حاجي محمد شادكام

ۇزاق جىلداردان بەرى سانكتسييا قىسپاعىنان ەكونوميكاسى باياۋلاپ، حالىقارالىق قارجى كەلىسىمدەرىن جاساي الماي كەلگەن يران  قارسىلاستارى سالعان قۇرساۋدان قۇتىلىپ، ايماقتا قايتا كۇشەيمەك.

14 شىلدە كۇنى ۆەنادا يران مەن «التىلىق ەلدەرى» اراسىندا ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەردەن كەيىن يران ءوزىنىڭ «يادرولىق باعدارلاماسىن» توقتاتىپ، ەسەسىنە يرانعا سالىنعان حالىقارالىق سانكتسييالاردى الىپ تاستاۋعا قول جەتكىزەتىن بولدى.

كوپتەگەن ەلدەر يراننىڭ «يادرولىق كەلىسىمى» ناتيجەلى اياقتالعانىنا قۋانىپ جاتىر. ەو (ەۋروپا وداعى) وكىلدەرى  بۇنى الەمدى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا  قايتا باستايتىن جاڭا ءۇمىت كەلىسىمى دەپ وتىر.

 «ماسكەۋ دە بۇل كەلىسىمدى قۋانا قۇپتايدى،  بۇدان كەيىن الەم تەرەڭ تىنىستاسا دا بولادى»، - دەدى كرەملь باسشىسى.

سوعىس بولىپ جاتسا دا وداقتاستارى ارقاسىندا تاعىنان قۇلاماي كەلە وتىرعان باشار اساد، ارىپتەسىنىڭ كەلىسىمدەگى جەتكەن جەڭىسىمەن قۇتتىقتاپ، يراننىڭ ءدىني ليدەرى اياتوللا حامەنيگە حات جولدادى. قۇتتىقتاۋ حاتتا «ۇلكەن جەڭىس»، «تاريحي قايتا ورلەۋ» سىندى سوزدەردى قولدانىپ، ءوز رەجيمىنە قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلە جاتقانىنا راحمەتىن ايتىپ، وداقتاسىنىڭ جەڭىسىنە قاتتى ءسۇيسىندى.

ال، مۇناي مەن گاز ساتۋداعى باسەكەلەسى  يراننىڭ جەڭىسىنە ءباا مەن ەندىگى سانكتسييا سالىنعان جالعىز ەل – رەسەي تەگەراننىڭ حالىقارالىق جەڭىسىنە ىشتەرى كۇيە قارايتىنى بەلگىلى.  ساۋد ارابيياسى پارسىلار كەلىسىمدى اياقاستى ەتەدى دەپ وتىرسا، تەگەراننىڭ بىتىسپەس جاۋى سانالاتىن يزرايلь دە كەلىسىمدى ايىپتاۋدا.  يزرايلь پرەمьەر ءمينيسترى بەندجامين نەتانьياحۋ  كەلىسىمگە «كەشىرىلىمەس تاريحي ۇلكەن قاتە» دەپ قاتتى نارازىلىعىن ءبىلدىردى.

 سانكتسييا تاۋبەگە كەلتىردى                                                    

اقش پەن ەو-نىڭ  تەگەرانعا ءىشتارتا قالۋىنا ساراپشىلار ءتۇرلى باعا بەرۋدە. يزرايلьدىك ساياساتتانۋشى، پروفەسسور ەفرايم ينبار،  The Jerusalem Post باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «ۋكراينا داعدارىسىنان بەرى رەسەيمەن اراسى ۋشىعىپ، سانكتسييالار سالۋ ناتيجەسىندە باتىستىڭ دا ەكونوميكاسى باياۋلادى. ەكى دەرجاۆا اراسىنداعى ساياسي شيەلەنىس ءورشىپ كەتتى. شىعىس ەۋروپا ايماعىنان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءيىسى شىعا باستادى. باتىس ەلدەرى  ناتو- نىڭ كۇش قۋاتىن ارتتىرۋعا كەلىسىپ، ءىرى كولەمدە وقۋ جاتتىعۋ باستادى. بۇنىڭ بارلىعى جاعدايدىڭ ۋشىققانىن بايقاتادى. اقش پەن ناتو ەلدەرى رەسەيدىڭ اگرەسسييالىق ساياساتىنان سەكەمدەنىپ دە وتىر. ناتو- نىڭ بارلاۋ قىزمەتى ءپۋتيننىڭ شىعىس ەۋروپاعا باسىپ كىرۋى مۇمكىن ەكەنىن تالاي مارتە انىقتاپ، ناتو-نىڭ شۇعىل تاكتيكالىق  كۇشتەرىن (NRF) ۇلكەن ازىرلىككە كەلتىرگەن. بۇل جاعدايلار ەو مەن تەگەران اراسىن جاقىنداستىرۋىنا سەبەپ بولىپ، ۇزاققا سوزىلعان كەلىسىمنىڭ جەدەل جۇرۋىنە الەمدىك ساياسي وقيعالار يتەرمەلەدى»، -  دەدى.

