدا.

وتكەن اپتا ىشىندە تۇركييانىڭ كوپتەگەن قالاسىندا راديكالدارعا قارسى جۇزەگە اسقان وپەراتسييا بارىسىندا 21 يم مۇشەسى تۇتقىندالعان بولاتىن. قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى يم- ءنىڭ بەلگىسى بولعان قارا ۋنيفورمالارمەن بىرگە ۇلكەن كولەمدەگى قارۋ جاراقتاردى قولعا تۇسىرگەن. سيرييادان تۇركيياعا وتۋگە ارەكەتتەنگەن كوپتەگەن يم «جيھادشىلارىن» دا شەكارادا تۇتقىنداعانى مالىمدەلگەن.

Cumhuriyet ve Al- Monitor اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى سەميح ءيديزدىڭ ايتۋىنشا بۇگىنگە دەيىن رەسمي انكارا  يم- گە قارسى جىلى قاباق تانىتىپ كەلگەن. «وعان سەبەپ يم- نەن تۇركيياعا كەلەتىن قاۋىپتەن سەسكەندى ءارى يم ۇيىمى اساد رەجيمىن قۇلاتاتىن كۇش دەپ تانىپ كەلگەن ەدى» دەيدى.

ەو (ەۋروپا وداعى) ەلدەرى بۇرىننان بەرى رەسمي انكارانى يم- گە قارسى ەشقانداي شارا قولدانباي وتىر دەپ سىناپ كەلەدى. يراك پەن سيريياعا ءوز شەكاراسىنان الەمنىڭ تۇكپىر تۇكپىرىنەن كەلگەن  راديكال «جيھادشىلاردى» وتكىزىپ جاتىر، تۇرىك جەرى «جيھادشىلاردىڭ ءدالىزى» دەپ تۇركييانى قاتاڭ ايىپتاپ وتىر.

كادير حاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ءبولىمىنىڭ پروفەسسورى سولي وزەل، يم- گە قارسى تۇتقىنداۋ شارالارى حالىقارالىق ايىپتاۋلاردان سوڭ باستالعانىن ايتادى. «تۇركييا ۇكىمەتى سيريياداعى قاقتىعىس ء«دىني سيپاتتاعى سوعىس» دەپ تانىپ كەلگەن، ەندى كەش تە بولسا ەكى- ءۇش اپتادان بەرى تۇركييا ۇكىمەتىنىڭ ەل ىشىندەگى يم- گە قارسى شارا قولدانا باستاۋىندا ۇكىمەتتە وزگەرىس بارى بايقالادى» دەيدى.

يم- گە قارسى ساياساتتىڭ قاتاڭداۋى، ەردوعاننىڭ ءادپ (ادىلەت جانە دامۋ) پارتيياسىنىڭ پارلامەنتتە كوپ ورىندارىن جوعالتۋىنان  سوڭ باستالدى. جاقىندا عانا وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋدان سوڭ پارتييا ىشىندە كوپتەگەن دەپۋتات سىرتقى ساياساتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتكەن. وتكەن اپتادا عانا تۇركييانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ابدۋللاھ گۇل، ۇكىمەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن سىناپ، تۇركييانى وقشاۋلاپ كەلەدى دەپ مالىمدەگەن بولاتىن.

Cumhuriyet ve Al- Monitor ءتىلشىسى سەميح يديز يم- گە قارسى ساياساتتىڭ قاتاڭدانۋى- پراگماتيكالىق ساياسي ەسەپتەردىڭ ناتيجەسى دەگەندى العا تارتادى. مامان «الەم ەلدەرى يم- گە قارسى قاتاڭ كوزقاراستى ۇستانىپ وتىرعاندا،  تۇركييا ۇكىمەتىنiڭ «جيھادشىلار» ماسەلەسىنە نازار اۋدارا باستاعانى دۇرىس» دەپ وتىر.

دەگەنمەن، تۇركييا ۇكىمەتىنىڭ يم- گە قارسى كۇرەس باستاۋىنا ساياساتكەرلەر مەن ماماندار ءبىر جاعىنان الاداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. «يم ۇيىمى بۇعان دەيىن تۇركييادا تىنىشتىق ساقتاپ كەلگەن ەدى، ەندى بيلىكتىڭ بۇل ساياساتىنا قارسى جارىلىستار مەن شابۋىلدار ۇيىمداستىرۋى مۇمكىن» دەپ وتىر.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك، بۇعان دەيىن قازاقستاننىڭ باق- تارىندا يم ۇيىمىنا ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن بارىپ قوسىلعان «جيھادشىلاردىڭ» تۇركييا ارقىلى بارعانى جازىلعان. سونداي- اق، سيرييا مەن تۇركييا شەكارالارىنا تاياۋ ماڭداردا يم- نىڭ ارنايى دايىندىق لاگەرلەرى دە بارىن، كەلگەن «جيھادشىلاردى» سيرييا شەكاراسىنا دەيىن جەتكىزىپ، كومەكتەسەتىن جولباسشىلاردىڭ دا بارى ايتىلعان.

ماقالانى اۋدارىپ، ازىرلەگەن تۇرىقبايۇلى نازار

Abai.kz

5 پىكىر 219 رەت وقىلدى قوسىلعان: 22.07.15

#1

• بولات
  • سن، 22/07/2015 - 8:56

  مىناۋ باتىستىڭ كوزقاراسىمەن جازىلعان ماقالا، تۇركييا باياعىدان بۇل ۋلترا راديكالدى تەررورلىق ۇيىمعا قارسى. ولار ەشقاشان تەررورشىلدارعا جىلى قاباق تانىتقان ەمەس. اۆتوردىڭ مۇلدەم تۇركيەدگى جاعدايدان حابارى جوق ەكەنى كورىنىپ تۇر. شانلىۋرفاداعى جارىلىستى دا قوسپاپتى. الدەبىر اعىلشىننىڭ ماقالاسىن اۋدارا سالسا كەرەك. ءبۇيتىپ ماقالا جازىلمايدى.

• 
  • #2
  • اسقار
  • سن، 22/07/2015 - 8:57

  تۇركييا ءدالىز ەمەس. تۇرىكتەرگە باعىنباي كەلە جاتقان بۇلىكشى كۇردتەر ءدالىز ولارعا.

• 
  • #3
  • دۇلدۇل
  • سن، 22/07/2015 - 9:37

  تۇركييا يمعا قارسى بولعانىمەن باسقا سوعىسۋشى توپتاردى قولدايدى. مىسالى يمنان كەيىنگى كوپ جەردى باسىپ العان جابحات نۋسرانى تۇركييا قولدايدى.
  وسىلاي مۇسىلماندار ءبىر ءبىرىن قىرىپ جاتقاندا اقش ولاردىڭ مۇنايىن سورا بەرەدى.
  ەڭ دۇرىسى يران، سيرييا، تۇركييا، يم بىرىگىپ اقشقا قارسى تۇرۋى كەرەك سوندا عانا جەڭىس بولادى.
  سەبەبى ءقازىر يراك، سيرييا، تۇركييا يران يمعا قارسى بىرىكسە، ەرتەڭ ءبارى تۇركيياعا قارسى بىرىگىەدى...

• 
  • #4
  • كازاك
  • سن، 22/07/2015 - 10:02

  بولات، تۋركييانىڭ باك تارىن وكى، انكارا مۋحاليفتەردي كولدايدى. يم دي باسىندا كولدادى. كاز نە يستەرين بيلمەي كالدى، يم باس كەزينەن وزگەشە ەكەنين بيلەسين كاز. كەشەگي سۋرۋچتاگى جارىلىس كۋرد جاستارى كوبانيگە كايتىپ كومەكتەسەميز دەپ وتىرگان. سول جاككا بارۋگا نيەتتەننگەن جاستاردى ونى بارىپ يم جاردى. تۋركييادا شىگاتىن يمنين سايتتارىن وكى، انكاراگا بۋل وپەراتسييانى توكتات، بيز ساگان تيسپەي كەلديك، تۋركييا حالكى دا يمدي كولدايتىنىن بيلەسين. الەمنين ايتكانىن ورىنداسان سەنيمەن باسكاشا سويلەسەم دەپ وتىر.

• 
  • #5
  • قاجی موُقامبه ت قاراكه ده ي
  • سن، 22/07/2015 - 16:31

  وُری بئره وٌ قاشوپتی
  كوپ قوٌعاسن ساسپتی
  وُری قاشتی ده سه كوپ
  بوُل دا سوعان باسوپتی
  
  باتستاعی أككئله ر
  توُركياعا ؤكپه له ر
  يم ده گه ندی قوزدرپ
  آك تان جورتا جه ركه نه ر
  
  آمه ريكا ، وروس تا
  قتاي جانه ه وٌروپا
  آلباستی عوي آرادا
  آيداپ سالار وُروسقا
  
  أر آيماقتكٌ نأنده رئن
  كورسه تسئن ده پ ألده رئن
  بئر- بئرئنه آيداپ ساپ
  قوُرتوپ بارشا كوُشته رئن
  
  توٌرا كه لئپ ه ندی وُروس
  وُروستاعی قاي توُروس ؟
  قورعاناردا نه قلساكٌ
  سانالادی دوُپ- دوُروس
  
  كوُردته ردی ده آلدايدی
  زيونيسته ر قوزعايدی
  ولار توُركته ن وزدم ده پ
  ؤز سؤزئنده توُرمايدی
  
  مؤُسلئم سؤُننی ، شيعالار
  ه گه ر بولسا قوزعالار
  بأری قارسی كاپئرگه
  ئستی سوندا وكٌعارار

جه زده موُلی ، ه ي ، داوٌوت

 

جه ز ده موُلی ، ه ي ، داوٌوت

قوٌاندكٌ قوِي سه ن تاوٌوپ

ناعاشكٌدی آلستان

كه زكه لگه نمه ن جارسقان

آت سابلتپ كه لدی ول

اره كٌ تاوٌوپ جولدی سول

جولداس قلپ جوُباين

آكٌداپ جوُرئپ ماكٌاين

كؤرئسكه نده آپايمه ن

جيه ن شار دا تالايمه ن

قوٌانسا دا ه گئلمه ي

جاسی توُردی تؤگئلمه ي

آرالادی توُركئستان

ديدارلاستی توٌوسقان

أوٌره قازاق آوٌعانمه ن

جايلاری ه ندی بولعان كه كٌ

قوُتتی بولسن ده پتی ول

به ره كه گه جه تتی قول

قوجا احمه تتی زيرات قپ

كوكٌلی جايلی بولعانسپ

آرستان باب بارعاندا

قاسندا ونكٌ توُرعاندا

قلپ قويدی پئكئردی

ياساوٌيده ي سو پئردی

قوٌانتتم ده پ وسلاي

ريزا بولعاي ، و ، قوُداي !

باردی جانه گاوٌهارعا

شؤلی قاندی كاوٌسارعا

بئلئم وردا بار ه كه ن

سالپ به رگه ن – توُره كه كٌ

وندا ساباق به روٌگه

بارمن ده گه ن كه لوٌگه

پارسی آوٌدارما كؤرسه تتی

ياساوٌيده ن « حيكمه تتی »

به ره آلمادی وكٌ جاوٌاپ

توُرمادی ول ته ك قاراپ

جيه ن جانه جاراندار

بأری جاقسی آدامدار

بيلئك بئراق يكه مسئز

دئندی كورگه ن كه ره كسز

سويله ر شالا وروسشا

ألده دئلی قوروپ پا ؟!

جاروعانن كورمه يسئكٌ

ده يسئكٌ آكٌمه ن ته كٌده يسئكٌ

شاردارادا بولدی آس

سوعان قاراي بوُردی باس

كئشی جوُزده ن ول جه رگه

تؤُپكئرله رده ن كه لگه نده

قازاقتای يراننان

ول دا بولدی بارعاننان

قوشامه تته پ قول سوعپ

باس تا تارتتی مال سويپ

مه دال تاقتی تؤسئنه ول

سيلی بولدی كوبئنه ول

قزق بار دا شجق تا

قالماس تئپتی وُمتقا

كؤنئكٌ قالسا كاپئرگه

تاپ بولعانكٌ جابئرگه

سوُعا به ره ر زاكٌعارلار

و، ؤُنده مه ي قالعاندار !

آيتلماسا وله ر ده پ

آتالی سؤز به ته ر كوپ

تاعدر - تأكٌئر قالاوٌی

ول په نده نئكٌ تالايی

تاعدرعا جوق ه ش تأدبئر

آلداسپانی به ك كه سكئر

كؤنوٌ كه ره ك جازمشقا

باعت تاوٌوپ توُرمسقا

موُرات ه مه س بايلق تا

وُيات ه مه س جارلق تا

جوُمساوٌ كه ره ك باردی بئز

تار بولماسقا آلدمز

بأری ؤته ر كه كٌ مه ن تار

بولماعاي ده ه رته كٌ زار

نه ده كه لسه أر باسقا

ؤزئنه ن قوي أر قاسقا

قازاقتی كؤر كه شه گی

بولدی وروس ه سه گی

بوُگئننه ن سوكٌ ه رته كٌده ر

جه تئم قالپ كه مسه كٌده ر

آققا قوُداي جاق ده گه ن

وُمتپاس – آوٌ ساق ده گه ن

وُموت قالدی تاقوٌالار

ه سئل ده رتی ساوٌدالار

قوجا جاتور قلوٌه تته

ده م به ر مه س ول ألبه تته

ول بولماسا آلدا بار

ودان تئله آل وكٌعار

مادينه ده موُقامبه ت

توُركستاندا قوجااحمه ت

ماكٌعستاوٌدا ه ر به كه ت

يرانداعی حاج مأمبه ت

قوُرمه تی ؤُشئن بوُلاردكٌ

قازاقتاردی قل ؤُمبه ت !

روزه ؛ سه روز يا سی روز ؟

روزه؛ سه روز یا سی روز؟| آرش سلیم

 

بوی باران| آرش سلیم:  «تعداد» روزه مقرر شده در قرآن سه روز در سال و «زمان» آن ماه رمضان می باشد. به بیان دقیق تر هر فرد مخاطب قرآن که ایمان آورده است باید در فرصتِ بازه زمانی ماه رمضان یک «عده» سه روزه ای را تکمیل کند و یا به عوض روزه داری گزینه «خوراک دادن به مسکین» را انتخاب کند. در برداشت رایج اما «تعداد» روزه با «زمان» روزه داری (بازه یک ماهه رمضان) یکسان فرض شده است. در نتیجه عده سه روزه مقرر شده در قرآن به ده برابر افزایش پیدا کرده است!

 

***

 سه روز یا سی روز؟

نکاتی درباره روزه که دانستن آن ضروری می باشد

‎‎|آرش سلیم|

 

«تعداد» روزه مقرر شده در قرآن سه روز در سال و «زمان» آن ماه رمضان می باشد. به بیان دقیق تر هر فرد مخاطب قرآن که ایمان آورده است باید در فرصتِ بازه زمانی ماه رمضان یک «عده» سه روزه ای را تکمیل کند و یا به عوض روزه داری گزینه «خوراک دادن به مسکین» را انتخاب کند. در برداشت رایج اما «تعداد» روزه با «زمان» روزه داری (بازه یک ماهه رمضان) یکسان فرض شده است. در نتیجه عده سه روزه مقرر شده در قرآن به ده برابر افزایش پیدا کرده است!

 

 افزون بر آن در برداشت رایج بر خلاف آیات قرآن، گزینه طعام دادن به مسکین به جای روزه داری به رسمیت شناخته نشده است و این گزینه به بیماران و سالمندان محدود گردیده است! البته در آیات مربوطه تاکید شده است که گزینه روزه داری بهتر از گزینه طعام دادن به مسکین می باشد. در این نوشتار نکات کلیدی برهان برای اثبات دو مدعای عده سه روزه ای و گزینه طعام دادن به مسکین ارائه می گردد تا در اولین فرصت مقاله پژوهشی تفصیلی آن تالیف گردد.

برداشت های نادرست رایج درباره روزه مقرر شده در قرآن (موسوم به روزه «واجب»)، به طور اساسی ریشه در فهم نادرست رابطه بین گزاره های متعدد مجموعه آیات بقره:۱۸۳، بقره:۱۸۴، و بقره:۱۸۵ دارد. شوربختانه درباره موضوع مهمی چون روزه، تبیین جامع و بدون تناقضی حتی از این سه آیه پشت سر هم ارائه نگردیده است- که در این نوشتار درباره آن بحث می شود. البته تمام آیات قرآن را باید در یک رابطه نظام وار و با توجه به محیط «تنزیل» آیات و تعامل با مخاطب «امی» مطالعه کرد. با کمی دقت در آیات روزه و رابطه آن با مراسم حج متوجه می شویم  آیات روزه در محیطی نازل شده است که مراسم دیرینه حج در آن رایج بوده است. تا جایی که در اعلام و مقرر کردن عبادت جدید روزه، فضای عینی و ذهنی پیشینی موجود در رابطه با کم و کیف مراسم رایج حج مورد توجه بوده است: چند روز مناسک ویژه حج سالیانه در یک ماه ویژه و درحالت ویژه «احرام» بسر بردن! افزون بر بی توجهی به محیط فرهنگی اجتماعی قریش، علت بسیاری از تفسیرهای ویرانگر جاری از آیات قرآن- به ویژه آیات موسوم به احکام-  جدا جدا خواندن  آیه های مربوطه می باشد. این مشکل به ویژه در هر موضوعی که بیان آن در چند آیه پشت سرهم تکمیل می شود، جدی تر است و احتمال خطا در فهم آیه بیشتر می شود! حتی در تک آیات طولانی که از چند جمله تشکیل شده است، فهم نادرست از رابطه بین جمع گزاره های متعدد چند جمله می تواند به برداشت های نادرست بینجامد.

درباره موضوع بحث به طور اخص، کلیات عبادت روزه نه تنها در یک مجموعه سه آیه ای بیان شده است که هر کدام از این سه آیه خود یک آیه طولانی چند جمله ای و هر جمله با چند گزاره می باشد. کاستی در خوانش نظام وار یکجا و سازگار این مجموعه گزاره های متعدد، به دو نتیجه گیری نادرست درباره روزه انجامیده است که پیامدهای آن کم نیست!  از جمله پیامدهای بدفهمی این مجموعه آیات، در خطر افتادن احتمالی سلامت برخی از روزه داران و همچنین ایجاد زحمت زیاد غیر ضروری برای مومنان روزه دار و دیگران می باشد. افزون بر آن در سطح کلان اثرات زیانبار اجتماعی و اقتصادی در کشورهای مسلمان را نمی توان نادیده گرفت. پس به باور نگارنده بازنگری و فهم این آیات در رابطه با آیات دیگر مربوطه یک ضرورت حیاتی است. چنانچه در این نوشتار بحث می شود در وهله نخست باید از این مجموعه سه آیه ای فهمِ جامعِ سازگار و بدون تناقضی داشت که بدون تردید مستلزم فهم درست چگونگی رابطه بین گزاره ها و نقش هر گزاره در کل مجموعه می باشد. سپس برای جزییات بیشتر و رفع ابهامات به آیات مربوطه و در نهایت سایر آیات قرآن مراجعه کرد. در این نوشتار به فرمول ساده ای اشاره می شود که از متن قرآن و از ساختار دستوری آیات چند گزاره ای قرآن استخراج شده است و می تواند به روشن تر شدن بسیاری از ابهام ها و اختلاف نظرهای تفسیری در آیات چند جمله ای قرآن شامل موضوع روزه کمک کند.

ابهام در این که کدام گزاره ها مطلب اصلی (پایه) را بیان می کنند و کدام گزاره ها توضیح و یا تبصره مطلب پایه هستند، قطعا یک معضل بسیار جدی در خوانش متن قرآن در دست است. متاسفانه به این علت و علت های دیگر، آیات قرآن در طول چهارده قرن قربانی تفسیرهای عجیب و غریب زیادی شده است. از جمله برای اهداف تثبیت حاکمیت دنیایی و به زیان مردم تحت سلطه، آموزه های قرآن در موارد زیادی کاملا به ضد خود دگردیسی پیدا کرده است.  به نظر می رسد در زمانی که علامت گذاری متون مرسوم نبوده است، به استناد روایات جعلی (و یا خود جعل کرده)، هر چه خواسته اند از متن استخراج کرده اند!  برای مثال هر آیه ای را که در راستای سلطه گری و حکمرانی قابل تفسیر بوده است، بدون رابطه آن آیه با آیات قبل و بعد (و به طور کلی جدا از زمینه آن) پر رنگ کرده اند! و یا با «منسوخ» اعلام کردن دلبخواهی آیات مزاحم با آیه مورد نظر خود، علیه مردم و به بهای ترس و رنج مردم حکم برساخته اند! امروزه یک پروژه غیر دولتی دست جمعی برای علامت گذاری متن قرآن یک ضرورت حیاتی می باشد. چرا که هر دقیقه شتاب در آن ممکن است حیاتی را از قربانی شدن با برساخته های به نام «احکام شرع» و به نام خدا نجات دهد!

سردرگمی تفسیری ناشی از ابهام در درک ساختاری (رابطه بین گزاره های) مجموعه سه آیه مورد بحث تا آن جا جلو  رفته که فعل مثبت «یُطِیقُونَهُ» در آیه بقره:۱۸۴توسط مفسرین به طور دلبخواهی و کاملا وارونه فعل منفی فرض شده است و با  این فرض معنی جمله را کاملا تغییر داده اند! در این آیه گفته شده است هر کس توانایی آن را دارد (دقت شود: توانایی دارد)؛ به عنوان «فدیه» یا جایگزینِ روزه، به مسکین طعام دهد. اما مفسرین با منفی کردن دلبخواهی این فعل مثبت چنین تفسیر کرده اند:  هر کس توانایی روزه گرفتن ندارد (دقت شود:توانایی ندارد)، به عنوان «کفاره» به مسکین طعام دهد. در ادامه درباره ساختار این آیه در رابطه با دو آیه دیگر بحث می شود. اما همین جا اگر مفسرین به استفاده از واژه «فدیه» در بقره:۱۸۴ دقت می کردند و  تفاوت مفهومی بین واژه «فدیه» و واژه «کفاره» را در نظر می گرفتند شاید به چنین اشتباه فاحشی دچار نمی شدند. «فدیه» به مفهوم عوض و جایگزین است، اما «کفاره» برای جریمه خطا و یا جزای جرم به کار می رود.  فردی که اختیار گزینش بین چند گزینه (اینجا دو گزینه) دارد و او  یک گزینه را انتخاب می کند، مرتکب خطایی نشده است که بخواهد «کفاره» بدهد!

در یک نگاه کلی به سه آیه بقره:۱۸۳ و ۱۸۴ و ۱۸۵ که متن آن در ادامه آمده است، مشاهده می کنیم که در آیات بقره:۱۸۳ و ۱۸۴ (جدول ۱) نخست فریضه روزه و تعداد (عده) روزه معرفی می گردد و سپس گزینه جایگزین یا عوض آن مشخص می شود. در ادامه در آیه بقره:۱۸۵، ماه رمضان ماه ویژه روزی داری اعلام می گردد. مشکل اصلی که به ابهام و برداشت نادرست رایج انجامیده این است که آیه بقره:۱۸۴ «تعداد» روزه را به طور دقیق با یک عدد مشخص روشن نمی کند. بلکه با عبارت ظاهرا مبهم «ایاما معدودات» به مفهوم «چند روز» (تقریبی) بیان گردیده است. اما با مطالعه اصطلاح «ایام معدودات» در آیات دیگر قرآن و به ویژه در آیات موضوع حج و به طور مشخص بقره:۲۱۳، به راحتی می توان نتیجه گیری کرد که  «ایام معدودات» تقریبی نیست و دقیقا یک «عده» سه روزه می باشد: «واذکروا الله فی ایام معدودات فمن تعجل فی یومین فلا اثم علیه». مخاطبِ آیات روزه در رابطه با سنت دیرینه جا افتاده مراسم حج، از «ایام معدودات» حج رایج یک تجسم عینی پیشینی داشته است! در معرفی عبادت روزه، قرآن فضای عینی مراسم حج رایج را الگو قرار داده و در چارچوب این الگو – چه به لحاظ کمی و چه به لحاظ کیفی – فهم آن را برای مخاطب «امی» آسان تر کرده است. چرا که در حالت «احرام» بودنِ چند روزه در یک ماه ویژه، در طول نسل ها برای قبائل مورد خطاب قرآن کاملا جا افتاده بوده است. با این تفاوت که اینجا در مقایسه با ماهِ ویژه مراسم حج (ذیحجه)، ماه رمضان ماهِ ویژه روزه داری اعلام می گردد. دلیل انتخاب ماه رمضان نیز اهمیت این ماه بیان شده که در آن قرآن نازل شده است. به زبان خودمانی به هنگام معرفی و مقرر کردن عبادت جدید، روی شرایط عینی و ذهینی مخاطب در رابطه با چند روزِ معدودِ «محترمِ» معلوم سرمایه گذاری شده است  («ایام معدودات» بقره:۲۰۳ و «ایام معلومات»،حج:۲۹). با مشابه سازی ایام روزه داری با سنت در «احرام» بودن چند روزه حج آباء و اجدادی، تعداد و فهم فلسفه روزی داری و همچنین پذیرش عبادت جدید را برای آنان آسان تر کرده است. این که مثلا چند روز روزه داری مانند چند روز در حالت احرام بسر بردن روزهای زیادی نیست و از عهده انجام آن بر می آیید! یا این که مثلا روزه داری فقط پرهیز از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه مانند روزهای در «احرام» بودن، فرد روزه دار باید از بدی ها بپرهیزد و تقوای بیشتری را تمرین کند.

حتی بدون مراجعه به دیگر آیات قرآن، از آن جا که به عنوان دو واحد اندازه گیری زمان بین «روز»  و «ماه» واحد دیگری به نام «هفته» وجود دارد به راحتی می توان گمانه زنی کرد که «چند روز» مورد نظر در گزاره «ایاما معدودات» باید از یک هفته کمتر باشد! همانطور که تقریب کمتر از یک سال با چند ماه بیان می شود، نه چند هفته!  سی روز آن قدر بزرگ است که کسی آن را با چند روز تقریبی اعلام نکند. مثلا اگر فردی سی سکه یک درهمی به فقیری بدهد نمی گوید چند درهم دادم! چند درهم برای دو سه سکه به کار می رود!

از طرف دیگر حتی در برداشت رایج اعلام دو تعداد روزه در دو آیه پشت سرهم:  ۱) «ایاما معدودات» (بقره:۱۸۴)  و  ۲) «شهر رمضان» (بقره:۱۸۵)، همواره موجب اختلاف نظرهای شدید بین مفسرین مشهور بوده است! گروهی بدون توجه به مفهوم «ایاما معدودات» در آیه بقره:۱۸۴، و یا جدی نگرفتن این بخش از آیه؛ آیه بقره:۱۸۵ را مبنا قرار داده و منظور از «ایام معدودات» را همان یک ماه رمضان فرض کرده و خیال خودشان را راحت کرده اند!  اما گروه دیگری از مفسران (منصف تری) که سرسری گرفتنِ گزاره «ایاما معدودات» برایشان راحت نبوده است و آن را جدی گرفته اند، به «ناسخ و منسوخ» متوسل شده اند.  چرا که با به حساب آوردن گزاره «ایاما معدودات» در بقره:۱۸۴، قادر نبوده اند تناقض آشکار اختلاف ده برابری  تعداد روزه مقرر شده را (آن هم در دو آیه پشت سرهم) توجیه کنند! این گروه از مفسرین به ناچار  گفته اند که  آیه بقره:۱۸۴ با آیه بعدی یعنی بقره:۱۸۵ منسوخ گردیده است! و در این راستا  گمانه زنی کرده اند که روزه سه روزه برای زمانی بوده است که ایمان مسلمانان اولیه ضعیف بوده است، اما پس از قوی شدن ایمان مسلمانان برای پذیرش حکم یک ماه روزه، آیه بقره:۱۸۵ نازل شده و بنابراین حکم روزه خودبخود تغییر کرده است! غافل از این که فرض فاصله زمانی بین نزول آیه بقره :۱۸۵ و آیه بقره:۱۸۴، خود مشکل بزرگ دیگری ایجاد می کند: تا زمان نزول بقره:۱۸۵ و اعلام ماه رمضان به عنوان ماه روزه داری، ایمان آورندگان از کجا می دانسته اند که روزه مقرر شده در دو آیه قبل را در کدام ماه سال روزه بگیرند؟! آیا با این گونه حرف ها متن در دست را بی اعتبار نمی کنند: این چه متنی است که در آن دو آیه پشت سر هم یکی بطلان دیگری را اعلام می کند!؟ از طرف دیگر سوره بقره از سوره های نخست مدنی است. یعنی هنگام نزول آیات روزه، عمده جمعیتی که مشمول روزه می شده اند مهاجرین و انصار اولیه یا همان گروه کوچک سابقون بوده اند. که اتفاقا این افراد مومن ترین و مقاوم ترین افراد عصر بعثت بودند. کسانی که با  اراده و  اختیار کامل فردی و آگاهی تمام از خطرات ایمان آوردن (و بدون طمع غنیمت) به پیامبر پیوسته بودند. در واقع پایداری و شکیبایی این عده کوچک، در آن شرایط بسیار طاقت فرسای تهدید و آزار و شکنجه و قتل و اخراج از خانه و دیار، موفقیت های بعدی پیامبر را رقم زد. البته در مقالات دیگر بحث شده است که این بحث ناسخ و منسوخ خود برساخته باطلی بیش نیست!

از طرف دیگر اگر مفسرین مفهوم «عده» را در روزه داری بپذیرند، «عده» یک ماهه روزه داری با اشکالات بس بزرگتری روبرو می شود! برای فهم بهتر مفهوم «عده» می توان به مفهوم نگاه داشتن «عده» بعد از طلاق توجه کرد- که طبق قرآن باید سه ماه پیوسته بعد از طلاق شمارش گردد: «واحصوا العده» (طلاق:۱)، «فعدتهن ثلاثه اشهر» (طلاق:۴). به بیان دیگر «عده» پیوسته است و قابل تجزیه و انقطاع نمی باشد.  در مورد عده طلاق برای مثال نمی توان ماه دوم عده را تعطیل کرد و به ماه سوم یک ماه اضافه کرد! چرا که با انقطاعِ عده کاربرد آن بیهوده می شود و دیگر به آن عده گفته نمی شود! عده یک ماهه یعنی تکمیل کردن تعداد سی (۲۹) روزه پشت سر هم و بدون انقطاع که به سختی عملی است. برای مثال اگر فردی ۲۵ روز پشت سر هم ۲۵ روزه بگیرد اما به هر علت در روز بیست و ششم موفق به روزه داری نشود باید عده روزه داری را دوباره و سه باره… از روزه شماره یک شروع کند تا سرانجام موفق شود یک عده یک ماهه را کامل کند.  بانوان که به علت عادت ماهیانه اصولا مقدور به کامل کردن عده یک ماهه در یک ماه نمی شوند (مگر در کهنسالی). که با عدالت خدا در تضاد می باشد! اگر به رساله فقها درباره قضای روزه و زنجیره جریمه در جریمه های متعدد و به ویژه در رابطه با احکام  روزه بانوان دقت کنیم متوجه اغتشاش  و تنوع آرای بسیار و پایان ناپذیری زنجیره جریمه در جریمه می شویم. چرا که مساله اصلی از بنیان اشکال دارد: یک ماه روزی داری واجب!

بدیهی است روزه مقرر شده در آیات آیات بقره:۱۸۳ و ۱۸۴ و ۱۸۵، روزه داری های داوطلبانه  را لغو نکرده است. بلکه حداقل سه روز روزه داری در ماه رمضان یا گزینه آن برای هر فرد «ایمان آورده» حتمی اعلام شده است.  بدیهی است مومنین می توانند به طور داوطلبانه – و متناسب با  شرایط فردی خود- نه تنها در ماه رمضان که در هر دوازه ماه سال و یا حتی در هر ۵۲ هفته سال به طور منظم چند روز روزه داری کنند. برای مثال اگر فردی هر ماه سال یک عده سه روزه روزه داری کند، مجموع سالانه آن ۳۶ روزه خواهد بود که شش روز از یک ماه روزه رایج بیشتر می شود. یا اگر فردی هر هفته سه روز روزه داری کند، جمع سالیانه روزی داری او در مقایسه با یک ماه روزه رایج بیش از پنج ماه خواهد شد. به نظر می رسد که قبل از بعثت برخی روزه داری های داوطلبانه در سرزمین حجاز رایج بوده است. طبق برخی روایات حضرت محمد خود قبل از نزول آیات روزه روزه داری های داوطلبانه شامل سه روز در هر ماه داشته است. پس اگر افرادی بخواهند در ماه های دیگر از جمله ماه ذیحجه ده روزه داوطلبانه بگیرند، و یا این که بخواهند در ماه رمضان روزهای بیشتری را داوطلبانه روزه بگیرند، یا  این که مسئولیت تامین خوراک نیازمندان بیشتری را  قبول کنند؛ مقوله دیگری است که نباید با عده سه روزه  مقرر شده در ماه رمضان شبهه ایجاد کند. از طرف دیگر باید توجه داشت که عده سه روز روزه داری شامل کسانی نمی شود که مخاطب قرآن بودند ولی دعوت پیامبر را نپذیرفتند و ایمان نیاوردند.

موضوع دیگری که یادآوری آن به فهم روزه مقرر شده کمک می کند این است که در قرآن روزه داری بر دو قسم است: الف) روزه عبادی مورد بحث این نوشتار، ب) روزه مجازات که به عنوان یک گزینه کیفری و تنبیه برای مجازات فرد ایمان آورده خاطی و یا مجرم در نظر گرفته شده است. بحث درباره این قسم روزه و موارد آن موضوع این نوشتار نیست. تعداد روزه نوع «ب» متناسب با  شدت جرم یا خطا متغیر می باشد. برای مثال در جرم قتل غیرعمد یک مومن به دست مومن دیگر،  گزینه دو ماه متوالی روزه گرفتن بخشی از «مجازات» قاتل بوده است – با در نظر گرفتن نوع رابطه و قرارداد جاری بین قبیله قاتل و قبیله مقتول (نساء:۹۲).  این آیه در شرایط جنگ جاری طولانی با مشرکان دشمن نازل شده است- جایی که فرد مومنی یک نوایمان آورده را به اشتباه و به ظن هنوز دشمن بودن به قتل می رسانده است. مائده:۹۵ مثال دیگری است که در آن روزه به مثابه یک گزینه مجازات برای مجازات فردی پیشنهاد شده که در حالت احرام حج حیوانی را شکار کند. در این آیه به روشنی تاکید شده است که چنین فردی باید با روزه گرفتن مجازات عمل خود را در این دنیا بچشد: «ذلک صیاما لیذوق وبال امره»! یک نمونه مشابه استفاده از گزاره «لیذوق وبال امره» در آیات قرآن، توصیف مجازات آخرت کافران و سختی چشیدن عذاب آتش جهنم می باشد: «ذاقوا وبال امرهم ولهم عذاب الیم» (حشر:۱۵، تغابن:۵)!

روزهِ قسم «الف» مورد بحث این نوشتار -که در سنت فقهی به آن روزه «واجب» گفته می شود- شبیه  یک روز روزه واجب سالیانه مقرر شده برای بنی اسرائیل می باشد. گزاره «چنانچه برای قبل از شما نوشته شده بود» در آیه بقره:۱۸۳- که قرآن به عنوان سابقه روزه به آن ارجاع می دهد- تنها می تواند ارجاع به یک روز روزه نوشته شده در تورات باشد. در هیچ متن دینی قبل از قرآن روزه واجب برای پیشینیان مقرر نشده است. آیا این تفاوت سی برابری روزه فرضی مقرر شده برای پیروان حضرت محمد در مقایسه با یک روز روزه مقرر شده برای پیروان حضرت موسی خود جای پرسش ندارد؟!

اگر چه استدلال این نوشتار فقط بر اساس آیات قرآن است، اما جهت یادآوری و اطلاع خوانندگان گرامی بد نیست اشاره گردد که شواهد تاریخی و مهمترین آن متن معاهده «حدیبیه»، در راستای تایید مدعای سه روز روزه داری واجب این نوشتار می باشد. طبق یک ماده معاهده حدیبیه، سران مشرکان حاکم بر مکه به مومنان پیرو پیامبر (مقیم مدینه) اجازه می دهند از سال بعد در مراسم حج شرکت کنند و آسیب نرساندن به آنان در سه روز («ایام معدودات») تضمین می شود. می دانیم که در سال ششم هجری از ورود کاروان پیامبر به مکه برای مراسم حج جلوگیری می شود. اما در حدیبیه محلی که کاروان پیامبر منتظر مجوز ورود به مکه بود معاهده مشهور حدیبیه بین پیامبر و سران مشرکین مکه امضا می شود. طبق این معاهده همراه با مواردی دیگر از تعهدات دو جانبه، به پیامبر و یارانش تعهد داده می شود که می توانند از سال بعد مراسم حج را در مکه همراه با مشرکان برگزار کنند و در این سه روز از جانب مشرکان که بر مکه حاکم بودند به آنان تعرضی نخواهد شد.

نگاهی ساختاری به آیات بقره:۱۸۳، ۱۸۴، و ۱۸۵

قبل از پرداختن به این آیات، به فرمول یا قاعده ساده زیر که در آیات چند جمله ای قرآن مشاهده می شود دقت می کنیم:

آموزه پایه (حکم اصلی) عموما با صیغه جمع بیان می شود.

• اما تبصره هر آموزه پایه با صیغه مفرد بیان می شود.

هر آموزه پایه ممکن است یک یا بیشتر تبصره داشته باشد؛ شامل مواری چون شرط، استثنا، توضیح بیشتر و غیره.

ابنجا برای کمک به فهم بهتر این قاعده، از واژه مصطلح «تبصره» استفاده شده است که در زبان فارسی در رابطه با مفاد متن های رسمی مثل قانون، قرارداد، آیین نامه، اساس نامه شرکت ها، و غیره بسیار جا افتاده است: مفهوم «تبصره» در رابطه و در مقایسه با مفهوم یک «ماده» متن رسمی.  مثال ساده زیر رابطه بین «ماده» (آموزه پایه) و «تبصره» آن را در متن آیین نامه یک انتخابات فرضی روشن تر می کند:

آموزه پایه: رای دهندگان برای رای دادن باید شناسنامه خود را بیاورند.

تبصره: اگر کسی مسافر است می تواند با ارائه گواهی نامه رانندگی و یک مدرکِ دیگرِ احرازِ هویت رای بدهد.

در این مثال مشاهده می کنیم که آموزه پایه با صیغه جمع بیان شده است: رای دهندگان/بیاورند. در حالی که تبصره این آموزه پایه با صیغه مفرد بیان شده است:  کسی/ است/ رای بدهد.

حال اگر با این فرمول به سراغ  متن مجموعه  آیات بقره:۱۸۳ تا ۱۸۵ برویم، می توان بین هر «آموزه پایه» و «تبصره» (یا تبصره های) مربوط به آن تمایز قائل شد و در نتیجه رابطه بین جملات و گزاره ها و در نهایت متن را آسان تر فهمید. همانطور که در ادامه مشاهده می شود، متن سه آیه علامت گذاری شده و زیر تمام تبصره ها که همه با صیغه مفرد بیان گردیده خط کشیده شده است. در بخش ترجمه آیات برای روشن تر شدن مطلب تلاش شده است آموزه های پایه تفکیک و نامگذاری شود (الف، ب، و ج) و هر آموزه پایه با تبصره همنام آن (الف، ب، ج۱ و ج۲) ارائه گردد.

متن مجموعه آیات بقره:۱۸۳، ۱۸۴، و ۱۸۵

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ:

الصِّیَامُ {کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ}. (بقره:۱۸۳)

أَیَّامًا مَّعْدُودَاتٍ؛

فَمَن کَانَ مِنکُم مَّرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِّنْ أَیَّامٍ أُخَرَ.

وَعَلَى الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ، فِدْیَهٌ طَعَامُ مِسْکِینٍ؛

فَمَن تَطَوَّعَ خَیْرًا فَهُوَ خَیْرٌ لَّهُ.

وَأَن تَصُومُواْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ. (بقره:۱۸۴)

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیَ أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ؛

فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ،

وَمَن کَانَ مَرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِّنْ أَیَّامٍ أُخَرَ.

یُرِیدُ اللّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلاَ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَلِتُکْمِلُواْ الْعِدَّهَ وَلِتُکَبِّرُواْ اللّهَ عَلَى مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. (بقره:۱۸۵)

ترجمه آیات با تفکیک آموزه های پایه و تبصره هر آموزه

گفته شد که در اعلان عبادت روزه مقرر شده به مخاطب، در لایه اصلی افزون بر بیان هدف روزه داری باید حداقل دو داده  کمی اصلی برای مخاطب مشخص شود:

یک) «تعداد» روزه یا «عده» روزی داری، و

دو) «زمان» آن.

در لایه پایین تر نیز بیان تبصره ها ضروری است؛ شرایطی که در آن روزه داری برای برخی افراد مشکل است و موجب زحمت  می شود.

در ادامه به ترجمه آیات بقره:۱۸۳ و ۱۸۴ و ۱۸۵ و ربط این سه آیه به عنوان یک مجموعه دقت می کنیم. سه آموزه پایه «الف» و «ب» و «ج» همراه با  تبصره (تبصره های) هر آموزه جداگانه مشخص شده است. نکات کلیدی مورد بحث در ساختار مجموعه آیات بشرح زیر قابل توجه است:

۱)      در بقره:۱۸۳ مقرر شدن روزه و هدف روزه داری بیان گردیده است.

۲)      بلافاصله در بقره:۱۸۴ «تعداد»/ «عده» روزه داری (ایاما معدودات) مشخص شده است. برای تجسم و فهم بهتر رابطه ساختاری آیات، گزاره «ایام معدودات» بلافاصله در دنباله بقره:۱۸۳ نشان داده شده است!

۳)      داده دو یعنی «زمان» روزی داری، در آیه بقره:۱۸۵ ماه رمضان هر سال مشخص گردیده است.

۴)      در بخش دیگری از آیه بقره:۱۸۴ آموزه پایه دیگر («ب» )، یعنی گزینه بودن طعام دادن به مسکین، با صیغه جمع بیان گردیده است. به بیان دیگر گزینه طعام دادن یک شرط/ استثنا یا تبصره نیست که با صیغه مفرد بیان شده باشد. بلکه خود بخشی از آموزه پایه در لایه اصلی است که با صیغه جمع بیان گردیده است. اینجاست که فقها باید به تمایز بین آموزه پایه و تبصره آن و نقش کلیدی آن در استخراج حکم دقت کنند.  جمله «وعلی الذین یطیقونه، فدیه طعام مسکین» مثل جمله «فمن کان منکم مریضا …» یک شرط نیست بلکه دنباله «کتب علیکم» یک آموزه پایه درباره روزه می باشد؛ کُتِبَ عَلَیْکُمُ:وَعَلَى الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ، فِدْیَهٌ طَعَامُ مِسْکِینٍ»!

آموزه پایه الف با صیغه جمع:

ای کسانی که ایمان آورده اید، برای شما «ایاما معدودات» روزه مقرر شده است:

{همانطور که برای قبل از شما مقرر شده بود، باشد که پرهیزگار شوید}

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ:

الصِّیَامُ؛ {کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ} (بقره:۱۸۳)

أَیَّامًا مَّعْدُودَاتٍ.

تبصره الف برای آموزه پایه الف با صیفه مفرد:

اگر کسی از شما بیمار یا در سفر است، روزهای دیگری عده روزه خود را به جا آورد:

فَمَن کَانَ مِنکُم مَّرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِّنْ أَیَّامٍ أُخَرَ.

آموزه پایه ب با صیغه جمع:

بر کسانی که توانایی دادن جایگزین دارند، طعام دادن به مسکین ]مقرر شده است[:

 وَعَلَى الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ، فِدْیَهٌ طَعَامُ مِسْکِینٍ؛

تبصره ب با صیغه مفرد برای آموزه پایه ب:

اگر کسی (که گزینه طعام دادن به مسکین را انتخاب کرده) داوطلبانه کار خیر انجام دهد (افرادی بیشتری را طعام دهد) برای او بهتر است.

فَمَن تَطَوَّعَ خَیْرًا فَهُوَ خَیْرٌ لَّهُ.

و در جمله پایانی خطاب به جمع تاکید می گردد که انتخاب گزینه روزه گرفتن (در مقایسه با گزینه طعام دادن) برایتان بهتر است:

وَأَن تَصُومُواْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ.

در دنباله به آیه بقره:۱۸۵ دقت می کنیم:

آموزه پایه ج با صیغه جمع:

(خطاب به کسانی که ایمان آورده اند):

ماه رمضان ماهی است که در آن قرآن نازل شده است؛ کتابی برای هدایت مردم با بینات و فرقان در راستای هدایت.

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیَ أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ؛

تبصره ج۱ با صیغه مفرد برای آموزه پایه ج۱

فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ،

پس هر کس از شما در این ماه (در محل زندگی اش) حضور داشته باشد این ماه روزه داری کند.

تبصره ج۲ با صیغه مفرد برای آموزه پایه ج۲

هر کس بیمار بود و یا در سفر بود عده خود را روزه های دیگری (در ماه دیگر) روزه بگیرد.

وَمَن کَانَ مَرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِّنْ أَیَّامٍ أُخَرَ.

آموزه پایه کلی جمع بندی آیات:

خدا برای شما آسانی می خواهد و  برای شما دشواری نمی خواهد، پس عده را  (در ماه رمضان و یا ماه های دیگر) کامل کنید و خدا را برای هدایتتان  به بزرگى بستایید و باشد که شکرگزارى کنید.

یُرِیدُ اللّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلاَ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَلِتُکْمِلُواْ الْعِدَّهَ وَلِتُکَبِّرُواْ اللّهَ عَلَى مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ.

درباره تفاوت بین جمله مشترک «وَمَن کَانَ (منکم) مَرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِّنْ أَیَّامٍ أُخَرَ» و تکرار آن در آیه بقره:۱۸۴ و بقره:۱۸۵ می توان چنین گفت: «ایام آخر» (روزهای دیگر) در آیه بقره:۱۸۴ درباره تکمیل یک عده سه روزه در ماه رمضان می باشد، در حالی که «ایام آخر» در آیه بقره:۱۸۵ درباره تکمیل عده در غیر ماه رمضان می باشد. ممکن است فردی برای مدتی در ماه رمضان بیمار و یا در سفر باشد، چنین فردی باید از فرصت باقیمانده در ماه رمضان استفاده کند و عده روزه داری خود را به جا آورد. همچنین ممکن است فردی در ماه رمضان عده روزی داری را شروع کند اما پس از مثلا دو روزه مریض شود و موفق به تکمیل عده نشود. چنین فردی باید به محض بهبود در ماه رمضان عده روزی داری را از نو شروع کند (اگر هنوز سه روز از ماه رمضان باقی باشد).  «ایام آخر» در بقره:۱۸۵ برای حالتی است که فرد تمام ماه رمضان مریض یا در مسافرت باشد. در این حالت فرد باید عده روزه خود را در ماه های دیگر سال تکمیل کند.

برای روشن تر شدن دلیل تکرار جمله «و من کان مریضا…» در مجموعه آیات مورد بحث، اشاره ای به تکرار جمله «فما استیسر من الهدی» در آیه بقره:۱۹۶ بد نیست. در این آیه دو حالت احتمالی مواجهه مشرکین مکه با کاروان حج اعزامی پیروان پیامبر از مدینه در نظر گرفته شده است. حالت اول حالتی است  که مشرکان  مسلط بر مکه به عهد خود وفا نکنند و در مرحله ای از انجام مراسم حج آنان جلوگیری کنند. حالت دوم حالتی است که مشرکان  مسلط بر مکه اجازه دهند مراسم حج یاران پیامبر برگزار شود. در این شرایط نامطمئن برگزاری مراسم زیر سلطه دشمن، در هر دو حالت به طور جداگانه به یاران پیامبر تاکید شده است که در مورد تهیه قربانی حج خودشان را به زحمت نیندازند و هر چه مقدور بود تهیه کننند. پس تکرار جملات هم در آیات روزه و هم در آیه بقره:۱۹۶ در رابطه با دو حالت مختلف و برای صورت بندی دقیق مساله است.

در پایان خوانندگان گرامی می توانند یک نمونه ترجمه رایج از آیات بقره:۱۸۴ و ۱۸۵ را جهت مقایسه مشاهده کنند. دو نکته اساسی مورد اختلاف که درباره آن بحث شد در ترجمه ناصر مکارم شیرازی  چنین است:

۱)       روزه یک ماهه: «(آن چند روز معدود) ماه رمضان است».

۲)      کفاره روزه برای بیماران و سالمندان (نه گزینه جایگزین روزه داری برای همه): «و بر کسانی که قدرت انجام آن را ندارند (همچون بیماران مزمن و پیرمردان و پیره زنان) لازم است کفاره بدهند».

«چند روز معدودی را (باید روزه بدارید) و کسانی که از شما بیمار یا مسافر باشند روزهای دیگری را (بجای آن روزه بگیرند) و بر کسانی که قدرت انجام آن را ندارند (همچون بیماران مزمن و پیرمردان و پیره زنان) لازم است کفاره بدهند، مسکینی را اطعام کنند، و کسی که کار خیر را پذیرا شود برای او بهتر است، و روزه داشتن برای شما بهتر است اگر بدانید» (بقره:۱۸۴)».

«(آن چند روز معدود) ماه رمضان است که قرآن برای راهنمائی مردم و نشانه‏های هدایت و فرق میان حق و باطل در آن نازل شده، پس آنکس که در ماه رمضان در حضر باشد روزه بدارد، و آنکس که بیمار یا در سفر باشد روزهای دیگری را بجای آن روزه بگیرد، خداوند راحتی شما را می‏خواهد نه زحمت، هدف این است که این روزها را تکمیل کنید، و خدا را بر اینکه شما را هدایت کرده بزرگ بشمرید و شاید شکرگذاری کنید (بقره:۱۸۵)».

برای فهم بهتر تمایز بین بخش های پایه و تبصره های مربوطه در آیات طولانی و یا موضوعات چند آیه ای، آیات دو موضوع دیگر در مقایسه با آیات بقره:۱۸۳ و ۱۸۴ و با تفکیک آموزه های پایه و تبصره ها در جدول ۱ارائه گردیده است. این آیات نیز از نوع «کُتِبَ عَلَیْکُمْ» و همچنین نزدیک به آیات روزه در سوره بقره انتخاب شده است: بقره:۱۷۸ (آیه موسوم به قصاص) و  بقره:۱۸۰ و ۱۸۱ و ۱۸۲ (موضوع وصیت).

درباره موضوع حج که با  استدلال این نوشتار  رابطه دارد به زودی در نوشتار دیگری بحث خواهد شد. آیه قصاص و سایر آیات درباره قتل نیز در نوشتار دیگری مورد بحث بیشتری قرار خواهد گرفت. در همه این موارد تمایز بین آموزه پایه و تبصره مربوطه در فهم آیه نقش کلیدی دارد.

شوربختانه بدفهمی آیه بقره:۱۷۸ در زمانه ما بسیار بسیار بسیار فاجعه آفرین شده است! همانطور که در جدول ۱ نشان داده شده است، جمله «ذَلِکَ تَخْفِیفٌ مِّن رَّبِّکُمْ وَرَحْمَهٌ» – برخلاف برداشت رایج – توضیحی درباره تبصره الف (فمن عفی له..)  نیست! بلکه خود بخشی از آموزه پایه است (بخش ب در جدول۱).

منبع: نیلوفر

یک نظر

1. 

   حم شادكام

   تیر ۳۰, ۱۳۹۴ در ۹:۰۲ ق.ظ

    

   روزه باشد چند روزی
   تازوی زاید بهروزی
   عدّه اش باشد گر ماهی
   خوش از عهده برآیی ؟
   خسران بیند مال و جان
   این را خواهد آن رحمان ؟
   او که خواهد آسانی
   راحت خواهد انسانی
   چندی فراغ از تلاش
   معنی دهد بر معاش
   غوغا کند گر گوش پر
   عبدی کند هرگز حر ؟
   در گوش بوده هیاهو
   کی بشنود وحیی او ؟
   لهو و لعب کرده رب
   عمر بگذرد جان به لب

يران : دوستاری سؤُيئنئپ ، دوُشپانداری كوُيئنوٌده

وزگەلەر

يران: دوستارى ءسۇيىنىپ، دۇشپاندارى كۇيىنۋدە

ارىپتىڭ كولەمى: قالىپتى

 

ۇزاق جىلداردان بەرى سانكتسييا قىسپاعىنان ەكونوميكاسى باياۋلاپ، حالىقارالىق قارجى كەلىسىمدەرىن جاساي الماي كەلگەن يران  قارسىلاستارى سالعان قۇرساۋدان قۇتىلىپ، ايماقتا قايتا كۇشەيمەك.

14 شىلدە كۇنى ۆەنادا يران مەن «التىلىق ەلدەرى» اراسىندا ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەردەن كەيىن يران ءوزىنىڭ «يادرولىق باعدارلاماسىن» توقتاتىپ، ەسەسىنە يرانعا سالىنعان حالىقارالىق سانكتسييالاردى الىپ تاستاۋعا قول جەتكىزەتىن بولدى.

كوپتەگەن ەلدەر يراننىڭ «يادرولىق كەلىسىمى» ناتيجەلى اياقتالعانىنا قۋانىپ جاتىر. ەو (ەۋروپا وداعى) وكىلدەرى  بۇنى الەمدى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا  قايتا باستايتىن جاڭا ءۇمىت كەلىسىمى دەپ وتىر.

 «ماسكەۋ دە بۇل كەلىسىمدى قۋانا قۇپتايدى،  بۇدان كەيىن الەم تەرەڭ تىنىستاسا دا بولادى»، - دەدى كرەملь باسشىسى.

سوعىس بولىپ جاتسا دا وداقتاستارى ارقاسىندا تاعىنان قۇلاماي كەلە وتىرعان باشار اساد، ارىپتەسىنىڭ كەلىسىمدەگى جەتكەن جەڭىسىمەن قۇتتىقتاپ، يراننىڭ ءدىني ليدەرى اياتوللا حامەنيگە حات جولدادى. قۇتتىقتاۋ حاتتا «ۇلكەن جەڭىس»، «تاريحي قايتا ورلەۋ» سىندى سوزدەردى قولدانىپ، ءوز رەجيمىنە قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلە جاتقانىنا راحمەتىن ايتىپ، وداقتاسىنىڭ جەڭىسىنە قاتتى ءسۇيسىندى.

ال، مۇناي مەن گاز ساتۋداعى باسەكەلەسى  يراننىڭ جەڭىسىنە ءباا مەن ەندىگى سانكتسييا سالىنعان جالعىز ەل – رەسەي تەگەراننىڭ حالىقارالىق جەڭىسىنە ىشتەرى كۇيە قارايتىنى بەلگىلى.  ساۋد ارابيياسى پارسىلار كەلىسىمدى اياقاستى ەتەدى دەپ وتىرسا، تەگەراننىڭ بىتىسپەس جاۋى سانالاتىن يزرايلь دە كەلىسىمدى ايىپتاۋدا.  يزرايلь پرەمьەر ءمينيسترى بەندجامين نەتانьياحۋ  كەلىسىمگە «كەشىرىلىمەس تاريحي ۇلكەن قاتە» دەپ قاتتى نارازىلىعىن ءبىلدىردى.

 سانكتسييا تاۋبەگە كەلتىردى                                                    

اقش پەن ەو-نىڭ  تەگەرانعا ءىشتارتا قالۋىنا ساراپشىلار ءتۇرلى باعا بەرۋدە. يزرايلьدىك ساياساتتانۋشى، پروفەسسور ەفرايم ينبار،  The Jerusalem Post باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «ۋكراينا داعدارىسىنان بەرى رەسەيمەن اراسى ۋشىعىپ، سانكتسييالار سالۋ ناتيجەسىندە باتىستىڭ دا ەكونوميكاسى باياۋلادى. ەكى دەرجاۆا اراسىنداعى ساياسي شيەلەنىس ءورشىپ كەتتى. شىعىس ەۋروپا ايماعىنان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءيىسى شىعا باستادى. باتىس ەلدەرى  ناتو- نىڭ كۇش قۋاتىن ارتتىرۋعا كەلىسىپ، ءىرى كولەمدە وقۋ جاتتىعۋ باستادى. بۇنىڭ بارلىعى جاعدايدىڭ ۋشىققانىن بايقاتادى. اقش پەن ناتو ەلدەرى رەسەيدىڭ اگرەسسييالىق ساياساتىنان سەكەمدەنىپ دە وتىر. ناتو- نىڭ بارلاۋ قىزمەتى ءپۋتيننىڭ شىعىس ەۋروپاعا باسىپ كىرۋى مۇمكىن ەكەنىن تالاي مارتە انىقتاپ، ناتو-نىڭ شۇعىل تاكتيكالىق  كۇشتەرىن (NRF) ۇلكەن ازىرلىككە كەلتىرگەن. بۇل جاعدايلار ەو مەن تەگەران اراسىن جاقىنداستىرۋىنا سەبەپ بولىپ، ۇزاققا سوزىلعان كەلىسىمنىڭ جەدەل جۇرۋىنە الەمدىك ساياسي وقيعالار يتەرمەلەدى»، -  دەدى.

دەگەنمەن، يران مەن «التىلىق اراسىنداعى» كەلىسىمنىڭ جەدەلدەۋىنىڭ استارىندا ەكونوميكالىق مۇددە جاتقانىن  ۇلىبيرتانييانىڭ ەكونوميكا ساراپشىسى ۋيلьيام دجەكسون ايتادى. ونىڭ جۋىردا باتىس باسىلىمدارىنىڭ بىرىندە  شىققان سۇحباتىنا ۇڭىلسەك، «باتىس وكىلدەرى اگرەسسورلىق ساياسات ۇستانىپ وتىرعان كرەملьدەن كوڭىلى قالىپ، ەنەرگييا كوزىن ىزدەستىرە باستاپ ەدى، بۇل جاعدايدى يراننىڭ بيلىك وكىلدەرى ءتيىمدى پايدالانىپ، بىلتىردان بەرى وزدەرىنىڭ ەۋروپاعا گاز جەتكىزە الاتىنىن ايتىپ، ەو- عا ەمەۋرىن تانىتىپ كەلە جاتقان. ءتىپتى، تۇركييا جەرى ارقىلى ەۋروپاعا گاز جەتكىزەتىن ترانساناتولييا گاز قۇبىرى (TANAP) جوباسىن دا ۇسىندى.  قارسى تاراپ سانكتسييادان ەكونوميكاسى السىرەپ، ساباسىنا تۇسكەن يراننىڭ ۇسىنىسىن قابىل الۋعا كەلىستى. يزرايلь مەن ارىپتەسى ساۋد ارابيياسى تاراپىنىڭ نارازىلىق نيەتىنە قاراماستان، ۆاشينگتون مەن ەو- نىڭ پارسىلاردىڭ ۇسىنىسىن قابىل الۋى ساياسي ەسەپ قانا ەمەس، كەلىسىمنىڭ استارىندا ەكونوميكالىق مۇددە دە جاتىر. ياعني، رەسەيگە سالىنعان سانكتسييا سالدارىنان باتىس پەن الەم ەكونوميكاسىنىڭ دا ءوسىمى باياۋلاپ، بوس كەڭىستىك پايدا بولعانىن كورىپ وتىرمىز. تەگەران سانكتسييا سالدارىنان مۇنايىن دوللارعا ساتا الماي كەلگەن، ەندىگى ۆاشينگتون  پارسىلاردىڭ ارقاسىندا بۇل بوس كەڭىستىكتىڭ ورنىن تولتىرىپ، دوللار اينالىمىنا دا دەم بەرمەك. يراندى قاتارعا قوسىپ، ماسكەۋدى شەتكە ىعىستىرا تۇرماق. كوبىنە بارلىعىنا وڭ شەشىم شىعاراتىن وداقتاستاردىڭ  ساۋد ارابيياسى مەن ءيزرايلьدىڭ قاراسىلىعىنا قاراماستان كەلىسىمگە قول قويۋۋى، كەلىسىمگە ۆاشينگتون مەن ەو مۇدەللى بولىپ وتىرعانىن  بايقاتادى» دەيدى ۇلىبريتانييانىڭ قارجى ساراپشىسى ۋيلьيام دجەكسون.

يزرايلьدىڭ رەاكتسيياسى

كوپتەگەن ەلدەر الەمدە بەيبىتشىلىك ورنايتىنىنا ءماز مەيرام بولىپ جاتسا، يزرايلьگە اقىرزامان تاياپ قالعانداي. يزرايلь بيلىك وكىلدەرى كەلىسىمدى ايىپتاپ،  قارسى پىكىرىلەرىن ايتىپ جاتىر. يزرايلь پرەمьەر ءمينيسترى بەندجامين نەتانьياحۋ كەلىسىمدى «كەشىرىلىمەس تاريحي ۇلكەن قاتە» دەپ، بۇلقان- تالقان بولۋدا.

نەتانьياحۋ: «بۇل كەلىسىمدى يزرايلь ۇكىمەتى قاتاڭ ايىپتايدى ءارى يرانعا دەگەن قارسى كوزقارسىن ەش وزگەرتپەيدى. وداقتاستارىمىز تەگەرانعا يادرولىق قارۋ جاساۋ مۇمكىندىگىن بەرىپ قويدى. بۇنىڭ اقىرى وكىنىشكە سوقتىرادى. ەندى ءبىز اقش كونگرەسىندە كەلىسىمنىڭ ماقۇلدانباۋىنا تىرىسامىز»، - دەپ مالىمدەدى.

رەسمي ۆاشينگتوننىڭ  كوڭىلى پارسىلارعا اۋدى

 ساۋد ارابيياسىنىڭ ەلشىسى، ەلدىڭ بۇرىنعى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ  باسشىسى باندار يبن سۇلتان ءال ساۋد «يرانمەن قول قويىلعان يادرولىق كەلىسىم يراننىڭ يادورلىق قارۋعا ءالى دە قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. كەلىسىمنىڭ سالدارى  تاياۋ شىعىستا ۇلكەن قاقتىعىستارعا جول اشادى» دەپ سىنادى. بۇدان ءارى ءسوزىن سپىكىرىن سالماقتاي تۇسكەن باندار: «بۇل كەلىسىم دە، اقش-تىڭ 1994 جىلى سولتۇستىك كورەيامەن قول قويعان كەلىسىمى سيياقتى بولىپ، تەگەراننىڭ كەلىسىمدى اياقاستى ەتىپ، يادورلىق كۇشكە اينالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.  1994 جىلى  اقش سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن توقتاتۋ ءۇشىن حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويعان. ءبىراق، 2003 جىلى سولتۇستىك كورەيا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ كەلىسىمىن بۇزىپ، يادرولىق قارۋ جاساعانىن الەمگە جار سالدى» دەيدى.

كورولь سالمان يبن ابدۋل-ازيز ءال ساۋدتىڭ جيەنى باندار، ليۆييادا تارايتىن Daily Star گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «ارابتارمەن ارىپتەس بولىپ كەلگەن ۆاشينگتوننىڭ ەندى پارسىلارعا كوڭىلى اۋدى» دەپ قاپالى.

«تەگەران تاياۋ شىعىستا تۇراقسىز ساياسات ۇستانىپ، يادرولىق وتىننان قارۋ جاساۋعا تىرىسىپ، ايماقتى ۇرەيدە ۇستاپ وتىر. تەگەراننىڭ جاۋى كوپ. «يادورلىق وتىندى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىز» دەگەنى كۇدىك تۋعىزادى. بۇل كەلىسىم ونسىز دا قىرسىق شالىپ وتىرعان تاياۋ شىعىستى ودان بەتەر الاڭداتادى» دەيدى ول تاعى دا.

اق ۇيدە جيىن وتكىزگەن باراك وباما «يران مەن «التىلىق ەلدەرى» اراسىندا جاسالعان  كەلىسىم يادورولىق قارۋلانۋدى توقتاتادى» دەگەندى ايتتى. «كەلىسىمگە قول قويماساق، تاياۋ شىعىستا جاعداي ودان ءارى ۋشىعا تۇسپەك.  سيرييا مەن يەمەندەگى قارۋلى جانجالدار توقتاۋ ءۇشىن يراننىڭ دا ىقپالى زور. سيرييا ماسەلەسىن شەشۋدە تۇركييا ، رەسەي، يران  مەن اراب ەلدەرى دە اتسالىسۋى كەرەك» دەپ، وباما كەلىسىمگە كۇمانمەن قارايتىن   كونگرەسس مۇشەلەرى مەن وداقتاستارىن سەندىرۋگە تىرىسىپ جاتىر.

تىپتى وسى اپتادا اق ءۇي باسشىسى ساۋد ارابيياسى مەن ءيزرايلدىڭ كەلىسىمدى دۇرىس ءتۇسىنىپ، ونى قۇپتاۋعا كوندىرۋ ءۇشىن قورعانىس ءمينيسترى  ەش كارتەردى تاياۋ شىعىسقا جىبەردى.

تۇركييا ەكونوميكاسىندا سەرپىن بولادى

ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى اياقتالۋىنا يراننىڭ كورشىسى تۇركييا دا قۋانىپ، ەكونوميكامىزدا سەرپىن بولادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. «يران تابيعي گاز بەن مۇنايعا باي ەل، سانكتسييالار الىنعان سوڭ الەمدىك مۇناي باعاسىندا وزگەرىستەر بولىپ، تۇركييادا گاز بەن جانار جاعار ماي باعاسى ارزانداماق. ۇلكەن ەكونوميكالىق  كەلىسىمدەر جاسالادى، بۇل – ءبىزدىڭ دە ورتاق جەڭىسىمىز» دەپ تۇرىك باۋىرلارىمىز شاتتانىپ وتىر.

دەگەنمەن، سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەۆليۋت شاۆۋشوگلۋ «يراننىڭ تاياۋ شىعىستا ورنى ەرەكشە. يراننىڭ ۇستانىپ وتىرعان سىرتقى ساياساتى كوپ ەلدى الاڭداتادى. بۇل نيەتىنەن باس تارتىپ يران ساياسات ساحناسىندا ءدىني كوزقاراس تانىتۋدان ارىلۋى كەرەك. رەسمي تەگەراننىڭ ساياسي ديالوگپەن سەنىمگە باستار ارىپتەستىككە باسا نازار اۋدارۋىن كۇتەمىز» دەپ مالىمدەمە جاسادى.

 

قورىتىندى     

يراننىڭ «التىلىق ەلدەرىمەن» 10 جىلعا جۋىق سوزىلعان كەلىسىمىنىڭ ناتيجەلى اياقتالۋىنا بايلانىستى ساراپشىلار ءارتۇرلى باعا بەرىپ، ءوز ەلدەرىنىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىنىن دە تارازىلاپ جاتىر.

بىز دە كاسپيي ايماعى بويىنشا يرانمەن كورشىلەس ەلدەردىڭ ءبىرىمىز. دەگەنمەن، اناۋ ايتقانداي بالەندەي ءقاۋىپ جوق بولسا  دا، باتىس ساياساتكەرلەرىنىڭ بۇل كەلىسىمگە بەرگەن پىكىرلەرىن وقىعان سوڭ، قولىمىزعا قالام الۋعا تۋرا كەلگەن. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، ەۋوراپاعا گاز جەتكىزۋدى ويلاپ وتىرعان پارسىلار، كاسپيي تەڭىزىندە جەر استى بايلىعى ءۇشىن اسكەري قۋاتىن دا ەسەلەپ ارتتىرماسىنا كەپىل جوق. مىقتى اسكەري تەڭىز فلوتى دا جوق، ايدىنداعى تيەسىلى ايماعىمىزدى ساناۋلى كۇزەت كەمەلەرىمەن عانا قورعايتىن ءبىزدىڭ شەكارا اسكەرىمىزدى ويلاساق، ءتىپتى، قورقاسىڭ. بۇل كەمەلەردىڭ تەك تەڭىزدەگى مۇناي  ۇڭعىمالارىن لاڭكەستىك شابۋىلدان قورعاۋعا عانا شاماسى جەتەتىنىن ەسكەرسەك، كورشى مەملەكەتتەردىڭ  بەس قارۋى ساي اسكەري الپاۋىت كەمەلەرىنەن جاسالعان شابۋىلعا توتەپ بەرە الماسى انىق. كاسپيي مەملەكەتتەرىنىڭ اسكەري قۋاتى دا ناقتى قانشا ەكەنى بەلگىسىز. سەبەبى، مەملەكەتتەر بۇل كورسەتكىشتەردى جاسىرۋعا تىرىسادى. دەگەنمەن، ەسكى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك،  رەسەيدىڭ 100-گە جۋىق اسكەري كەمەسى، 20 مىڭعا جۋىق اسكەرى بار. يراننىڭ 50 اسكەري كەمەسى، 4 مىڭنان اسا اسكەرى، ال ءازىربايجان، قازاقستان، تۇركىمەنستاننىڭ كورسەتكىشتەرى شامامەن بىردەي، ياعني 18-20 اسكەري كەمە، 3 مىڭعا جۋىق تەڭىز اسكەرى بار.

 

بىر وكىنىشتىسى كاسپيي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ءالى كۇنگە دەيىن  ايقىندالماعان. قازاقستان، يران، ازەربايجان، رەسەي جانە تۇركىمەنستان كاسپييدىڭ تابيعي بايلىقتارىن بولىسە الماي جۇرگەنىنە كوپ بولدى.  

كاسپييگە تالاس باستالسا، اسكەري كۇشى كوپتىڭ سوزدەرى جۇرەتىنى ايقىن. مۇنايدىڭ ارقاسىندا ەكونوميكاسىن ورگە دومالاتىپ وتىرعان  ەلدىڭ قانداي ماسەلەدە دە ساق جۇرگەنى ابزال.

 

شەتەل باسپاسوزىنە شولۋ جاساپ،

ماقالانى ازىرلەگەن –  

نازار تۇرىقبايۇلى

Abai.kz

10 پىكىر 381 رەت وقىلدى قوسىلعان: 20.07.15

• Vkontakte
 
• Facebook
• Moy mir
• Twitter
 
• Odnoklassniki
 
• +1

• 
  • #1
  • مالىك بەكارىس
  • دن، 20/07/2015 - 12:41

  قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەرسىڭ بولايىن دەپ تۇر. يراننىڭ كومىرسۋتەگى ونىمدەرىن ەۋروپاعا جەتكىزۋ رەسەي ەكسپورتىنان 3 ەسەگە جۋىق ارزانعا تۇسەدى. ەكىنشىدەن، اراب تەڭىزى ارقىلى مۇحيت ءتيىپ ءتۇر جانە تۇركييا ارقىلى ەۆروپاعا دايىن قۇبىر بار. ەندى،سالماقتاپ كورەدىك،سىبىردەگى قانشاما گاز ۇڭعىلىرارى(سكۆاشينالارى) توقتاپ قالادى، رەسەيدىڭ گاز ساقتاۋ رەزەرۆۋارلارى مۇنداي سالماقتى كوتەرە الار ما ەكەن، ارىسىندە 15-20 ايدان كەيىن ۇدكەن ادەۋمەتتىك داعدارىس بەلگى بەرۋى ىقتيمال. ودان كەيىنگى پروتسەسستەردى رەتتەۋ قيىنعا ءتۇسىپ كەتەدى. ءبىز ءبىر نارسەگە ءازىر بولۋىمىز قاجەت، سىبىردەن "قاشقان" رەسەيلىكتەرگە ماسكەۋ،پەتەربوردان كورى قازاقستان تىم جاقىن، سولتۇستىك وبلىستارىمىزداعى ميگراتسييالىق قىزمەتكە قىراعىلىقتى كۇشەيتۋ قاجەت.

• 
  • #2
  • كوكاداي
  • دن، 20/07/2015 - 13:15

  مالىك بەكارىس دۇرىس ايتادى. رەسەي جاۋلاپ العان ءسىبىر ايماعىنان جۇمىسسىزدار تاسقىنى بىزگە قاراي اقتارىلۋى ابدەن مۇمكىن. مۇناي قۇبىرىن قىتايعا تارتىپ قويعانىمىز دۇرىس بولىپتى، ايتپەسە، رەسەيمەن بىرگە ءبىز دە قۇردىمعا كەتەر ەدىك.

• 
  • #3
  • ازات
  • دن، 20/07/2015 - 13:17

  يران ەلي مانگي جاساسىن! مۋسىلمان ەليدەنينين يشيندەگي باتىسكا مويىن ۋسىنباگان جالگىز مەمەلەكەت وسى يران. باتىس كانشا يرانگا ويران سالگىسى كەلسەدە جۋزەگە اسرالمادى. پارسى ايماگى تەروريستەردين وتانى بولسادا بۋل ەلدە جارىلىستار كوپ تيركەلمەگەن. بۋل كوسەمدەرينين مىكتىلىگىندا بولسا كەرەك. بير يراننىن وزي الپۋىت باتىسكا كاندي كىر كورسەتتي. ال كۋللي مۋسىلمان ەلي بيريكسە باتىس نە يستيدي ەكەن ? بيراك بيريگۋگە مۋسىلمانداردىن جەلانياسى جوك سيياكتىگوي. تۋركييا دان باسكاسىنىن باري تاۋلدي سيياكتى گوي، ماكتاۋلى ارابتىن دا 20 دان اسا مەمەلەكەتي باتىس نە ايتادى ەكەن دەپ سول جاكا كاراپ وتىرادى...................... ال كازاكستان بولس رەسەيدي كيمايدى، ونىن ۋستينە بيزدە كاي ديندي ۋساناتىنىمىزدى وزيميز دە بيلمەيميزگوي ، كوپ ديندي كوپ ۋلتتى كوپ تيلدي مەمەلەكەتپيز دەپ كويامىز ايتەۋر، ەندي كوپ پارتييالى شىگىپ جىگىپ جاتىر ەكەن. كازاكستان سيياكتى مەمەلەكەت جەر شارىندا جوك شىگار.

• 
  • #4
  • جاراس
  • دن، 20/07/2015 - 13:28

  باتىس باسىلىمدارى جازا بەرەدي، كازاكستانگا نەمەسە كاسپيگە دەپ، تەنيزدين كوپ بوليگي مۋسىلمان ەلدەرينە تيەسيلي بۋل مۋسىلمانداردى بير بيرينە ايداپ سالۋ دەگەن سوز. يران بيزدي تونايىن دەپ جاتىر دەگەنشە . بيزدي جۋرتتار توناپ اتىر دەپ ايكايلاۋ كەرەك سيياكتى.

• 
  • #5
  • داۋلەن
  • دن، 20/07/2015 - 14:46

  يزرايلь نەگە رەنجۋلى? باستى قارسىلاسى مۇسىلماندارى جەڭىپ كەلە جاتىپ ەدى، بيىلعى رامازان ايى ولاردىڭ جوسپارىن بۇزىپ كەتتى. بۇل اللاھتىڭ مۇسىلماندارعا جاردەمدەسكەنى مە الدە...?

• 
  • #6
  • م
  • دن، 20/07/2015 - 15:23

  جاراس باۋىرىم، مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ بىرلىگى دەگەن بوس ءسوز. وعا كۋا ارابتاردىڭ ءبىرىن بومبىلاپ( ساۋديتتار ليۆييانى سيياكتى) سوعىسىپ جاتقاندىعى. سوندىقتان ءبىرىنشى قۇداي ودان سوڭ وزىمىزگە عانا سەنۋىمىز كەرەك. ەڭ ۇلكەن قاۋىپ ول رەسەي. ورىستىڭ بەتى ۋكراينادا اشىلدى.

• 
  • #7
  • شالا كازاحپىن
  • دن، 20/07/2015 - 16:24

  ب.ۆوستوكتا ناگىز ارانىن ۋياسى ترەۋگولьنيك كگب - موسساد - يران.بۋلار بiر-بiرiنiن بەتiن تىرناگان مەن كوتەرi بiر.

• 
  • #8
  • التىنبەك
  • دن، 20/07/2015 - 19:44

  حالقارالىق ماسەلەدە ءدىنني سەنىمنىڭ تيىندىق ماڭىزى جوق، ۇلتتىق مۇددە بويىنشا قاراۋ كەرەك. ەلىمىزگە پايدالى - دۇرىس، پايداسىز - قاتە.

• 
  • #9
  • شالا كازاحپىن
  • دن، 20/07/2015 - 20:46

  ...... كوسارىم ناگىز ۋش باستى ايداحار ب.ۆوستوكتا !!!

• 
  • #10
  • قاجی موُقامبه ت قاراكه ده ي
  • دن، 20/07/2015 - 23:25

  يران ه مه س ته ك پارسی
  ه لده ری ه مه س ه ش قارسی
  وُمبه ت بولپ باس قوسقان
  ولاردی آلماس ه ش دوُشپان
  ورس ، قتاي ، آقش تا
  كه يئن ودان شابستا
  شيعا كوپ ته سؤُنني مول
  بئر-بيرئنه به رگه ن قول
  سونمه نه ن جه كٌدی ولار
  تاعی دا آلعا قوزعالار
  ؤُلگی آلايق قزعانباي
  فاس جاوٌلاردان آلدانباي
  كاپئرگه ه ش سه نبه كٌئز
  جه ته گئنده جوُرمه كٌئز

كوركه م فيلم- ماعجان

Алашорда

ТЕЛЕАРНАЛАРДАН КӨРСЕТІЛМЕГЕН ХРОНОЛОГИЯЛЫҚ КӨРКЕМ ФИЛЬМ - "МАҒЖАН"

Әріптің көлемі: Қалыпты

 

Отандық телеарналардан көрсетілмеген фильмнің режиссері Марат Қоңыровпен сұхбат.

«Той – тәңірдің қазынасы», «бар жиғаның тойда шашылсын» дейтін қазақ соңғы кездері тойлайтын тақырыпты шатастыра беретін болып жүр. Абылайдың 300 жылдығы сияқты Ұлттық рухқа сілкініс әкелетін талай той атаусыз қалды. ХХ ғасыр басында қазақ қоғамында үлкен қайраткерлік жасаған Алаш алыптарын да тиісті деңгейде ардақтай алмай келеміз. 31 мамырда ғана «төрт жарым миллион қазақ аштан өліпті» деп, қалған күні түк болмағандай жүре беретін қазақтың бүгінгі тәуелсіз таңы қалай атты? Тәуелсіздік үшін советтің соқыр саясатынан сусындаған биліктегі қазіргі коммунистер емес, «Алаштың» ардақты ұлдары жандарын құрбан етіп еді ғасыр бұрын.

Сол аяулы бабаларымыздың бірі – Мағжан Жұмабайұлы. Ақын, ағартушы, XX ғасырдағы қазақ зиялыларының жарық жұлдызы Мағжанның еңбегін санамалап жатудың өзі артық. Мұхтар Мағауин: «Мағжан – Қазақтың жанбай кеткен жұлдызы» деп еді бір сөзінде. Ақындығы бір төбе, азаматтығының да шоқтығы асқақ Мағжанды тірісінде қадірлемеген қазақ бүгінде ұлықтай алып жатқан жоқ. Олай дейтініміз, Жұмабайұлының 120 жылдық мерейтойы қарсаңында Марат Қоңыровтың «Мағжан» атты ақын өміріне арналған көркем филімі жарық көреді. Аталған фильм Мағжанның күнделігінде жазылған оқиғалардың желісіне құрылған. Сол филімді мемлекеттік телеарналар көрсетуге еш құлық танытпаған. 2013 жылы Ыстамбұлда өткен филімнің премерасына түріктердің ықыласы қазақтардан әлдеқайда ыстық болыпты.

  

Отандық медиада трейлері ғана бар филімнің режиссері Марат Қоңыровпен кездесіп, мемлекеттік телеарналардан көрсетілмеген филім туралы сұрап төмендегідей әңгіме дүкен құрдық.

- Мағжан Жұмабаев туралы фильм түсіру қалай ойыңызға келді?

- Бала кезімде, Мағжанның шығармаларына тиым бар кезде, Мағжанның «Тыңдашы, тағдыр» деген сияқты өлеңдерін жаттап өстім. Отызға жуық өлеңін жатқа білдім. Тағыдырына қызықтым. Халық мүддесіне жасаған қызметіне бас идім. Мағжан дәуіріндегі қайраткерлердің қай-қайсысын да өзіме үлгі тұттым. Режиссерлік кәсіпке келгенде олар туралы фильм түсіруді мақсат еттім. Уақыты келді. 2012 жылы филімді түсірдім. Түсірілім жұмыстары Мағжанның ауылы - Сарытомарда және Петропавл қаласында, Мағжан Жұмабаев ауданының орталығы - Булаевода табиғаттағы түсірілімдер жасалды. Негізгі түсіру үрдісі Алматы мен Алматы облысында болды.

-  Білуімше, филімнің тұсау кесерінен кейін елдегі арналар «Мағжанды» эфирге шығаруға құлық танытпапты. Бұған не себеп болды?

- Фильм дайын болғанда Алматыда, Ақынның туған өңірі Петропавлда тұсаукесерін өткіздік. Зиялы қауым мен Мағжанның туыстары филімді көргенде көздеріне жас алып,  тебреністерін жасырмады. Мен бұл филімді жастарға арнап, ақынның өмір жолын, азаматтығын танысын деп түсірдім. Сондықтан да мемлекеттік телеарнадан көрсетуге өтініш білдіріп, Хабар арнасының директорына хат жаздым. Олар хатқа жауап бермеді. Сосын телефон шалдым жиі, түрлі сылтау айтып, мені жолатпады. Фильм олардың «бюрократиясынан өтпеді». Сөйтіп жүргенде Мағжанның 120 жылдығы да өтіп кетті. Ақынның тойына шенеуніктер жиылып алып, «бешбармақ» жегені болмаса, басқалай тарихи бағасын беріп, той өткізгенін естімедім. Хабар, Қазақстан сияқты телеарналардан көрсетілмеген филімді СТВ арнасы көрсетті. Алайда, Мемлекеттің барлық өңіріне тарайтын бас телеарналарымыз сол бойы құлықсыз. Ұлттық рухтан жұрдай шенділер Мағжан туралы білгісі де кемлейді.

- Филімнің түрік елінде көсретілуі қалай жүзеге асты?

- Түріктер өздері филімді  Түркияда көрсетуге ұсыныс жасады. Түркияның АК партиясы арнаулы қаражат бөліп, филімге түрікше дубляж жасатты әрі тұсау кесер өткізгенде біздің жолшығынымызды түгелдей көтерді. Ыстамбұлдағы опералық театрда өткен тұсаукесерге Измир, Анкара, Анаталья сияқты үлкен қалалардан түрлі ғалымдар келіп, бас-аяғы 1 сағаттық филімнің тұсау кесерін алты сағатқа созып, ұзақ қолшапалақтап қошаметін көрсетті. Мағжан туралы олар сахнада ұзақ-ұзақ сөйледі.

Кейін де бізді, мені және филімдегі актерларды арнайы шақырып, мемлекеттік телеарнасында хабар жасап, тікелей эфирде сөйлетті. Фильм де эфирден бірнеше қайталанып көрсетілді.

- Қазіргі күнде Мағжан Жұмабайұлы 1938 жылы атылмай қалған, 1951 жылы Магаданда ауыр еңбектен науқастанып, қайтыс болған деген сөздер бар. Сіздің филіміңізде Мағжан тағдыры қалай шешіледі?

- Иә, ондай пікір бар. Алайда, дәлелдейтін ешқандай құжат жоқ. Оның 1938 жылы өлмей қалуы мүмкін емес деп ойлаймын. Мен түрлі құжаттармен көп жұмыс істедім, олардың бәрінде Мағжанды тірі қоятындай себеп жоқ. Совет заманында шыққан үкімдердің орындалмай қалғаны жоқ қой. Бұл сөз 2009 жылдан бастап шықты. Ал, бұл кезде Мағжанның ақталып, шығармашылығының халыққа еркін таныстырылғанына 20 жыл болған. Мағжан 1938 жылы атылмады деген пікір осы жиырма жылдың ішінде неге айтылмады? Мағжанның немересі Шайзада апамыз менің кино түсіруіме көп көмегін көрсетті. Ол кісілер Мағжан атамыздың сүйгін іздеп, Колымаға,  Сусуманға барған кезде ешқандай із-дерек таппаған. Филімнің премьерасы Петропаволда өткен кезде Мағжанның бүкіл туысқандары залда болды. Солардың арасында Мағжанды өз көзімен көрген кісілер де отырды. Солар филімді көргенде Мағжанның өзін көргендей болдық деп жылады. Менің филімімде Мағжанның абақтыдағы күндері, атылғанына дейінгі тағдыры бейнелеген.

- Филімде Мағжанның образын ашу үшін сол тұстағы Мәскеу саясатын көрсету керек. Фильмде мұны анық бейнелей алдыңыз ба?

- Әрине, Совет үкіметінің репрессиясын ашық көрсеттім. Менің «Мағжаннан» басқа Кенесары туралы деректі филімім бар. Соны түсіруді бастағанымда шенеуніктер қатты қорықты. Маған келіп «бұл тақырыпты қозғамай-ақ қойыңыз» деп ақыл айтқандар да болды. Бұл тақырыпқа рұқсат жоқ дейді. Мен оларға: «Рұқсат сендерге жоқ шығар, Кенесары қазақтың соңғы ханы, оны жастар білуі керек, түсіремін» дедім. Бұл филімді де дайын болғанда Хабарға ұсынғанмын, көрсетпеді. Олар толған қорқақтар. Кешегі өткен ерлерді, қайраткерлерін сыйламайды, ардақтамайды.

- Филімге деген халықтың ықласын қалай бағалайсыз?

- Жоғарыда премьера кезіндегі жұрттың ықыласы туралы айттым ғой. Бәрі де жақсы бағасын берді. Алайда, менің жанымның бір қынжылғаны: Гумилев атындағы Ұлттық университетте проректор, Алаштанушы Дихан Қамзабектің қолдауымен филімді студенттерге көрсеттік. Сонда бар-жоғы бір сағаттық киноны жастар тыныш отырып көре алмады. Мінбеге шығып, Мағжан туралы айтқанымда, 500 кісі отырған залда құлақ қойғандар аз болды. Телефонмен сөйлесіп, отырып-тұрып, ары-бері жүргені, күлгені бар – Мағжанның рухын сыйламады. Бұған кім кінәлі, сол жастар Мағжанның сеніп кеткен жастары еді ғой. Мен, әрине, жастарды кінәламаймын. Соларға Мағжанның кім екенін таныта алмаған қоғамды кінәлаймын. Біз арыстарымыздың қадірін білмейміз. Қадірлемек түгілі кейбіреулер танымайды да. Биліктің Алаш арыстарының еңбегін жастарға бүге-шігесіне дейін оқытып, солардың рухымен тәрбиелеуге неге қорқатынын мүлде түсіне алмаймын.

- Мағжаннан басқа да Алаш қайраткерлері туралы фильм түсіру ойыңызда бар ма? Бүгінде қандай шығармашылық жұмыстарды қолға алып жатырсыз?

- Қазір «Хандықтың 550 жылдығы» туралы кино түсіріп жатыр. Онда қазақ тарихындағы тұтас хандар көрсетілуі керек қой. Соңғы хан ретінде Кенесары да көрсетілуі керек. Хандар көрсетіліп қана қоймай қайраткерлік образдары жан-жақтылы ашылуы керек. Олай болмаса, кино түсіріп не керек?.. Сол киноның өзіне бөлінген қаражатты ұрлап-жырлап, енді келіп «жетпейді» деп халыққа алақан жайыпты. Мағжан туралы филімді бітірген соң Мәдениет Министрлігіне хат жазғанмын. Мен Мұхаммеджан Тынышбев туралы кино түсіруге идея ұсындым. Қолымда барлық материалдар бар. Олар елемеді. Мысалы мен «Мағжанды» түсіруге 140 мың доллар, «Кенсарыны» түсіруге 110 мың доллар қаражат жұмсадым. Бұндай қаржы министрлік үшін түк те емес. Ештеңеге қажеті жоқ неше түрлі шоуларға да кетіп жатыр ғой.

Сондай-ақ, Алтай қазақтарының Түркияға қалай жеткені туралы филімді де сценарийін дайындап ұсындым. Онда Халифа Алтай арқылы Алтайдан Анадолыға кеткен қазақтың өмірін көрсеткім келді. Халифа Алтайдың бүкіл кітаптарын орыс тіліне мен аудардым. Сол кітаптарынан кинороман жаздым. Сол ойға алған кино арқылы бабаларымыздың дінді қалай ұстағанын көрсетіп, дәстүрмен біте қайнасқан дін ұстану ғұрпымызды халыққа танытқым келді. Қазір түрлі сұмдықтар шығып жатыр дін атын жамылып. ИСИМ сияқты топтарға қазақтардың кетіп қалуы мүлде діни сауатсыздығы ғой. Дәстүрлі дінімізді көрсеткім келген ол филімнің жобасына да министрліктен жауап жоқ. Одан басқа да түрлі тізімдер ұсындым. Әзірге қолдау болмай тұр. Біздің елде ұлт мүддесіне бағытталған жұмыстарға  қолдау болғанның орнына биліктің өзі қолбайлау болып келеді.

 

***                                       ***                                       ***

 

Фильм режиссері Марат Қоңыров бізге халыққа жариялайсыңдар ғой деп «Мағжан» филімінің дискісімен қоса, Кенесары хан туралы түсірген деректі филімін де ұсынды. Айтуынша, режиссер Кенесары ханның патша үкіметіне қарсы атқа мінген он жылдық көтерілісін Ермұхан Бекмахановтың еңбегі мен Мәскеу мұрағаттарындағы деректерге сүйеніп отырып, барынша шынайы көрсетуге тырысқан.  Алдағы уақыттаAbai.kz порталынан Кенсары хан туралы филімді де көре аласыздар.

Үнді мен кәріс филімдерін таңнан қара кешке дейін халыққа зорлап көрсетіп, арзан күлкі мен  даңғаза сауықты ғана халыққа ұсынып келе жатқан телеарналардың өздері мемлекет тарихына қатысты дүниелерді тым аз жариялайды. Ондай тақырыпқа эфирден аз уақыт қана емес, бюджеттен де аз ақша бөлінеді.  

Хандықтың 550 жылдығы туралы тойдың дақпырты тым баяу. Киноға қаражат жетпейді. Барымызды ашып-шашып жасаймыз деген EXPO көрмеміз анау – күн сайын бір жауаптысы жемқорлықпен тұтқындалып жатыр. Оның тасасында қалып бара жатқан Абайдың 170 жылдығы, Әлиханның 150 жылдығы, Алашорданың 100 жылдығы туралы билікте әлі бір ауыз үн жоқ. Советтің қызыл шеңгеліне ілінер алдында соңғы рет қарсы шыққан 100 жыл бұрынғы «Ұлт азаттық көтеріліс» туралы да ешкім ештеңе дейтін емес. Қуатты 30 елдің емес, үш елдің бірі болсақ та, рухымыз асқақтамай, батырымызды түгендеп, қайраткерлерімізді қадірлемей ел боп кетуіміз қиын екенін ел тізгінін қолына ұстап алып, шығармай отырғандар қашан ұғынар екен?

 

Нұрғали НҰРТАЙ

Abai.kz

ادامه نوشته

بي ام و جنحالی

از بی‌ام‌و جنجالی در ایران چه خبر؟ + تصاویر

واردات بی‌ام‌دبلیو i8 که گفته می‌شود یکی از پیشرفترین خودروهای جهان است که تاکنون وارد بازار ایران شده در حالی خبرساز شد که بررسی‌ها نشان می‌دهد برخلاف اینکه گفته شده بود تنها تعداد محدودی از این خودرو وارد کشور شده اما این روزها در برخی نمایشگاه‌های پایتخت بین یک تا چهار دستگاه بی‌ام دبلیو i8 به نمایش گذاشته شده است.

آفتاب :

این موضوع نشان می‌دهد که ورادت این خودرو محدود نیست و در حالی که پیش از این رئیس کل گمرک گفته بود تنها سه دستگاه از این خودرو که جزو سهمیه ورزشکاران قهرمان بوده، وارد کشور شده، برخی از فروشندگان این خودروها معتقدند چند دستگاه بی‌ام دبلیو i8 با مجوز جانبازی هم وارد کشور شده‌ است.

 

اما بر اساس تازه‌ترین اطلاعات، این خودروی جنجالی بیشتر از این رقم‌ها در نمایشگاه‌ها عرضه شده و با اینکه زمان اندکی از ورود این خودرو هیبریدی به بازار ایران می‌گذرد، تاکنون استقبال بسیاری از این محصول تازه وارد بی‌ام‌و نشده است و برخی از فعالان بازار معتقدند تاکنون تنها یک دستگاه از این خودرو فروخته شده است.

 

رکود در بازار خودرو از یک سو و دست نگه داشتن مشتریان برای خرید به دلیل توافق هسته‌ای از سوی دیگر سبب شده برای این خودرو خارجی هم تقاضای بسیاری نباشد؛ اگرچه مشتریانی سراغ این خودرو لوکس می‌روند که قدرت خرید بالایی در شرایط کنونی اقتصاد دارند.

 

با این وجود در نمایشگاه‌های مرکز شهر در کنار خودروهای لوکس‌ کمپانی‌های دیگر، این خودرو هیبریدی جنجالی نظر بسیاری از مردم را به خود جلب کرده و حتی یکی از نمایشگاه‌ها، چهار دستگاه از همین خودرو را با رنگ‌های سفید، مشکی و آبی به نمایش گذاشته شده که افراد بسیاری را به تماشای خود می‌کشاند.

 

با این حال این خودروها در بدو ورود به بازار داخلی ایران در سایت‌های آنلاین حدود سه میلیارد تومان قیمت‌گذاری شدند در حالی که همین شایعه بود که طرفداران پر و پا قرص خودروهای لوکس را پراند زیرا این خودرو هم‌اکنون در بازار حداقل یک میلیارد و 700 تا 800 هزار تومان فروش می‌رود.

 

به اعتقاد فعالان بازار خودروهای هیبریدی فعلاً قیمت‌گذاری نشده‌اند و این واردکننده‌ها هستند که قیمت آنها را تعیین می‌کنند و بیشتر نمایشگاه‌داران معتقدند اگر واردکننده‌ای قصد داشته باشد زودتر به سود و سرمایه خود برسد، ممکن است این خودرو را با قیمت پایین‌تری هم تا حدود یک میلیارد و 500 بفروشد. با این وجود دیگر خبری از قیمت سه میلیارد تومانی این خودرو در بازار نیست.

 

برخی از کارشناسان فروش خودروهای لوکس بر این باور هستند که این خودروها جدید هستند و گرچه ممکن است با استقبال مشتریان مواجه شوند اما احتمال دارد بنا به دلایلی مانند بافت شهری، نگه‌داری سخت، عدم وجود پارکینگ مناسب و خدمات پس از فروش با مشکل مواجه شوند. با وجود اینکه پرشیاخودرو نماینده اصلی بی‌ام‌دبلیو در ایران هم گفته است این خودروها خدمات پس از فروش ندارد و در نظر گرفتن این نکته چرا باید این خودروها منتخب مشتریان بازار باشند؟

 

بر اساس اظهارات نمایشگاه‌داران این خودرو بیشتر از 500 تا 600 میلیون تومان ارزش ندارد و بهتر است مشتریان به جای خرید این خودرو با قیمت حدوداً یک میلیارد و 500 میلیون تومان، از خودروهای لوکسی که از برندهای معتبری مانند مازراتی عرضه کرده‌اند، بهره‌مند شوند که البته این پیشنهادی برای طرفداران خودروهای لوکس و خاص است.

 

به گزارش اقتصادنیوز، اما بازار خودرو همیشه تشنه ورود جدیدترین‌ مدل‌های خودرو است و اگر مشتریان متوجه شوند خودرویی با قیمت بیش از ارزش خود عرضه شده دیگر تمایلی به خرید آن نشان نمی‌دهند. همین وضعیت برای بی ام دبلیو i8 صدق می‌کند. در حال حاضر استقبالی از این خودروهای هیبریدی صورت نگرفته و این مساله می‌تواند ناشی از وضعیت نامناسب بازار یا قیمت بالای این خودرو باشد.

 

 

 

 

 

برچسب ها: بی‌ام‌و جنجالی

 

بی ام و هست گر گران

 

گرانی بين در سران

 

نمی ارزند گرچه مفت

 

از ما باشند بهتران

 

سجده كند گر ملك

 

گردن كشند جنّيان

 

لابد شوند بركنار

 

معيار آيد درميان 

حيات سياسی و اجتماعی امام علی

حیات سیاسی و اجتماعی امام علی از وفات پیامبر تا شهادت| گفتگو با محمدمهدی جعفری

 

 

بوی باران| محمد مهدی جعفری: حضرت علی(ع) که به خلافت رسید، گفت که غنایم را باید در میان همه به طور مساوی تقسیم کرد و اگر شما ادعای تقوا، ایمان و جهاد، هجرت و مسلمانی دارید فقط خدا از نیت شما باخبر است و در روز قیامت عدل الهی به هر کس به میزان اندیشه، نیت و عملش اجر و پاداش می‌دهند. حضرت گفت که ایشان مدیر همه هستند و همه را به یک شکل نگاه می‌کنند و برای او مومن و غیرمومن، متقی و غیرمتقی و حتی مسلمان و غیرمسلمان و… فرقی ندارد.

یک نظر

1. 

   حم شادكام

   تیر ۲۸, ۱۳۹۴ در ۶:۲۸ ب.ظ

    

   کشته جهلست علی
   به شهر علمست دری
   آنکه باشد گیر جهل
   شرّ را بیند امر سهل
   وانکه باشد اهل علم
   در پیش گیرد صبر و حلم
   ولا خواهد بی سلطه
   در اجتناب از فتنه
   کشتند و را بد نفسان
   کشته بدند خود عثمان
   علی جستند بهر خویش
   فتنه کردند با وی پیش
   ولی بخواست یاری را
   تا پیش برند کاری را
   که بر آید از امّت
   اما نبودش فرصت
   حقّ هم خواهد چون نصرت
   تنها علی است بی قدرت

بئزدی آعلشن تئلی وُلتتق قوُندلقتان آلستاتا توُسپه ي مه ؟

Мәйекті

БІЗДІ АҒЫЛШЫН ТІЛІ ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАН АЛЫСТАТА ТҮСПЕЙ МЕ?

Әріптің көлемі: Қалыпты

 

Бүгін Елбасымның өткенге шолуын қарап шықтым...Сосын "қадамдар" туралы "ҰЛТ ЖОСПАРЫН" қайта қарап шығып, өзімше ЕЛБАСЫ мен ҚАДАМДАР арасында, яғни оны жазушылар немесе дайындаушылар арасында ЖЕР мен КӨКТЕЙ айырмашылық бар ма деп қалдым. 
Біріншіден, ел, ұлт, мемлекет деген ұғымдардың мәні әзірге жер бетінде өгеріске түскен жоқ. Қаншама позитивистік теориялар арқылы мемлекет қабаттарына жасалған талдаулар мен түсіндірмелер қазір қажетсіз макулатура болып қалды. Ең басты мәтін ол ел және оны құрушы ұлттың мәдениеті болып отыр.
Осы тұста қазір мемлекет емес енді әлемдік корпорациялар дәуірі келе жатыр деген теориялар басымдық алып бара жатыр. Мәдениет теориялары да қайта комментарилерге толы, бірақ сол баяғы оның субстанционалдық, киелілік мәніне қайта оралып жатыр.
Сол сияқты сыртқы идеологиялық орталықтар тарапынан біздің мемлекет тағдырына қатысты "Қазақстандық ұлт" деген тіркестерді де соққысы келді. Бірақ ол идея тасқыны саябырсып қалды. 
Енді мәне "Ұлт жоспары" жүз нақты қадам деген ЖОБА біраздан бері ел болып, қоғам болып талқыға үсіп жатыр. 
Елбасы тарапынан жасалып жатқан қадамдардың негізі болашаққа үмітті көріктейді. Дегенмен, мына акциологиялық үдерістерді зерттеуші ретінде, бір осы елдің азаматы ретінде өз ойымды бөліскім келеді. Өзі адам деген болмыста "үміт пен күдік" қатар жүреді. Болашаққа сенміммен нақты қадам басқан әрине жақсы, бірақ ол адам, партия, фирма, не компания, не корпорация не жамағат топ үшін басқаша талданады, ал мемлекет институты үшін басқаша талданып, қорытындыланады. Бүгінгі респубикалық зайырлы мемлекеттің құрылымдық қабаттары арсындағы өз ара үйлесім мен үндестік тетіктері ақсауының басты себебі мемлекет инстутының бүгінге дейінгі құндылықтар аралық, құндылықтар ішілік қатынастардың антропоцентристік комментариилері нақты болмай отырғандығында жатыр. Қазір әлемде осы төңіректе талас тартыстар өткен ғасырға қарағанда әлдеқайда терең әрі ғылыми танымдық негіздерде, сарапталуда. Бітпеді. Жалғасып жатыр.
Осындай жағдайда, әрі кешегі посткеңестік құндылықтар батпағынан арыла алмай жатқынымызда екі жақты қысым екі бүйірден соққылап жатыр. Егемендік, тәуелсіздік жеке дара мемлекеттіліктің басты ұстанымы оның құрушы елін болмыстық онтологиялық негізде анықтайтын құндылықтарды сақтау әрі дамыту тетіктерін табумен тікелей қатысты. Қысқаша қазаққа өз болмысын сақтаудың ішкі және сыртқы қорғандары құндылықтык қабаттарын нықтау қажет. Алмына жерде қазақтың тек қана сыртқы әлеммен, материалдық құндылықтар ғана басты назарға алынған. Ол жақсы адамның қарны тоқ болуы керек. Бірақ ол ертең қарны тоқ болғанымен, мына елден, жерден, мәдениетен, өркениеттен өз еркімен бас тарта алатын, қара құлға айналып шыға келеді. Онда "Мәңгілік ел" туралы айтылып жатқан комментарилердің ешқандай пайдасы болмай қалады.
Барлық құндылықтар адамға бір қабат арқылы сіңеді. Ол тіл. Ал тілді құрал ретінде мемлекет ішкі және сыртқы құндылықтардың негізгі қабаты ретінде көтермей не мемлекет тік қамқорлық жаратпай, ел болу, баяндылық пен тұрақтылыққа үміт ету бос сөз. 
Бір адамды, мектеп қабырғасында ақ, білім беруде өз ұлттық құндылықтары емес, жахандық орталықтың қысымымен оның тіліне ауыыстсақ, қарын тоқ болады. Бірақ ел, жер, мәдениет, еркіндік, егемендікті өз қолымызбен сыртқы күштерге табыстаған болмаймыз ба?
Бір қазақ баласы неге мектеп қабырғасында ағылшынша оқу керектігінің мұнда басты мақсаты айтылыпты...Бірақ бұл мемлекеттің мақсаты емес, ол корпорцияның, компанияның мақсатына сай келеді. Бұл туралы әлемдегі теориялардың барлығын салыстырып қойып таразылап бере алатын мүмкіндігім бар...Бұл туралы арнайы кітап жазуыма да болады..бірақ уақыт қысқа болғандықтан осылай елмен бөлісіп отырмын. Жалпыхалықтық талқыға қатысыңыз ағайын..туындаған сұрақтар болса, ғылыми танымдық негізде жауаптауға трыысыамын. Бұл деген білгіштіктен емес, қайғыдан, күдіктен туындап жатқан ішкі хәлім...Сіз не дейсіз?

Қосымша ақпарат:

"79. Поэтапный переход на английский язык обучения в системе образования - в старшей школе и вузах. ГЛАВНАЯ ЦЕЛЬ - ПОВЫШЕНИЕ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТИ ВЫПУСКАЕМЫХ КАДРОВ И РОСТ ЭКСПОРТНОГО ПОТЕНЦИАЛА ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО СЕКТОРА.
79-қадам. Білім беру жүйесінде – жоғары сыныптар мен ЖОО-ларда ағылшын тілінде оқытуға кезең-кезеңмен көшу. Басты мақсаты –ДАЯРЛАНАТЫН КАДРЛАРДЫҢ БӘСЕКЕЛЕСТІК ҚАБІЛЕТІН АРТТЫРУ ЖӘНЕ БІЛІМ БЕРУ СЕКТОРЫНЫҢ ЭКСПОРТТЫҚ ӘЛЕУЕТІН КӨТЕРУ." - Ұлт жоспары – «100 нақты қадам».

Досай Кенжетай.

 

• #51
• Қажы Мұқамбет Қаракедей
• жб, 19/07/2015 - 7:01

Жаратқан Құдай адамды
Үйретті оған баянды
Оқып қара құранды
Түсінерсің тəмамды

Əнбиенің абзалы
Елшілігін бастады
Өзі туған елінен
Арабтарды қозғады

Анатілде сөйлеген
тура жолға сілтеген
Елшіл болған бұл елші
Баршамызға үлгі екен

Сахабалар əр елден
Ұжымдана көп келген
Білгендерін үмбетке
Еш аянбай үйреткен

Сөйткенінде қазақ та
Қалар ма еді азапта ?
Үйренгені өзгеден 
Үгіттесе Алашқа

Арабтардан Қожа Ахмет
Түріктерді қылды үмбет
Шағатайша жырлаған
Талай бұрды соған бет

Араб болмай түрік бір
Санайды оны ұлық пір
Табынғанды басқаға
Жақтырмай ал Қазақ жүр

Ұғар Қазақ қазақша
Сыйлап тілін мадақта
Үйренсең де жаттардан
Қазақ пенен таласпа

 

باس سؤزدئككه سن جازلدی

Мәйекті

БАС СӨЗДІККЕ СЫН ЖАЗЫЛДЫ

Әріптің көлемі: Қалыпты

 

Жақында қазақ тілін зерттеп жүргеніне 50 жылдай уақыт болған филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаты Байынқол Қалиұлы Қалиевтің«Түсіндірме сөздік жасаудың теориясы мен практикасы» деген монографиясы жарық көрді. Кітапта автор 15 томдық «Қазақ әдеби тілі сөздігіне» ғылыми тұрғыдан сараптама жасап, сөздік жасауда жіберілген біраз кемшіліктерді көрсеткен. Бұл іске кіріскендігін ғалым былайша түсіндіреді:

«Тіл білімі институтының ғылыми қызметкерлері 15 томдық «Қазақ әдеби тілінің сөздігі» деп аталатын түсіндірме сөздікті жасап шығарды (2011 ж). Оқып қарасам, «Қазақ әдеби тілінің сөздігі» деген атына қарамастан  бұл сөздікке енген сөздердің біраз бөлігі жатжұрттық сөздер (варваризмдер) екендігіне, бір талай қазақ сөздерінің сөздікке кірмей қалғандығына, атау сөздерге берілген анықтамалардың  біразы қате екендіктеріне көзім жетті. Бәрін көріп, біліп отырғаннан  кейін жаның  шыдамайды екен. Сол олқы тұстардың орнын толтыруға, кеткен кемшіліктерді түзетуге адал ниетпен, өз еркіммен  дереу кірісіп кеттім.

Бірінші кезекте 15 томдық «Қазақ әдеби тілінің сөздігінде» (ҚӘТС) жоқ, онда қамтылмаған сөздер мен сөз тіркестерін жиып-теріп, бір том түсіндірме сөздік жасадым. Ол «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (15 томдыққа қосымша)» деген атпен  2014 жылы басылып шықты. Көлемі – 59,1 баспа табақ. Таралымы 4 мың дана. Онда 10 мың 690 сөз бен 2 мың 645 сөз тіркесі – барлығы 13 мың 335 тілдік бірлік қамтылды.

Ал енді 15 томдық сөздікті жасаушылардың бір ғана мақсаттары болған сияқты. Ол – қайткен күнде де сөздіктің көлемін үлкейтіп, сол арқылы оның том санын 15-ке жеткізу деген мүдде. Расында жөнсіздігіне қарамастан олар өздерінің бұл мақсатына қол жеткізген.

Осындай арзан амбицияның, даңғаза мақтаныштың кесірінен сөздікте бұлардан басқа да кемшіліктерге жол берілген. Олар:

– ҚӘТС-те басы артық жатжұрттық сөздер (лат., грек, араб., парсы, орыс т.б.) мен ғылыми-техникалық терминдер, жергілікті сөздер мен бірқолданым сөздер көптеп алынған.

–  Бір мағыналы бір сөзге екі түрлі: бірі – жалпыхалықтық, екіншісі – ғылыми анықтама берілген;

– Сөздерге, сөз тіркестеріне берілген анықтамалар көп жерде дәл, анық, айқын емес. Кейде тіпті мүлде қате берілген анықтамалар да жиі кездеседі.

– 15 томдықтың өзінде де, ондағы атау сөздердің жазылуында да орфографиялық қателер молынан ұшырасады;

–  Сөздіктегі атау сөздердің, тұрақты тіркестердің әліпбилік жүйесі дұрыс сақталына бермейді;

– Жатжұрттық сөздердің этимологиясын көрсетеміз деген желеумен ондай сөздердің латынша, грекше, ағылшынша, французша, арабша жазылуларын көрсеткен. Бұл, әрине, артық. Өйткені оларды қарапайым халық оқи да, түсіне де алмайды; олардың ұлттық түсіндірме сөздікке қажеті де шамалы. 

Әдетте 15 томдық сияқты үлкен сөздікке кіріспес бұрын сөздіктің мақсаты мен міндеттері, кімдерге арналатындығы, сөздікте қай ғасырлар аралығындағы тілдік бірліктер қамтылатындығы, ол сөздік әдеби тілдің сөздігі ме, жоқ, жалпыхалықтық тілдің сөздігі ме, оған қандай сөздер алынады, қандай сөздер алынбайды, көлемі қанша том болуға тиісті, сондай көлемді сөздік жасауға тілдік мәнбілер жеткілікті ме? – деген сияқты принципті мәселелер түгел шешіліп (келісіліп), соған орай сөздіктің нұсқаулығы (инструкциясы) жасалуы керек болатын.

15 томдық сөздіктің ондай нұсқаулығы болды ма, болмады ма? Біз оны көрген жоқпыз. Көргеніміз – бірінші томның алдына берілген, бір-бірімен  байланысы жоқ «Сөз байлығын саралаудың негіздері» және «Сөздіктің құрамы мен құрылысы» деген екі түрлі жөнеу ғана. Бұл жөнеулерден жоғарғы сұрақтарға толық жауап іздеп табу қиын.

Рас, он томдық ТС-тің нұсқаулығынан алынған кейбір жөнеусымақтар бар. Бірақ олардың барлығынан не пайда, егер ол қағидалар сөздік жасау барысында сақталмаса. Айталық, 15 томдық ҚӘТС-тің «Құрамы мен құрылысы» деген жерде «Сөздік әдеби тілдің сөздігі болып табылады» делінген (1,8). Олай болса, 15 томдықта варваризмдер мен диалектизмдер, фонетикалық варианттар неге қаптап жүр?

Сол жерде (құрамы мен құрылысында): Тар өрісті терминдер, сала мамандары ғана қолданатын терминдер сөздікке алынбайды, - делінген.

Алынғанда қандай! Егер 15 томдықтағы салалық терминдерді бір жерге жинақтасақ, олардың көлемі он бес томдықтың бір томының көлемін құрайтындығы анық.

 «Құрамы мен құрылысында»: - Әдеби тілдің нормасына қайшы келетін диалектизмдер сөздікке алынбайды, - делінген. Қайсы алынбағандығы? 2005 ж. шыққан «Қазақ тілінің аймақтық сөздігіндегі» 22 мың жергілікті сөздің бәрі болмаса да, көпшілігі 15 томдыққа түгелдей көшірілген.

Онда: - Вариант сөздердің жұртшылыққа танымалдары ғана алынады, - делінген. 15 томдықты оқып көріңізші, фонетикалық варианттардан аяқ алып жүре алмайсыз.

 «Құрамы мен құрылысында»:  - Сөз мағыналары қысқаша, ықшам түрде беріледі, - делінген. Қайсы ықшам берілгендігі? Кейбір сөздерге берілген мағыналардың ұзындығы 20 жолға дейін жетеді.

Шындықты айтсақ, 15 томдықтың 10 томы сол баяғы 1966-1986 жылдары біз жасаған он томдық ТС-тің материалдары. Оған жаңадан қосылған 5 томның екеуі, рас, жаңа материалдар.  Олар – 10 томда қамтылмай қалған сөздер мен сөз тіркестері және ғылыми терминдер.  Ал қалған 3 томы, кешірерсіздер, қазақша айтқанда – бәлдір-батпақ, орысша айтқанда – халтурадан тұрады. Мен бұл жерде 15 томдықтың сапасы туралы айтып отырмын.

Ойымызды дәлелдей түселік:

Егер 15 томдағы барлық жатжұрттық сөздер мен салааралық терминдерді, оларға қойылған этимологиялық белгілерді, берілген анықтамалары мен мысалдарын бір жерге жинастырсақ, бір томның көлемі шығады.

Барлық томдардағы жергілікті сөздер мен бірқолданым сөздерді, фонетикалық варианттарды мысалдарымен қосып, бір жерге топтастырсақ, он бес томдықтың екінші томның көлемі шығады.

Ал әдеттегі сөздер мен сөз тіркестеріне берілген артық және ұзын мысалдарды, артық омонимдер мен артық мағыналарды, артық реңктерді, бір емес, бірнеше рет қайталанып алынған жеке сөздер мен күрделі сөздерді, фразеологизмдерді, оларға берілген мысалдарды бір жерге топтастырсақ, сөздіктің үшінші томның көлемі шығады.

Артық алынған үш томды толтырып тұрған жоғарыда айтылған материалдарды 15 томдықтың құрамынан шегеріп тастасақ, сөздігіміз 15 том емес, 12 том болады. Бұдан біз ұтпасақ, ұтылмаймыз. Қайта ҚӘТС-ті қоқыр-соқырдан (қоқыр-қоқсықтан), бәлдір-батпақтан арылтамыз.

ТС-тердің ғылыми, сапалы, жақсы болып жасалуы көптеген мәнбірлерге (факторларға) байланысты. Солардың бірі – оны жасаушы мамандардың жеке бастарының тілді білу, меңгеру, түйсіну қабілеттері мен білім деңгейлері. ТС-ті ана тілін жақсы білетін, оның қыр-сыры мен мән-мағыналарын жастайынан бойына сіңіріп өскен, тілдің теориялық, практикалық жақтарымен қаруланған, лексикология, семасиология, фразеология салалары бойынша зерттеу жұмыстарымен айналысқан, академик, корреспондент-мүше, доктор, кандидат деген атақ-дәрежелері бар нағыз білімді, тәжірибелі ғалымдар жасаса, сөз жоқ, ондай ТС-тер сапалы болып шығады.

Ал бізде қалай?

Бізде тілдің (сөздің, сөз тіркестерінің) барлық қыр-сырын жетік меңгерген, лауазымды ғалымдар ТС сияқты ауыр да қиын жұмыстан бойларын аулақ ұстайды. Сондықтан ТС-ті тілдің қыр-сырын әлі толық меңгермеген, теориялық және практикалық тәжірибелері аз, жастар, лаборанттар, жұмыссыз жүргендер жасайды.

Олардың біразы – ауылда туса да, асфальттың үстінде өскен, ғылыми дәрежелері бар болса да, тілдік білімі таяз, оның әр қилы салаларынан хабарлары үстіртін шалапайлар. Соның салдарынан жасалып бітіп, басылып шыққан, аты дардай, көлемі үлкен ҚӘТС сапасыз болып, оған алынған тілдік бірліктердің дұрыс таңдалмағандығы, стильдік жағынан жөнді сараланбағандығы, мағыналарының анық, айқын, дәл ашылмағандығы көрініп тұрады. Әрине, мұндай сөздіктің халыққа тигізер пайдасы шамалы.

Дұрысын айтар болсақ, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ТС жасаудың теориялық және практикалық мәселелерімен айналысқан, айналысатын мамандар жоқтың қасы. Соған қарамастан институт басшылары сөздік жасауды оңай көреді. Олар «сөздік жасауымыз керек» деп шешті ме? Бітті. Мамандықтары келсін-келмесін әр бөлімде, әр тақырыпта істейтін ғылыми қызметкерлерді, онда да сөздерін өткізе алатын жастарды, мұрындарынан тізіп тұрып жиып алады да, отырғыза қояды.

ТС жасау – техникалық жұмыс емес, ол – ғылым. Оны білімі толысқан нағыз ғалымдар ғана жасай алады. Ғалым болғанда, қазақ тілінің бір ғана саласының, айталық, грамматиканың, синтаксистің немес фонетиканың маманы емес, оның лексикология, семасиология, фразеология, стилистика, лексикография, этнолингвистика т.б. салаларының бәрін терең  меңгерген ғалым болуы шарт. 15 томдық ТС-те кеткен кемшіліктердің бір парасы – осындай мамандардың жоқтығынан кеткен олқылықтар».

Редакциядан: Ақиқат ғылыми дискуссиядан туындайтыны белгілі. Сондықтан біз енді Тіл білімі институтындағы сөздік жасаушылардың уәжін күтеміз.

Abai.kz

 

 

24 пікір 660 рет оқылды Қосылған

ادامه نوشته

پروكوٌرورلاردكٌ مئنده تته ری سوديالارعا جوُكته لمه ك

Абай-ақпарат

ПРОКУРОРЛАРДЫҢ МІНДЕТТЕРІ СУДЬЯЛАРҒА ЖҮКТЕЛМЕК

Әріптің көлемі: Қалыпты

 

Еліміздің бас прокуратурасы өзінің міндеттерін кезең-кезеңмен сот органдарына жүктемек. «24 арна» хабарлауынша, бұл туралы бүгін ведомство басшысы Асхат Дауылбаев алқа отырысында мәлім етті. Оның айтуынша, бұл шаралар айыптау мен қорғау арасындағы тепе-теңдікті орнатуға мүмкіндік береді.

Сондай-ақ «100 нақты қадам» ұлт жоспарында көрсетілген тапсырмаларды орындау барысында прокуратура мемлекеттік басқару, әділ сот жүйелерін реформалау бойынша ұсыныстарын әзірледі.

«Біз алқа билері институтын жетілдіру, прокуратураның тергеу функцияларын судьяларға жүктеу, прокурордың кейбір азаматтық-құқықтық дауларға қатысуын шектеу бойынша ұсыныстар әзірледік. Осы реформаларды жүзеге асыру барысында біз үшін қоғамдық пікір өте маңызды. Сондықтан халық өзінің ұсыныстарын жолдайтын арнайы сайт құрмақшымыз», - дейді Дауылбаев.

 

Абай-ақпарат

2 пікір 59 рет оқылды Қосылған: 17.07.15

• Вконтакте
 
• Facebook
• Мой мир
• Twitter
 
• Одноклассники
 
• +1

• 
  • #1
  • Боранбай Ғалиев. Атыраудан.
  • жм, 17/07/2015 - 14:51

  Қай ғасырда өмір сүріп отырғанымызды ұмытпалық. Ендігі жерде велосипед ойлап шығарам деп бас қатырудың қажеті жоқ. Әлемдегі озық сот жүйелерінің ең шұрайлы тәжірибелерін қазақыландырып, қолдану керек.Болды, басқа ештеңеде керек емес!

• 
  • #2
  • Қажы Мұқамбет Қаракедей
  • жм, 17/07/2015 - 17:00

  Прокурор даттайды
  Судья да соттайды
  Судья мен даттаушы
  Біріксе іс өңбайды
  
  Тура биде жоқ туған
  Туғанына жоқ иман
  Екеуі ал біріксе
  Ақты болмас тым қуған

دئن ورنعار كه ي دئلده

• #41
• Қажы Мұқамет Қаракедей
• жм, 17/07/2015 - 10:48

Дін орнығар кеи ділде
Баяндалар өз тілде
Бұзылғанда ел тілі
Бұзылды де ол ділі
Өзгергенде сен ділің
Басқа болар һәм дінің
Раушановтай ақындар
Діл өлді деп бақылдар
Қалайды ма басқа діл ?
Азбады ма қасқа кіл ?
Шонжарларды мақтаған
Содырларды жатқаған
Тозған тамдар құлады
Торыққандар жылады
Шырақшылар зарлайды
Діл қатты деп қақсайды
Емші болса бұл таздар
Таз болмас еді ол бастар
Қайдан Қазақ дін тапты ?
Соған қарай жөн басты
Қытай шапты сол кезде
Шегінгені ол тұр есте
Шегіндірді оны үмбет
Ілескені - тек сүндет
Баға бермей сол жолға
Тап болдық қой Мұңғылға
Көргеніміз хандардан
Тығылдық қой Жоңғардан
Қытай менен Орысқа
Осы бұрыс дұрыс па ?
Сорақысы еді кешегі
Дінсіздердің есегі
Қорлады көп Қазақты
Берді жаман азапты 
Қалған , қашқан солардан
Көздері қызыл доллардан
Кемсітеді Мəмбет деп
Қазақбайды боқтап көп
Ақын қалмай мақұл бол
Алда тура жатыр жол
Қия бассаң аяқты
Оттан жерсің таяқты

«... ورازا وُستامايمن »

"Оқырман хаттары"

Оқырман хаттарын екшейтін Салима ЫСҚАҚОВА

 

16 шілде 2015

«Ораза ұстамаймын...»

Бас мүфти Ержан қажы Малғажыұлының қасиеттi Рамазан айымен құттықтауына орай пiкiр бiлдiрген белгiсiз бiр кiсi: “Биыл ораза ұстамаймын. Тамақ қымбат. Әр жерде құлап, аш бұратылып жүретiн жағдайым жоқ”, – дептi (мәтiндi өзгертпей берiп отырмын – авт.). Расында, ораза – иманды сынайтын ұлы құлшылық. Биылғы шiлiңгiр шiлденiң ыстығы да иманды шайқалтқан сыңайлы.

Бiздiң айтайын дегенiмiз басқа болатын. Сомалиде тұ­ратын бiр мұсылманның жаз­ған хаты хақында едi. Сауд Ара­бия­сының шейх-ғалымы эфирде көрермендер сұрағына жауап берiп жатады. Бағдарлама қонағына сауал жолдаған Сомали мұсылманы былай дейдi: “Сәресi мен ауызашарда жей­тiн ештеңе жоқ. Мұндай кезде ораза ұстауға бола ма?”. Бұған жауап бере алмай, көңiлi босаған шейх көз жасына ерiк берiптi.

Кейде алдымызға ас-суымыз уақтылы келмей қалса, сабыр, төзiм, шүкiр деген адами қа­сиеттердi “шетке ысырып” қоя­мыз. Ал Африкадағы ашаршылықты ойласақ, қазiргi жағда­йымызға қарап, шүкiр айтпауға шара жоқ.

Қазiр мешiттерде жомарт жандардың демеушiлiгiмен күн сайын 500-600 адамға дейiн ауызашар берiлiп келедi. Ауыз­ашар берушiлер көп. Бiрақ ифтар ұйымдастыратын бос күн жоқ. Қандай ғанибет! Құ­дайға шүкiр, молшылық заман ғой.

Ал ендi “тамақ қымбат” деп қоңырқай тiршiлiгiмiз үшiн артық ауыз сөз айтып, “ораза ұстамаймын” деуiмiз ұят-ау. Нәпақамыз бiрiне жетiп, бiрiне жетпей жатса, ол да Аллаға шынайы шүкiр­шiлiк айтуға тұратын тағдыр емес пе?! Денiмiз сау, бала-шаға аман, аяқ-қолымыз бүтiн дегендей... Iзгi адамдар басына сынақ келгенде: “Бұдан да жаманы болар едi ғой”, – деп өзiн жұбатады екен. Бұған да сауап жазылмақ.

Пайғамбарымыз Мұхаммед: “Мүмiннiң iсi қандай ғажап! Расында оның барлық амалы қайырлы. Бұл – мүмiн­нен басқаға бұйырмаған бақыт. Егер оның басында қуа­ныш болса, Аллаға шүкiр етедi. Сол үшiн сауап-сыйға кенеледi. Егер оған бiр сынақ келсе, оған сабыр етедi. Оған да сауап алады. Алланың мұсылманға жазған әрбiр тағдыры қайырлы”, – дептi.

Рамазан – патша мен пақырды, бай мен мұқтаж адамды теңестiретiн теңдiк айы. Рамазан – ағайын арасын жақындастыра түсетiн бiрлiк айы. Рамазан – медресе айы. Рамазан – пенденiң кеудесiне тәлiм мен тағылым, тақуалық пен иман, мейiрiм құйылатын құлшылық айы. Осылай жалғастыра беруге болады.          

Қашанда қайырлы, iзгi iстерiмiз қабыл болғай!

Ағабек ҚОНАРБАЙҰЛЫ, ҚМДБ баспасөз бөлiмiнiң меңгерушiсi.

 

« алдыңғы бетке  |  келесі бетке »

Баcқа мақалаларға ^

 

ПІКІРІН БІЛДІРГЕНДЕР (3)

қазақтың баласы | 16 шілде 2015 13:48

Мынандай сұрағым бар: Солтүстік өңірлерде, Поляр шеңберінің ар жағында жаз кезінде күн батпайтыны белгілі. Сонда ондағы мұсылмандар оразаны қалай ұстайды екен?! Ертең басталатын Ораза айтымыз қабыл болсын, күллі мұсылман үмбетіне Алла тағаланың нұры жаусын!

Уәж айту

Қажы Мұқамбет Қаракедей | 16 шілде 2015 18:58

Айтқаны егер шын болса 
Адамға керек қан жұтса
Ораза деген ырзық қой 
Жоқты сомен қыл ырза
Ауысқанын Хақ берген 
Садақа бер ас жоққа
Сонда сенде боларсың
Игі бір құл Бір Хаққа
Естімесең бұл зарды
Ақау бар де діл жақта

 

موُقامبه ت ه سكه لدی

موُقامبه ت ه سكه لدی

و ، موُقامبه ت ه سكه لدی

ده پتی سه نی ه سكه ردی

آيتقم كه لدی مه ن سوندا

ه سی سأل - آق كه ش كه لدی

آيتپسكٌ عوي سه ن سئرأ

سؤزده رئكٌده بئر جؤندی

آلا آلماس – آوٌ مولدادان

ه شكئم آلدا به رگه ندی

بارعانمدا ؤُيئكٌه

كؤُيده ن كؤكٌئل كوُيگه ن – دی

جاراسپاس ده پ تولعاندم

تؤره له رگه بوُل ه ندی

جاقتاعانكٌ پاتشا ه دی

ورالماس بوپ كه تكه ن- دی

حان مه ن تزار – پاتشالار

تؤُپته رئنه جه تكه ن – دی

ؤُده رئسكه بوپ جؤُرگه ن

قاراي به رمه نه م كه تتی

قازاق ه لی جوُرتی دا

موينداپ جؤُر كوكبه تتی

قوُتلوٌ ؤُشئن سوُمرايدان

قولداوٌ كه ره ك ؤُمبه تتی

قوُرعان بئلگه ي وسنی

آبزال ه لشی مامبه تتی

سوُلتان بولماي جارقتق

جه ر جيهانعا نوُر تؤكتی

سه ن ده آتكٌ موُقامبه ت

جالعاسترعاي سوُنده تتی

دئن موُسلمانعا قوسلپ

تابا آلارسكٌ به ركه تتی

آزعنداردان به ت بوُرپ

بولعاي داعی سه ن ته كتی

عليك السّلام !

عليك السّلام !

اسلام ، عليك السّلام !

اينك ترا چيست مرام ؟

گه براست و گه بچپ

جولان دهی خود مدام

يك چشم بود پادشاه

در كشور كور تمام

استاد شدی در آنجا

مباركست اين مقام !

خودستايی است انتحار

قزّاق گويد اين كلام

خانه داری تو چندين

رسيده ای خوش بكام ؟

گردت گردند گرگانی

خواهند كشندت كنام

اسلام بودست اسم تو

رسمت باشد ، گو ، كدام ؟

ز اينجا رفتی تو آنجا

بردی با خود يك پيام ؟

غافل مانی گر ز حق

بد باشدت پس ختام

باز می دهم هشدارت

عمر را مكن خود حرام

خورد و نوش بغفلت

شوكران است مرّ بجام

حس نكنی بو را گند

مداوا كن پس مشام

گر لج كنان كج روی

اسلام دگر خود منام

بعد اسلام ايمان است

نامه تمام والسّلام

قازاق جالقاوٌ حالق پا ؟

Ұждан

ҚАЗАҚ ЖАЛҚАУ ХАЛЫҚ ПА?

Әріптің көлемі: Қалыпты

 

Кеше Талғар қаласына жолым түсті. Тізгін ұстаған жігіт  «есімім – Елдос» деп таныстырды өзін. Елдос жол құрылысында жұмыс істейді екен. «Мастермін, 20-25 адамның үстінен қараймын» дейді. 25 күн түзде жүреді екен. 5 күн демалыс. Сол 5 күнді бекер өткізбес үшін  Елдос Алматы мен Талғардың арасында ары-бері зулап, көнетоздау көк мәшинесімен адам тасып, «таксавайттап» жүр. Кісі басы 200 теңгеден алғанда, бір бағыттан 800 теңге, қайтар жолында және 800 теңге тауып, кешке дейін отбасына 4-5 мың теңге кіріс кірігізетін көрінеді.

Елдос – мамандығы бойынша заңгер екен. Одан кейін архитектордың дипломын алыпты. Автожол құрылысына жұмысқа тұрғанша,  бір фирмада дизайнер болып та қызмет істеп тастапты. Қысқасы – бесаспап. Қазір «Батыс Еуропа – Батыс Қытай»  автокөлік жолын салып жатқан шойын жігіттердің қасында, шақырайған Күннің астында қақталып тер төгуде. «Кесімді жалақым – 150 мың, қолға тиетіні – 120-125 мың», - дейді Елдос.

Күнқақты жүзі күлімсіреп Елдос әңгіме айтады:

-         Бұрын жол жасап кім көрген?.. Бірақ, бұл өзі аса қиын шаруа емес екен ғой. Автобетон құйылатын жердің бетін қиыршық тастармен 1-1,5 метрге дейін көтереміз. Ойпаң жерлерді кейде 10-11 метрге дейін биіктейміз. Содан соң тегістеп, таптап және көтереміз. Қиыршық тас дегеніміз – даланың кәдімгі қатты шақпақ тасы, щебень, «сникерс». Осыларды жаймалаған сайын нығыздап, таптайтын доңғалағы бар трактормен үстінен жүріп отырамыз. Табанжол тегіс болуы керек, сонда бетон жақсы құйылады.

-         Жұмысшылар кімдер негізінен?

-         Өзіміз. Қазақтың қара балалары.

-         Қазақтарды «жалқау» деп жұмысқа алмайтын көрінеді ғой компания басшылары?

-         Жоқ, алады ғой. Неге алмайды? Мына шақырайған Күннің астында, аңызақ желдің өтінде қазақтан басқа төзімді жанды табу қиын. Жол жұмысындағылардың дені қазақ. Ұйғыр ағайындар да бар. Олар көбіне тапталған жолдың үстіне шығып кететін шөптерді жұлады. Былайынша, оңай көрінгенімен, ол бір іш пыстыратын жұмыс. Айлығы да аздау. 70-80 мың теңге.

-         Жолға ақшаны үкімет аямай құйып жатыр деп естиміз ғой?

-         Рас сөз. Үкімет ақшаны аямай құйып жатыр. Бір шақырым жолдың құрылысы – 5 миллион доллар. Тендерді алдымен генподрядчиктер алады. Сөйтеді де, жұмысты субподрядчиктерге береді. Олар жол құрылысына керекті техникаларды жеке адамдардан жалға алады. Мысалы, сізде экскаватор болса, оны сағатына 10 мың теңгеге жалға бере аласыз. Ал, экскаватор 24 сағат жұмыс істейді. Сонда сіз бір тәулікте 240 мың теңгені қалтаңызға басып отырасыз.

-         Ау, сонда әлгі подрядчиктеріңде құрылыс техникалары жоқ па?

-         Көбінде жоқ.

-         Жол құрылысының бізде аса жолы бермеуінің бір себебі – осы деші.

-         Иә, осы. Ой, аға, ақшаңыз болса, 40 тонна жүк тартатын ауыр машина немесе экскаватор сатып алыңыз. Бізде жол құрылысы енді басталып жатыр, байлықтың көкесі – әлгіндей техникасы бар адамның қолында.

Осындай абың-гүбің әңгімемен Талғарға да жетіп қалыппыз. Есеп айрысып, есен-саулық тілесіп, түсуге тура келді.

«Жарайтын жігіт екен, - дедім ішімнен Елдос кеткен соң риза болып, -  жарайтын жігіт екен. Үйінде жалпиып жатып алмай бес күндік демалысының өзін кәдеге жаратып жүр». Ал, ел ішінде елдостар аз ба? Аз емес, әрине. Жасырып керегі не, жан қинамай табыс табуды ғана ойлайтын тоғышарлар мен нақты іске, кәсіпке келгенде кежегесі кері тартып тұратын кер жалқаулар да жетіп-артылады. Бірақ, соларға қарап қазақтың бәрі жалқау, бәрі еріншек, істің көзін білмейді деп бір жақты пікір түюге бола ма? Осыдан ширек ғасыр бұрын біздің түсінігімізде, біздің ғана емес, әлем жұртының ұғымында ең лас, ең ұсақ, ең надан халықтың бірі – ханзу халқы еді. Біз біреуді өзімізден төмен, қор санасақ, әлгі байқұсты «қытай» деп келемеждейтінбіз. Бүгінде сол қытай қандай? Керемет. Алапаты асып отырған жұрт. Дамудың шын даңғыл жолына түскен мемлекеттің бас иесі. Әңгіме жолдан шыққан соң айта кетейік, ҚХР барсаңыз бесікте тербелгендей күй кешесіз. Автожолдарында бір ақау жоқ. Түп-түзу, теп-тегіс. Соның бәрін оларға сырттан келіп ешкім жасап берген жоқ. Бәріне ханзу халқы өзі қол жеткізді. Өзіне керекті игілікті өзі жасады. Біздің де қолымыздан келмейтін іс кем. Алайда, ол үшін тұтас ұлтты ұлы істерге ұмтылдыра, жұмылдыра білу керек шығар. Әйтпесе, тепсе темір үзетін жігіттің тышқаншылағаны – тышқаншылаған. Бойын кернеген есіл қайратын қара базараларда арба сүйреуге жұмсаған азамат аз уақытта-ақ азып-тозады. Жігері мұқалады. Ұсақтыққа мүлде бой алдырып, таусылады. Отан, ел, ұлт деген ұғым санасында өшіп, құлқынның ғана құлы болып шығады. Осы күні «өзін өзі жұмыспен қамтамасыз етуші» деп танылатын қазақ жастарының дені базарда. Шетінен саудагер. Мал сатып жүрген де – қазақ, машина сатып жүрген де – қазақ. Сауда-саттықтың дәмін татып қалғандары қазір «әке» десең де мал бағатын, бақша баптайтын жұмысқа баспайды.

Әйткенмен де, бұны қазақ арасындағы еңбек бөлінісінің түрі деп қарау керек. Өйткені, жоғарыда жаздық қой, ел ішінде Елдос сияқты жігіттер аз емес. Қырда төрт түлігін өсіріп, ойда қауын-қарбызын егіп, қала берді, екі қолға бір күрек қайдан табылса, сонда баратын азаматтардың қарасы мол. Міне, біз солар туралы айтуды ұмытып кеттік қазір. Билік олардың бар-жоғын, тіпті, есепке алмайды. Есепке алса, Мәсімов үкіметі гастарбайтерлерге жеңілдіктер қарастыру жөнінде құжат қабылдамас еді ғой. Біздің билікке салсаң, Қазақстанда қазақтан өткен масыл, қазақтан өткен пәлеқор ұлт жоққа тән. Қазақстанда жұмыс істемейтін жалғыз ұлт, ол – қазақ. Мынандай бір анекдот бар керек десеңіз.

Путин мен Назарбаев Мәскеуде кезедесіп отырғанда Путин айтыпты дейді:

-         Нуреке, бізде өзбектер жұмыс істейді, тәжіктер жұмыс істейді, қырғыздар жұмыс істейді. Бәрі істейді. Тек қазақтар ғана жұмыс істемейді. Сонда Нүрекең:

-         Бәке, олар менде де жұмыс істемейді, - депті.

Осыған күлеміз бе, қайтеміз? Әншейін, бұралқы сөз, қысыр әңгіме ретінде езу тартуға болар, бірақ, қазаққа қатысты сөздің жоғары жақтағы сыпаты осылай өрбитіндігін ойласаң мәселенің күлкі емес, күлбеттеніп тұрғанын көресіз.

... Дұрыс, әбден келісеміз, Елбасы қазақ жастарын еліміздің солтүстік өңірлеріне келіп жұмыс істеуге, қоныстанып қалуға шақырды. Әуел десеңіз, Олстридте тұратын АҚШ азаматтарының Калифорнияға ұшып келіп жұмыс жасап, кешке үйіне қайтатындығын мысал етті. Жақсы мысал. Алайда, Қазақстанның қазіргі күйіне еш сәйкеспейтін мысал. Өйткені, Шымкенттен Петропавлға ұшақ ұшпайды. Талдықорғаннан Атырауға ұшатын ұшақты қиялдаудың өзі қисынға жуымайды. Алматыдан Ақтауға ұшық шалмаса, күнде ұшып барып келу дегеннің – «совсем немыслимо». Алайда, жастар солтүстік аймаққа қайткенде барып қоныстануы қажет. Себебі: ол аймақта бос қалған елді-мекендер көп, қалаларда пәтер арзан, жер кең. Солайы-солай екен деп, бірақ, ешкімді қыстап және апара алмайсың. Оған алғы шарт, абзалы мемлекеттік кешенді бағдарлама керек. Қытай, мысалы, 1990 жылдардың ортасын ала елдің батыс өңірін игеру мәселесін күн тәртібіне қойды. Қазақ-ұйғыры басым Үрімжі, Құлжа сияқты қалаларға қаптап келіп, көппәтерлі биік үйлер салды, жұмыс орындарын ашты. Соның өзінде ішкі қытай бұлғалақтап батыс аймағына әрең келді. Қоныс аударғандарының алды кері қашты. Әйткенмен де, 9-10 жылдың шегінде батыс аймағын игеріп үлгерді. Жаркенттің тап жанында, Қорғас кеден бекетінен өте қалған тұста, қытайдың «Қорғас» дейтін 200 мың тұрғыны бар қаласы бой көтерген. Сол қаланы қытай 8-9 жылдың ішінде салып жіберді. Ал, біздің Қорғас бекеті баяғы қорқынышты күйінде әлі тұр. Кеден бекетіне ұқсамайды. Жалбыр-жұлбыр, алым-салым. Жар басында жарбиған жаман лашық сияқты.

 

...Бастапқы әңгімемізге оралайық. Иә, солтүстікке көшу керек. Ресми орталық Арқа төсіне бет бұрғанда қуанғанның бірі біз болып едік. Сонда ойлағанбыз: бұл биліктің ғана емес, жалпы елдің терістікке бет бұруы болар деп. Ептеп, ішінара солай болды да. Бірақ, соның өзі қазақтың ішкі ерік-жігерінің, тәуекелінің нәтижесінде болды. «Тәуекел» деп барған қазақтың көбі, алайда, абат Астанаға әлі күнге кіре алмай, төңіректеп жүр. «Таксовайттап» жүр. Зәуде астана бара қалсақ, тізгіндегі жігіттен сұраймыз: «Қай жақтан боласың?», - деп. Бірі – «Торғайданмын», - дейді. Енді бірі – Қызылордадан болып шығады. Қайсібірі – Семейден екен. Шымкенттіктер екібастан жиі кездеседі. Бурабай (Боровой емес!) барғыңыз келсе де, аяғыңызды жерге тигізбей алып барып, алып келетін – солар. Шағын дәмханалар мен өзге де ұсақ-түйек қызмет көрсететін орындар да сол айналайын қаракөз бауырлардың қолына көше бастаған. Арасынан қытайдан, өзбек жағынан көшіп келген ағайындар да табылады. Айтпақшы, «ата –бабамның жері екен деп», «жалпиып жатып алмайтындардың» қалың шоғыры – осы жұрт. Еш нәрсеге қарамай, ағылып, көшіп келіп жатыр. Басып жатыр. Енді сол қазақты Сарарқаның апай төсіне мықтап қоныстандыру қажет. Ол үшін облыс әкімдерінің тарапынан да пәрменді іс-қимыл болуы тиіс-ау. Өкініштісі, Шығыс Қазақстан облысының әкімі болып тұрған кездегі Бердібек Сапарбаевтан басқа бір де бір әкімнің ішкі көші-қонға көңіл бөлгенін көрген емеспіз. Шамасы, «Елбасының тапсырмасынан» басқаға бас қатырмайтын әкім-қаралар үшін қазақтың қарасы молайып, көшіп келуі ең қиын мәселе, шетін жайт, төтенше оқиғалардың бірі болса керек.

Жиырмасыншы ғасырдың орта шенінде Батыс әлемі үшін ең жалқау халықтың бірі – корейлер болған. Жиырма бірінші ғасырдың алғашқы он-он бес жылдығында қазақ билігі үшін жалқау халық – қазақ болып отыр. Парадокс. Аз уақытта кәрістер өздерінің бейнетке төзімді, еңбекке қабілетті, ақылды, алғыр ел екендігін дүниеге паш етті. Қазақ та өзінің сондай мүмкіндігін әлемге әйгілейтін болады әлі. Соған дейінгі жауабымыз, әзірге, жалқы жауап: қазақ жалқау емес!

 

Дәурен Қуат  

Abai.kz                    

• • #17
  • Ерден
  • сс, 14/07/2015 - 15:53

  Казино деген паленi жаптык, дурыс-ак.Бiрак кез-келген супермаркетте ойын автоматтарын койып койган,жетон емес кып-кызыл акшага ойнайсыз.Карасан 99.9% кара домалак казактын баласы.Онай акша табам деп ата-анасынын бергенiн сол ящикке салып жур.Сонда жастар кайдан жумыс iстейдi,кайтедi жумысты.Ендi осыны журналистын бар нуротанын жасотанынмен полициян бар ешкайсысы айтпайдыда жазбайдыда.Бiз корiп жургендi олар кормейме,депутаттарше дукенге бармайма кадiмгi дукенгой,вокзал,асханалар,тападай талтусте акшасын уакытын,куш-жiгерiн,ойын,санасын сол ящикке беруде.Нагыз зомби боп кеткен,мангурт.Калган уакыты карызга акша iздеумен отедi ойынга.Жумыс,енбек ету миынада кiрмейдi анау сорлынын.Осындай урпакты тарбиелеп келемiз агайын.Дабыл деген осы емеспе.Котеретiн маселе осы емеспе? Зансыз болу керек осы бизнеске тоскауыл койылмайма? Кала бердi букмекерлiк кенсеге кipiнiз,кiлен казактын жастары,кундiз уйкыларын кандырып тунi бойы сонда.Баска улт окiлдерiн кормейсiн.Ендi агайын пайымданыз казак жалкаума,жын-ойнакка кумар сорлыма.?

• 
  • #18
  • қазақтарга
  • сс, 14/07/2015 - 18:24

  Карапайым шетелдiктер орыстар оте коп жалакы алады, ал қазақтарга оте аз жалакы берiп оз елiнде кемсiтiп койса, жалакым аз деген қазақты атып тастаса енсесi тускен карапайым қазақ калай жалкау болмайды?

• 
  • #19
  • Көктүрік
  • сс, 14/07/2015 - 21:07

  Туысқандарым Көкшетаудан қайта көшіп келіп жатыр. жұмыс жоқ. іштері әбден піскен. ішкі өндіріс дамымаған жерге адамды қуалап апарсаң да қашып келіп алады

• 
  • #20
  • қазақ жалқау және топас
  • сн, 15/07/2015 - 11:36

  дұрақ халық! ауызбірлігі мен намысы жоқ, далбайлар!

• 
  • #21
  • Қажы Мұқамбет Қаракедей
  • сн, 15/07/2015 - 17:17

  Бүлінген жерден бүлдіргі ап
  Тек мен десе ел бастап 
  Құдайсыған мен-менге
  Айту керек жүр байқап
  Ат салыспас торыққан 
  Бастық жесе бек жалмап

قرلعاندا كيئكته ر

• #19
• Қажы Мұқамбет Қаракедей
• сн, 15/07/2015 - 18:00

Құрылғанда киіктер
Жауапты ғой биіктер
Бере алмаса жауабын
Айтың төмен түсіңдер
Осыншама қор болмай 
Өлмес бұрын көшіңдер
Бұл аймаған аңдарды
Сіздерді аяр демеңдер
Қимылдамай кезінде 
Опық қатты жемеңдер

ادامه نوشته

قرقی ندارد اصلا

فرقی ندارد اصلا

 

فرقی ندارد اصلا

چه برآيد از لبها

هر چه آيد بر زبان

بايد كند جسممان

مگو چه هست در دلت

بگو ز كار كردنت

گرچه دهی خود فريب

خدا كه هست بس قريب

از همه است باخبر

هيچ نماند مستتر

هرچه ز دل بگذرد

در لوحه اش بسپرد

وقتش دهد خود سزا

چنين شده است مقتضا

ماكر باشد چون خدا

مكرش مدار پس روا

حيله ورزی گر در كار

حالت گردد آخر زار

هم مؤمنان ، هم خدا

پی می برند از خفا

باشی اگر تو روراست

سزا بينی پس بيكاست

 

حق علی !

حق علی !

اسمش بوده حق علی

رسمش بوده زو بری

اين است دأب زمانه

عينعلی نام كور بسی

خود را خواند توده ای

كه آن نداشت مشتری

باز هم زند دست وپا

بخود كشد بل كسی

گردش بوده چند مگس

حلقه زنان يك كمی

نان بدهند بهم قرض

ناكسانند دمدمی

برباد دهند عمر خود

با حق كرده دشمنی

فی الواقعند بس ناچيز

هرچند كنند من منی

غالب شده حزب الله

شاه رفته و شوروی

هم امريكا شد مغلوب

زان بهمن بهمنی

ای حق علی توبه كن

از اينهمه كجروی

و امّا اصل مطلب

 

	دوشنبه ۲۲ تیر۱۳۹۴ ساعت: 21:13	توسط:ایران قازاق
آقای شادکام.مقاله بنده درمورد جنایتهای روسیه و وتو کردن کشتار سربنیتسا در شورای امنیت سازمان ملل می باشد.چه ربطی به ترک گرایی و گرگ پرستی دارد. کار پاکان را قیاس ازخود مگیر گرچه باشد در نبشتن شیر شیر در برداشت خود و نوشتن مقالات وکانت دقت نمایید. حم شادكام : نوشته بنده در پاسخ به مطالب درج شده از كاربران وبلاگ شما مبنی بر ترك گرايي بود. به نظرات مطروحه بيشتر دقّت كنيد.
وب سایت   ایمیل

و امّا اصل مطلب :

گزافه است ترك بازی

همانكه است تك تازی

گرگ را دانی گر تبار

وحشت آری پس ببار

تنگری بوده يك خدا

در آسمان كرده جا

دستش كوته از زمين

بتی عاجز اين چنين

ما را آيد كی بكار ؟

از آن مدار انتظار

اسلام كنی ور گزين

امّت شوی بهترين

قومت گنجد هم ملّت

در قالب اين وحدت

شاكله ات شد گر ترك

دريده ات پس هر گرگ

قزّاق دارد گر اين وضع

خارج شده از اين جمع

شب قدر

شب قدر

امشب شب قدر است بل

درآن قرآن گشت منزل

بعضی گوييم نی امشب

بعد از آن است يا اوّل

حقيقت را بهر حال

به حقّ دانيم محوّل

بايد گيريم مسلّم

نمانده چيز معطّل

روزه باشد بهر آن

تا دل گردد مبدّل

تغيير يابد اگر دل

نمی ماند مقفّل

نازل شده پس قرآن

گردد هُدی مسجّل

قبلش بوده تيرگی

جهلی كه نی مدلّل

آنكه بوده تيره دل

روشن شده مجلّل

از شكوهش امّتی

ملل شوند مكمّل

ادامه نوشته

ورونباسار بوُل جه رده

Қажы Мұқамбет Қаракедей | 11 шілде 2015 19:33

 

Орынбасар бұл жерде

Бір Құдайдан əр пенде

Ескере сен орныңды

Жағдайынды кел жөнде

Егер мендер біз болсақ

Қалмас едік бұл күнге

Жұдырықты тас түйіп

Сілтеу тиіс біз бірге

Демек керек ұрандар

Айтылуы бар ділде

 

ه ره جه سئن جول جوُروٌ

Қажы Мұқамбет Қаракедей | 11 шілде 2015 18:21

Ережесін жол жүру
Жаман болар бүлдіру
Одан көре жақсылық
Бəрін заңға көндіру

Құдай атты құдірет
Керек дейді əділет
Заңға сәйкес болмаса
Бола алмас тым керек

 

آبايدی ناسيحاتتاوٌدا ناوٌقانشلدقتان آرلا آلماي كه له مئز

 آبايدی ناسيحاتتاوٌدا ناوٌقانشلدقتان آرلاآْماي كه له مئز

ارىپتىڭ كولەمى: قالىپتى

 

 

 

قازاقتا ابايدان وتكەن ۇلى دا، ابايدان وتكەن عۇلاما دا، ابايدان وتكەن دانا دا، ودان وتكەن عالىم دا، اقىن دا جوق. بۇرىن دا، قازiر دە. اباي مەنiڭ پiرiم، اباي مەنiڭ بiرiم!

بۇل مەنiڭ جەكە پiكiرiم ەمەس. دۇنيەدەن ءوتiپ كەتكەن نەبiر ۇلىلارىمىز، قازاق زييالىلارى اباي دەسە iشكەن اسىن جەرگە قويعان. اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتىپ، تاڭدانىسىن جاسىرماي كەتكەن.

زەينەت دەمالىسىنا شىققاننان سوڭ دiنمۇحامەت احمەتۇلى قوناەۆ بiر سۇحباتىندا: “قازiر ابايدى قايتا وقىپ جاتىرمىن. ارتىندا ولمەيتiن مۇرا قالدىرعان نەتكەن دانا ەدi?! قانشا وقىساڭ دا ويدىڭ شىم تەرەڭiنە تارتىپ وتىرادى”، – دەيدi. دانانى قوناەۆ وسىلاي باعالاعان. ال وت اۋىزدى، وراق تiلدi اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ ابايدان قالاي ءنار العانىن بىلايشا تولعايدى:

قۋات الىپ ابايدىڭ تiل-كۇشiنەن،

جىر جازامىن ابايدىڭ ۇلگiسiمەن.

اباي بولىپ تابىنسام بiر كiسiگە،

اباي بولىپ تۇڭiلەم بiر كiسiدەن.

قازiرگi كوزi تiرi جۇرگەن كلاسسيك جازۋشىمىز مۇحتار ماعاۋين اباي جونiندە ءبۇي دەيدi: “قازاقتىڭ قاسيەتiن تانۋ – ابايدى تانۋدان باس­تالماق. حالقىمىزدىڭ ءسوز ونەرiن زەردەلەۋ – اباي تاعىلىمىن باعىندىرۋدان باستالماق. اباي – قازاق تاريحىنداعى قايتالانباس سوم تۇلعا. اباي بيiگi – حالقىمىزدىڭ كوركەمدiك وي-تانىمىندا ەشكiم جەتپەيتiن زاڭعار”.

بيىلعى جىلى ابايدىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولۋىن تويلاعالى وتىرمىز. توي دەمەكشi، بۇعان دەيiن دە ابايدىڭ الدەنەشە تويى ءوتتi. توي جاقسى عوي، بiراق بiز اباي ءۇشiن نە iستەدiك، ابايدىڭ قادiرiنە جەتە الىپ ءجۇرمiز بە? ارينە، اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولماس، كوپتەگەن شارۋالار اتقارىلدى. بiراق مەنiڭ ايتپاعىم ول ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ايت­قان ابايدىڭ نەمەرە iنiسi شاكارiم قاجىنىڭ ءسوزiن ەسكە تۇسiرەيiكشi: “يبراھيم (اباي قۇنانباەۆ) مىرزانىڭ تۇراعى قازاق iشi بولعاندىقتان، قادiرi ازىراق بiلiندi. ولاي بولماعاندا بۇل دانىشپان، عۇلاما، فيلوسوف ەدi. قور ەلدە تۋدى دا، قور بولىپ ءوتتi” – دەيدi. بۇل نە دەگەن ءسوز? ابايدى ماڭايىندا جۇرگەن ءوز قازاعى ۇقپادى. اسىل سوزدەرiن قاپەرiنە المادى. ايتقان اقىلىن اياقاستى ەتتi. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، اباي ءوز ورتاسىنان (قوعامنان) اقىل-ويى جاعىنان قول جەتپەستەي شىعانداپ الىسقا شىرقاپ كەتتi. مىڭداعان جىلدارعا العا وزىپ كەتتi دەسەم، ارتىق ايتقانىم ەمەس. ال سول كەزدەگi قازاعى مەشەۋ، نادان كەيپiندە قالىپ قويدى. ابايدى ۇعىنۋعا، تۇسiنۋگە ولاردىڭ ورەلەرi، بiلiمدەرi جەتپەدi. ابايدىڭ ء“سوزiن ۇعار ادام جوق بولىپ، باقسىنىڭ مولاسىنداي جالعىز قا­لۋىنىڭ” سىرى سودان. ومiردەن زارلاپ ءوتتi. ال بiز بولساق ءالi دە سول اباي ءومiر سۇرگەن ورتا دەڭگەيiنەن ونشا ۇزاي قويعان جوقپىز. بiرەن-ساران ادام بولماسا ابايدى وقىپ، ءتۇسiنiپ، بويىنا دارىتىپ جۇرگەن ادام شامالى. كەيiنگi كەزدەرi اباي تۋرالى ناسيحات ازايىپ كەتتi. 1995 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىعى تويلانىپ ءوتتi دە، وسىدان سوڭ ابايدى جىم-جىلاس جاۋىپ قويدىق. ەندi، مiنە، 170 جىلدىعىنا وراي ەپتەپ قوزعالا باستاعان سيياقتىمىز. ابايدى ناسيحاتتاۋدا ءالi دە بولسا ناۋقانشىلدىقتان ارىلا الماي كەلەمiز.

مەنiڭشە، ابايدى ناسيحاتتاۋدى مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاعان ءجون.

ابايدى بiرiنشi سىنىپتان باستاپ ون بiرiنشi سىنىپقا دەيiن ۇزدiكسiز، ءۇزiلiسسiز وقىتۋ كەرەك. سوندا بiز ابايدى بالانىڭ بويىنا سiڭiرە الامىز. كەزiندە مۇحتار اۋەزوۆ كازگۋ-دە جۇمىس iستەگەندە ستۋدەنتتەرگە ارنايى “ابايتانۋ” پانiنەن ءدارiس وقىعان. بۇل ابايدى ناسيحاتتاۋدىڭ تاماشا ۇلگiسi ەدi.

ابايدى ايتقاندا تiل ماسەلەسiنە سوقپاي كەتۋگە استە بولمايدى. ويتكەنi قازاق تiلi – اباي تiلi، اباي تiلi – قازاقتىڭ تiلi، بiر-بiرiنەن اجىراعاسىز. ابايدى ەڭ الدىمەن ءتۇپنۇسقا تiلدە، ياكي قازاق تiلiندە ناسيحاتتاۋ لازىم. ابايدى بiلمەي قازاق بولۋ مۇمكiن ەمەس.

تiلدi ايتقاندا، مىنا جايتتى دا قوزعاي كەتكەن ءجون سيياقتى. ەلiمiز تاۋەلسiزدiك العاننان بەرi قاراتا ورىستiلدiلەردiڭ قازاق تiلiنە قارسى كۇرەسi بiر ءسات تە تولاستاعان ەمەس. ءوز باسىم قازاق تiلiنە جاسالعان قىساستىقتى قىلمىس دەپ ەسەپتەيمiن. ويتكەنi كونستيتۋتسييادا: “قازاق تiلi – مەملەكەتتiك تiل” – دەپ جازىلعان. قازاق تiلiنiڭ مەملەكەتتiك تiل بولعانىنا جيىرما جىلدان اسسا دا مەلشيiپ، بىلق ەتپەي وتىرعان ۇكiمەت ءالi كۇنگە دەيiن ارنايى زاڭ قابىلداي الماي كەلەدi. وسىنى پايدالانعان ورىستiلدiلەر قازاق تiلiنە شابۋىلىن ۇدەتiپ كەلەدi. قازiر جاپپاي ورىسشا سويلەۋ جەلدi كۇنگi ورتتەي قاۋلاپ بارادى. وسىندايدا بابالارىمىزدىڭ: “زاڭىڭ جاقسى بولسا جەردiڭ ءۇستi جاقسى، زاڭىڭ جامان بولسا جەردiڭ استى جاقسى” دەگەن ءسوزi ويعا ورالادى.

وسىعان قاراماستان اباي ءالi دە بيiك. ابايدىڭ تەرەڭدiگi سول، ونى زەرتتەۋگە بۇكiل عۇمىرىن سارپ ەتكەن مۇحتار اۋەزوۆ تە تۇڭعيىعىنا جەتە الماي كەتتi. ودان كەيiنگi ابايدى زەرتتەگەن عالىمدار قايىم مۇحامەتحانوۆ، توكەن يبراگيموۆتەر دە شىڭىنا شىعا المادى. ءوز باسىم ابايدى وسىدان ەكi مىڭ جىل بۇرىن ءومiر سۇرگەن قىتاي عۇلاماسى كونفۋتسييمەن عانا شەندەس­تiرەر ەدiم. اباي دا سونىڭ قاتارىندا تۇرۋى تيiس. ابايدىڭ iلiم-بiلiمi، ونىڭ عاقلييالارى، قارا سوزدەرi سوعان ابدەن لايىق. قازاق بار جەردە اباي ماڭگiلiك!

سوز ورايى كەلگەندە، ايتا كەتۋ ورىندى، ابايدىڭ “جاز” دەگەن ولەڭiن ورىس تiلiنە پ.شۋبين دەگەن بiرەۋ اۋدارىپتى. ولەڭگە تالداۋ جاساماي-اق، سوڭعى ءتورت جولىن عانا كەلتiرەيiن:

جيزنь پروشلا، نە ۆەرنەشь نازاد;

بايسكيم شۋتكام يزدالەكا

ۆتوريت ستارچەسكيم سمەحوم ون.

تولьكو باي ك ەگو سمەحام گلۋح...

ابايدا بۇل جولدار مۇلدە باسقاشا:

قولدان كەلەر قايران جوق

باعاناعى بايعۇس شال

اۋىلدا تۇرىپ كۇلەدi،

قوشەمەت قىلىپ قارقىلداپ.

وسىنداعى ءتورت جول اۋدارمادا شۋبين “باي” دەگەن ءسوزدi ەكi رەت قولدانعان، ال ابايدا مۇنىڭ بiردە-بiرi جوق. “بايعۇستى” “باي” دەپ ۇعىپ، لاعىپ كەتكەن. ايتەۋiر، قازاق بايدى ءتاۋiر كورمەۋشi ەدi دەگەن بولۋ كەرەك، بەيشارا “بايعا” قامشىنى باسا بەرگەن.

اباي وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەس، اناۋ-مىناۋدى بويىنا دارىتا بەرمەيدi، ابايدى اۋدارۋ ءۇشiن اۋدارماشىنىڭ بiلiم دەڭگەيi، ءوي-ورiسi ابايمەن شامالاس بولسىن. بۇل جەردە قازاق، ورىس تiلدەرiن بەسكە بiلۋ جەتكiلiكسiز، ول ءۇشiن عالىم بولۋ كەرەك. وسى بiر كەرەعارلىقتى تۇڭعىش رەت تاپ باسىپ، العاش اڭعارعان ادام اقىن شاكiر ابەنوۆ ەدi. بiرەۋ شاكەڭنەن “اباي تۋرالى نەگە داستان جازبايسىز?” – دەپ سۇراعان ەكەن. سوندا شاكەڭ: “جازدىم. جازعاندا قانداي! ارتىنان وقىپ ەدiم، وزiمە ۇنامادى، جىرتىپ-جىرتىپ تاستادىم. كوپ ۋاقىت وتكەن سوڭ تاعى بiر داستان جازدىم. ونى دا ۇناتپاي وتقا تاستاي سالدىم. ءاي، شىراعىم، اباي تۋرالى جازۋ ءۇشiن بiلiمiڭ ابايدان ارتىق بولسىن، ەڭ كۇرىعاندا ونىمەن دەڭگەيلەس بولسىن. سوندا عانا اباي تۋرالى جازا الاسىڭ، باسقاسى قۇر اۋرە”.

ابايدى ورىس تiلiنە اۋدارۋ ءۇشiن جازۋشىلار وداعى جانىنان ارنايى كوميسسييا قۇرعان ءجون. ول كوميسسييا ابايدى اۋداراتىن ۇمiتكەرلەرگە كونكۋرس جارييالاسىن. ونىڭ تالابى مەيلiنشە قاتال، اۋدارۋشىلاردىڭ بiلiم دارەجەسi – قازاق ورىس تiلدەرiنە بiردەي جۇيرiك فيلولوگتار تاڭداپ الىنسىن، عىلىمي اتاعى دا ەسكەرiلسiن. اباي ورىس تiلiنە شالا-شارپى اۋدارىلعاندىقتان بiزدە تۇراتىن باسقا ۇلتتاردىڭ وكiلدەرi دە ابايدى جەتە بiلiپ، تانىماي جاتىر.

راتبەك ارىنۇلى،

زەينەتكەر

كوكپەكتi اۋدانى

شىعىس قازاقستان وبلىسى

 

جاسالاش گازەتى

1 پىكىر 62 رەت وقىلدى قوسىلعان: 10.07.15

• Vkontakte
 
• Facebook
• Moy mir
• Twitter
 
• Odnoklassniki
 
• +1

• 
  • #1
  • قاجی موُقامبه ت قاراكه ده ي
  • سب، 11/07/2015 - 21:12

  پارسی تئلده جرلاتپ
  آبايدی مه ن وُقساتپ
  ئلئپ قويدم وٌه بلوگعا
  توُسئنبه سته ي بئر تاتپ
  پارسی تئلده س قازاق تا
  كوردئم ده مه س ه ش تانپ
  ه لئتده ده ؤزی آق جوُر
  أزئرگه ده يئن ول عارپ
  ورسشاعا آؤدارعان
  قالپتی - مس به ك ساسپ
  كوزده گه نی - ايرانباق
  سوعان كه ره ك زه ر سالپ
  ونی ئزده گه ن ورستان
  كه تتی ده ي به ر ته ك لاعپ
  يرانداعی آقندار
  وعان كه تتی شن جاعپ

ادامه نوشته

آقنعا كوپ ئله سپه

• #6
• Қажы Мұқамбет Қаракедей
• жм, 10/07/2015 - 12:02

Ақынға көп ілеспе
ғалымға еш егеске
Ескертсе егер мынауың
Желіктірер анауың 
Ақындарда жын болар
Ғалымдарда дін болар
Адастырса кей жындар
Адаспайды бір діндар
Қойған Қазақ тəңірді
Керек демес шайырды
Бақсыларды қойғанда
Кенелді ғой иманға
Зікірсалғыш немелер
Елге болды кенелер
Қанағанды көп қолдап
Аққа жүрді боқ былғап
Соныменен солшылдар
Аққа қылды елді зар 
Жаныңда бар бір Құдай
Оған бару жол қолай
Есібардан жүр сұрап
мәселеңе тап жауап
Ақын болар көңілшек 
Өзіңді одан кейін шек
Ғалым ғана сақтанар
Тура жолға басқарар

ادامه نوشته

از اين مگر سختتر هست ؟

از اين مگر سختتر هست ؟

 

از اين مگر سختتر هست

همراه شوی با چند پست ؟

باشی پای يك بازی

از اصالت خود عاری

در اين ميان هر حريف

حيله بازد بس ظريف

آنكه دانيش با خود ضد

لابد خوانيش متّحد

جمعی شده از كلان

حزبی شده از خران

توجيه كرده وضع حال

دل خوش كرده بالمآل

كه بگذرد اين نيز هم

ليكن رود وقت تيز هم

ديگر شود گو عالم

سهمی داريم زو ما هم ؟!

رانده شده از وطن

نی در غربت هم سخن

خواستند سازند يك بهشت

اينك بينی گشته زشت

اينجا مانده زانجا دور

يعنی گشته گور به گور

دورت هستند عدّه ای

بيعار خيل سفله ای

بر دنيايند چون گشنه

هم اينكند خود نفله

زودتر بشو پس كافر

بر اين مشت بدباور

يعنی بجوی عافيت

بل ربّ كند راضيت

بر حق كنی گر كرنش

بر خود دهی هم ارزش

سجده ببر بر سبحان

بهره ببر از قرآن

از حال شوی گر ترسان

راهبر شود پس رحمان

نبيش نمود اعجازی

شهری بكرد اعرابی

مدينه ای كرد برپا

سلطه نبود در آنجا

يافته عرب با عجم

الفت داده دست بهم

هم ملّت و هم شعوب

بستند بهم چون قلوب

بيشتر يافتند پس قوّت

اين بود هدف از امّت

رفت شوروی گر بباد

بي شك بودش كج نهاد

خدا ساختند ناخدا

لذا ديدند بس بلا

چون آدم است جانشين

از ربّ خود در زمين

چنان بايد پس در كار

كه فرمودش آن دادار

صف ها كنند پس جدا

اين كفّار و بنده ها

خطا كند گر بنده

خدا بود بخشنده

دوستی كند گر آزار

از او مشو تند بيزار

دشمن بود چون شيّاد

دوستی دهد خود برباد

آن اشرار هم زيستت

خواهند كنند هم نيستت

خوب بنگر دوستت كيست

از دوستيش نفعت چيست

اگر خواند او ترا

بهر سير تا خدا

همگام شده پس با وی

راه را كنيد با هم طی

تبغيض

تبعیض را نی شاخ و دم

ايز را مکن پس تو گم

قانونی نیست دلبخواه

از حقّ خلق پس مکاه

دم خروس شد علم

بیجا شده پس قسم

دوز و کلک بس دیدیم

بریش رند خندیدیم

 خدا باشد چون وکیل

عبدش نباشد سفیل

آنکه کند خلق تحقیر

الحق باشد خود ذلیل

زورنمایست این ذلّت

جورش بود خود دلیل

بهر چالش با حقیر

خدا را دان بس کفیل

 

سوكٌعی جر نه مه سه تأكٌئر بيی

 

Мәдениет-әдебиет

СОҢҒЫ ЖЫР НЕМЕСЕ ТӘҢІР БИІ

Әріптің көлемі: Қалыпты

 

Бұл ертеректе жарияланған дүние еді. Ол кезде Әмірханмен дариға-фәниде қатар жүрген өмір серік дос болатынбыз. Елдің бәрі маған досымның қазасына байланысты көңіл айтады, ол туралы сұрайды...
Мен не айта алам? Әмірхан түнде түсіме кіреді, күні бойы санамның бір түкпірінде өмір сүреді. Бүгін Әмірханның қара жердің қойнына түскеніне қырық күн...

СОҢҒЫ ЖЫР НЕМЕСЕ ТӘҢІР БИІ

Мыңжылдықтар тоғысы. Әдебиет тәрк етілді. Рухани құндылықтар кейінгі орынға шегерілді. Жер бетін үмітсіздік жайлады. Басынан бақ ұшарын сезінген ақын Тәңірден соңғы медет сұрап тұр:

Уа, Аруақ!
Қаламасам да тұралап,
Біздің бастан ұшады енді, сірә бақ.
Ақының боп аңырайын соңғы рет,
Соңғы сөзді Тәңірімнен сұрап ап.

Жатыр жайлап өмір көрдім,
Өкінбен.
Басым байлап өлім көрдім,
Өкінбен!
Түз жұртында ақын болдым,
Өкінбен!
Қыз-қырқынға жақын болдым,
Өкінбен!
Сөзсіз мыңға татыр болдым,
Өкінбен.
Көзсіз және батыр болдым,
Өкінбен!

Бағзыдағы Доспамбеттің тәкаппарлығы ту көтеріп, Қазтуғанның дауылпазы дауылдатқан кезең еміс-еміс құлаққа келеді. Жұматайдың Олжасқа жазғаны бар еді:

Ағам да сондай алысты
жақынға балап,
Қақтырған біздің намыс
пен ақылға қанат.
Дешті Қыпшақтан кеп
Игорьге орысша сөйлеген,
Тұрғандай болам сауытсыз
Батырға қарап.

Біздің кейіпкер де дәл сол сауытсыз әрі сауатты батыр сияқты, тек Едігеше:

...Дүррі гауһар түймелі,
Он екі баулы таратпалы,
Тон берсең де, кимен-ді...
Қиған қамыс құлақты,
Қолтырауын танаулы,
Ат берсең де, мінбен-ді.
Ауымнан құтым кеткен-ді, - деп шалқаяды. Себебі эпос ерлерінің дәуірі алыста қалғанымен, жыраулар қаны тамырында тулаған ақыннан басқаша мінез күтуіміз де бекер. Қазір дулыға мен қоңыраулы найза мұражайдың төрінде. Өркениеттің доңғалағы артын айра-жайра қылып дөңгелеп барады.

Еркін жел ем жаз шалқитын жайлауда,
Күй дегенің күйші қолын байлау ма?
Тағдыр мені нән шаһарға ап келді,
Құрекеңді жіберткендей айдауға.

Бір кездері «Жаушықұмнан» әлемді найзамен емес, қаламмен жаулауға аттанған даланың албырт ұланы мына тас қалада тордағы арландай аһ ұрулы.

Алып тауға байлап қойған шынжырлап,
Бұл қаланы қарғыс атқан мың жылға.
Жер жылжуда, жермен бірге қала да
Қара жылым жаққа баяу жылжуда.

Арман мұнда қалталарға батады,
Сонда өледі, ешкімнің жоқ шатағы.
Мұнда Муза қайыр сұрап көшеде,
Ал, ақындар мас боп бара жатады.

Адам құны көк қағазбен өлшенетін ортадағы былықтан жиіркенген ақын тарихты кері парақтайды. Ата-бабалар рухындағы тектілікке үңіледі. Сіз, міне, Балбал тастар қаласында қонақтасыз:

Аптапты күн
Ақыл-естен тандырған,
Дұрыс болар кең далада қаңғырған,
Қонатұғын жер жоқ деме,
Қыр асты
Балбал қала қарсы алады алдыңнан.

Бәрі осында, қас батыр да, қаған да,
Бәрі осында – 
Арғы атаң да, анаң да.
Айтшы досым,
Өзіңді емес,
Өзіңнің өзегіңді көре білсең жаман ба?

О дүниеден тілегіңді ап шығар
Мұнда да ел
Игісі бар, жақсы бар.
Құтты қонақ болғаным де,
бауырым
Шора биін билеп берсе бақсылар.

Өзіңдікі емес сынды өз есің.
Енді ішпеуге шараң жоғын сезесің.
Балбал тастар –
бір кездегі бабалар
Берік бол деп көтергенде көзесін.

Шын таң қалсаң, жан бітеді 
тасқа да,
Думан мұнда, мойын бұрма басқаға.
Аяулыңыз,
Бояулы қыз,
Бәрі қап,
Балбал қызға көзің түссе масқара!

Қала жақта жанжал болса жан-жағың,
Балбал жігіт сыйлар саған қанжарын.
Шілде айында,
Күн өткен шақ шекеден,
Шын достықтың сезінесің салмағын.

Ел мұратын қолдағандай дауыс көп,
Тостағанда түк қалдырмай тауыс тек.
Бала болып аттанасың далаға...
Дана болып ораласың қалаға...
Сосын сені ойлайды жұрт ауыш деп.

Қала өмірі.
Ит тіршілік тағы да.
Асау мезгіл маза бермей қаныңа.
Шөлдегенде...
Тостағанын ұсынған
Балбал тастар оралады жадыңа.

Түп атасы Алтайдан түрегелген көшпелі түркінің кешегі тарихын қошқар тұмсық тастардан оқитын ақынымыз талай мәрте шылым түтіні қолқаны қапқан сыраханаларда шежірешідей сыр шерткеніне куәдүрміз:
«Жебірей шалы «Тарих Шумерден басталады» дейді. Нұх пайғамбардың прототипі Зиусудраны сомдап, дала мен қала перзенттерінің достығын эпостық сарында баян еткен шумер дегендеріміз кім сонда? Деректер «Алтай жақтан келген көшпелі халық еді» дейді. Тіл ұшында жаңа тұжырым: «Тарих Алтайдан бастау алады».
«Түркі тұлпарының тұяғы қай тарапқа тартпады. Ауыздықпен алысып тұрып Қосөзеннен су ішті. Палестинаның тасты көшелерінде түнгі аспандағы айға қарап кісінеді. Сән-салтанатпен Римге кірді. Кенет түйсікке сәуле түседі. Сен көне гректердің дала перзентін неге кентавр деп атағанын енді түсінгендей боласың. Адам бейнелі, жылқы кеуделі жан. Бәлкім, жылқы жүректі. Дала тарихында нағыз ақын жылқы жүректі болған».
Есенин кейпіндегі ақынның әңгімесін тыңдап отырып, есіңізге еріксіз Сүлейменовтер оралады... «Басқалар маймылдан тараса тараған шығар, қазақ халқы жылқыдан жаратылған». 
Сол адамнан зият жануармен тағдырлас ұрпақтың бүгінгі көрер түсі күлдір-күлдір кісінеген арғымақтың үзеңгісіне табанын шірей тіреп, қорамсаққа қол салған бабалар бейнесі ғана ма?! Жасанды шамның жарығымен алдаған өркениетке деген ішкі қыжыл, тәуелсіз ел деп аталатын мемлекетіміздің төл перзенттеріне исінбеуі, әдебиеттегі тұтас бір буынның көше кезіп кетуі қолға қобыз ұстатпай қайтсін. Пайғамбарымыз Мұхаммед с.ғ.с. «Менен кейін ақындар келеді», - депті. Олар келіп жатыр. Біз нағыз ақындар туралы айтып отырмыз. Ол тағы бүй дейді:

Ақ жаулық пен қара бала қамы үшін,
Найза ұшына тігіп едім жанымды.
Өлді ұяттан жүрегі ояу намысым,
Намысты да жерлейтін жер табылды.

Дүние ауса да, ділі, тілі тазаның
Көтере ұстап көк бөрілі байрағын.
Сені сүйгім келіп еді, қазағым,
Сайтан алғыр, қара енді, қайдамын?

Күрсініс бар, күйреу жоқ, өтеуі бар өкінішсіз шумақтарды оқи отырып, қазіргі жастар поэзиясы жылауық дейтін пікірдің қыжыртпа сөз екеніне көз жетеді. Жоғарыдағы ішкі рухы биік, бекзат жырлардың барлығын ақын жиырма бестің о жақ – бұ жағында жазған екен. Менің пікірім: «тірі ақын өлең жазбай тұруы мүмкін емес», әйтсе де оған енді қалам ұштамай-ақ қойса да болатындай. Ал оған жаңа өлең жаз дейтін немесе жазғандарына сын айтатын ақылмандар әуелі оның жеткен биігіне көтеріліп алсын демекпіз. Ол айтады:

Он ғасыр бұрын туғанда,
Бабамның жолын қуғанда,
Тоғысқан тоғыз тораптың
Таңдай боп бірі тұрғанда,
Бойыңды, ойым, жасырма,
Кім болар едім
Расында?!

Біз айтамыз: Нағыз ақын қай уақытта туса да, көктен берілген қасиетімен қалады, яғни шын ақында өлген күн емес, тек туған күн ғана болады.
Ол айтады: «Ақынның басын ақымақ алды. Батырдың түбіне аңғырт жетті. Дананы дәлдүріш мазақ қылды. Қазақ халқы саяси инквизацияны бастан кешірді. Табиғи даму жолынан ауытқыды. Эпос ерлері екі жарым ғасырға кешігуде. Болашақ эпопеяның кіріспесі трагедиялық сарынмен жазылатындығы өкінішті».
Түнгі аспандай көне сарынға бой ұрған ақын Тәңірден соңғы медет сұрап, салпыншақты барабанды дауылдата соғады. Аузынан ақ көбігі шашыраған бурадай көк тіреген алауды айнала билеп жүр:

Өз елім ғой,
Тұлпар түгіл есегі
Озсыншы деп елеңдеді ес тегі,
Батқан күннің атар таңы бар ғой деп,
Өкінгем жоқ сатқанда да дос мені.

Төзім шіркін болмаса да темірден,
Еш өкінбей өту үшін өмірден,
Қаны қара жауыма да қасқайып,
Қарап тұрдым тауға құмар көңілмен.

Берген Тәңір теңімді де текті ғып,
Ару сүйдім жанға рахат шектіріп.
Шыбығымды қадап кеттім және мен,
Қос алма тау, жатыр дала деп біліп.

Басты қылыш қаққанымен,
Есімім 
Талайға әлі сұратады кешірім,
Бес күн жалған арман болды, амал не?
Ешкімге тек тие көрме кесірім.

Бітті бәрі, баяғыдай болмайды,
Өз ісіне жауапсыз жан оңбайды.
Басым ұшты, өкінгем жоқ,
Тек, әттең,
Жендет қолы қалтырады –
Сол қайғы.

Алақандай кітаптың соңғы бетін жаптық. Бұл кітап «Сынған сәуленің шағылысуы» деп аталады. Авторы – Әмірхан Балқыбек. Раушанов айтқандай, оның жырлары бұл қалада «еркін күліп, еркін сөйлейтін» шақ алда.

Маралтай Райымбекұлы

Abai.kz

6 пікір 2945 рет оқылды Қосылған: 16.05.14

• Вконтакте
 
• Facebook
• Мой мир
• Twitter
 
• Одноклассники
 
• +1

• 
  • #1
  • Гүлмира
  • сб, 17/05/2014 - 8:47

  Керемет толғау. Ұлы ақынның Ұлы ақынға құрметі. "Жүрегімнің түбіне терең бойла. Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла. Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім, Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма." Ұлы Абайды туғызған Ұлы даланың Ұлы ақындары ешқашан да өлмек емес!!!

• 
  • #2
  • Бейсен
  • жб, 18/05/2014 - 9:06

  Әмірханның жақсы ақын болғаны даусыз. Маралтай да жазыпты-ақ! Тек "ұлы" деген сөзді бүгінде Көкбазардың мүлкіне айналдырып алғандар бар, соны ойлау керек шығар. Абайдың Ұлы Ақын екенін Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтқрсынов, Жамбыл Жабаев, Мұхтар Әуезов айтқан. Бертінгі, бүгінгі ақын-жазушыларды мақтағысы келгендер оларды "ұлы" десе, онда Абаймен қатар қойғаны, ол - ерекше кең тынысты ойшыл Абайды тани алмағаны. Бізде екінің бірін "ұлы" дей беретін моданың шыққаны да сол себептен. Одан кейін: марқұмның кітабының атындағы "шағылысы" деген сөз дұрысында "шағылуы" болу керек еді. "Шағылысу" - құстардың жыныс әрекеті. Абайдың: "...Аспанда ай менен күн шағылса да" дегені естеріңде ме? Жалпы қазекем "шағылу" мен "шығылысуды" ешқашан шатыстырмаған.

• 
  • #3
  • Әбіл
  • дн, 19/05/2014 - 11:17

  Мұнда аты аталған Жұматай да жақсы ақын еді, бірақ ол да, Әмірхан да, Стекеңе тең таба алмай қиналған Жәкеңше, Олжас Сүлейменовке табынып өтті. Түркі әлемін бес саусағындай білген Лев Гумилев "АЗиЯ" туралы: "Сколько страниц, столько ляпсусов" деді. Біз ештеңені бажайлап білмей, сырттай дақпыртты малданып мақтадық, әлі де мақтап жүрміз. Жалпы Олжас жырында қазақты таңқалдырар ерекшелік жоқ, өз басым Қасым мен Мұқағалиды одан әлдеқайда артық деп білем. Марқұм Әмірханның оны: ...бүгінгі Абайымыз... қазақ рухының өлшемі... дегені ағаттық еді. "Семей полигонынан тауқымет тартқан қасіретті жұртшылыққа көмек береміз" деп қыруар ақша жинап алып, одан жұртшылыққа соқыр тиын да бермей, Машкевич, Ибрагимов, Шодиев бар бәрі өзара бөліске салып, қойын-қоныштарын толтырған Олжасқа табыну - Азаматты керек етпей, ақынды ғана керек ету.

• 
  • #4
  • жаманшал
  • жм, 24/10/2014 - 15:18

  әбіл мырза, Аз и Я-дан бұрын "... Наше кредо-возвысить степь не унижая горы..."-деп қара ормандай орысқа ғана емес, күллі әлемге орыс тілінде жар салған Олжас па, сен бе? Лев Гумилевтің айтқанын оқыпсың, ал сол Аз и Я-да орыстың "Слово о полку Игореве" жыры туралы Олжекеңнің не айтқанын жазуға әддің жетпеген екен. Семей-Невада қозғалысының бас қаһарманы Олжас екені, Димаш көкемізді бюрода талап жатқанда ара түскен бір адам- Олжас екені саған беймәлім де, оның Машкевичтермен Полигонды бөліскенін көріпсің,ә... Осыны Олжастың бетіне тіке қарап айта алар ма едің. Сенікі әшейін,бір танымал ақсақалдың "...Абайды сабағанда- бірінші қамшы жұмсаған менің атам"- деп мақтанғанының кері ғой

• 
  • #5
  • Көгжал
  • сб, 29/11/2014 - 19:00

  Мен жалпы әдебиетті аса жақсы білмейтін адаммын. Дегенмен жаратылыстың өз заңын қалпында тану сол бойынша істеу әрі не айтсада тәбиғи заңға сайятын сөз айтуды ғылмилық, даналық, дәнішпандық деп білемін. Осы тұрғыдан келгенде Олжастың " адамға табын жер енді" деген сөзіне қарап ғылыми адам екен деуге аузым бармайды. Қайта Мұқағали дың " КЕШІР ЖЕР АНА" деген сөзінен оның нағыз ұлы ақын екендігін бағалаймын. Тәбиғат шындығына жақын келмейтін кезкелген шығарманы тек қоқыс қағазы дер едім. Біз Абайдың қай шығармасын алсақта өмір шындығын тәбиғат заңдылығын дөп басып отыратынын көреміз. Сондықтан да Абай ұлы адам есебінде.

• 
  • #6
  • Қажы Мұқамбет Қаракедей
  • жм, 10/07/2015 - 12:02

  Ақынға көп ілеспе
  ғалымға еш егеске
  Ескертсе егер мынауың
  Желіктірер анауың 
  Ақындарда жын болар
  Ғалымдарда дін болар
  Адастырса кей жындар
  Адаспайды бір діндар
  Қойған Қазақ тəңірді
  Керек демес шайырды
  Бақсыларды қойғанда
  Кенелді ғой иманға
  Зікірсалғыш немелер
  Елге болды кенелер
  Қанағанды көп қолдап
  Аққа жүрді боқ былғап
  Соныменен солшылдар
  Аққа қылды елді зар 
  Жаныңда бар бір Құдай
  Оған бару жол қолай
  Есібардан жүр сұрап
  мәселеңе тап жауап
  Ақын болар көңілшек 
  Өзіңді одан кейін шек
  Ғалым ғана сақтанар
  Тура жолға басқарар 
  
  

بسكه ز ما بهترند

بس که ز ما بهترند
داد را چنین گسترند
متّهم را قبل از حکم
مجرم لابد بشمرند
با این چنین دادگری
رسم داد را بشکنند
پدید آید این گمان
با عدل و داد دشمنند

وكيل

وکیل خواهند منفعل

يعنی غير مستقل

خود را ديده بسكه اصل

غیر را خواهند مضمحل

 

غیر از خدا نی صمد

وی را باید هم مدد

هر آنکه شد خودکامه

عرصه باید ترک کند

 

وکیل خواهند بس ذلیل

این گفته است خود دلیل

شیری خواهند بد هیکل

که خوانندش هم شکیل