دەگەنمەن، يران مەن «التىلىق اراسىنداعى» كەلىسىمنىڭ جەدەلدەۋىنىڭ استارىندا ەكونوميكالىق مۇددە جاتقانىن  ۇلىبيرتانييانىڭ ەكونوميكا ساراپشىسى ۋيلьيام دجەكسون ايتادى. ونىڭ جۋىردا باتىس باسىلىمدارىنىڭ بىرىندە  شىققان سۇحباتىنا ۇڭىلسەك، «باتىس وكىلدەرى اگرەسسورلىق ساياسات ۇستانىپ وتىرعان كرەملьدەن كوڭىلى قالىپ، ەنەرگييا كوزىن ىزدەستىرە باستاپ ەدى، بۇل جاعدايدى يراننىڭ بيلىك وكىلدەرى ءتيىمدى پايدالانىپ، بىلتىردان بەرى وزدەرىنىڭ ەۋروپاعا گاز جەتكىزە الاتىنىن ايتىپ، ەو- عا ەمەۋرىن تانىتىپ كەلە جاتقان. ءتىپتى، تۇركييا جەرى ارقىلى ەۋروپاعا گاز جەتكىزەتىن ترانساناتولييا گاز قۇبىرى (TANAP) جوباسىن دا ۇسىندى.  قارسى تاراپ سانكتسييادان ەكونوميكاسى السىرەپ، ساباسىنا تۇسكەن يراننىڭ ۇسىنىسىن قابىل الۋعا كەلىستى. يزرايلь مەن ارىپتەسى ساۋد ارابيياسى تاراپىنىڭ نارازىلىق نيەتىنە قاراماستان، ۆاشينگتون مەن ەو- نىڭ پارسىلاردىڭ ۇسىنىسىن قابىل الۋى ساياسي ەسەپ قانا ەمەس، كەلىسىمنىڭ استارىندا ەكونوميكالىق مۇددە دە جاتىر. ياعني، رەسەيگە سالىنعان سانكتسييا سالدارىنان باتىس پەن الەم ەكونوميكاسىنىڭ دا ءوسىمى باياۋلاپ، بوس كەڭىستىك پايدا بولعانىن كورىپ وتىرمىز. تەگەران سانكتسييا سالدارىنان مۇنايىن دوللارعا ساتا الماي كەلگەن، ەندىگى ۆاشينگتون  پارسىلاردىڭ ارقاسىندا بۇل بوس كەڭىستىكتىڭ ورنىن تولتىرىپ، دوللار اينالىمىنا دا دەم بەرمەك. يراندى قاتارعا قوسىپ، ماسكەۋدى شەتكە ىعىستىرا تۇرماق. كوبىنە بارلىعىنا وڭ شەشىم شىعاراتىن وداقتاستاردىڭ  ساۋد ارابيياسى مەن ءيزرايلьدىڭ قاراسىلىعىنا قاراماستان كەلىسىمگە قول قويۋۋى، كەلىسىمگە ۆاشينگتون مەن ەو مۇدەللى بولىپ وتىرعانىن  بايقاتادى» دەيدى ۇلىبريتانييانىڭ قارجى ساراپشىسى ۋيلьيام دجەكسون.

يزرايلьدىڭ رەاكتسيياسى

كوپتەگەن ەلدەر الەمدە بەيبىتشىلىك ورنايتىنىنا ءماز مەيرام بولىپ جاتسا، يزرايلьگە اقىرزامان تاياپ قالعانداي. يزرايلь بيلىك وكىلدەرى كەلىسىمدى ايىپتاپ،  قارسى پىكىرىلەرىن ايتىپ جاتىر. يزرايلь پرەمьەر ءمينيسترى بەندجامين نەتانьياحۋ كەلىسىمدى «كەشىرىلىمەس تاريحي ۇلكەن قاتە» دەپ، بۇلقان- تالقان بولۋدا.

نەتانьياحۋ: «بۇل كەلىسىمدى يزرايلь ۇكىمەتى قاتاڭ ايىپتايدى ءارى يرانعا دەگەن قارسى كوزقارسىن ەش وزگەرتپەيدى. وداقتاستارىمىز تەگەرانعا يادرولىق قارۋ جاساۋ مۇمكىندىگىن بەرىپ قويدى. بۇنىڭ اقىرى وكىنىشكە سوقتىرادى. ەندى ءبىز اقش كونگرەسىندە كەلىسىمنىڭ ماقۇلدانباۋىنا تىرىسامىز»، - دەپ مالىمدەدى.

رەسمي ۆاشينگتوننىڭ  كوڭىلى پارسىلارعا اۋدى

 ساۋد ارابيياسىنىڭ ەلشىسى، ەلدىڭ بۇرىنعى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ  باسشىسى باندار يبن سۇلتان ءال ساۋد «يرانمەن قول قويىلعان يادرولىق كەلىسىم يراننىڭ يادورلىق قارۋعا ءالى دە قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. كەلىسىمنىڭ سالدارى  تاياۋ شىعىستا ۇلكەن قاقتىعىستارعا جول اشادى» دەپ سىنادى. بۇدان ءارى ءسوزىن سپىكىرىن سالماقتاي تۇسكەن باندار: «بۇل كەلىسىم دە، اقش-تىڭ 1994 جىلى سولتۇستىك كورەيامەن قول قويعان كەلىسىمى سيياقتى بولىپ، تەگەراننىڭ كەلىسىمدى اياقاستى ەتىپ، يادورلىق كۇشكە اينالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.  1994 جىلى  اقش سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن توقتاتۋ ءۇشىن حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويعان. ءبىراق، 2003 جىلى سولتۇستىك كورەيا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ كەلىسىمىن بۇزىپ، يادرولىق قارۋ جاساعانىن الەمگە جار سالدى» دەيدى.

كورولь سالمان يبن ابدۋل-ازيز ءال ساۋدتىڭ جيەنى باندار، ليۆييادا تارايتىن Daily Star گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «ارابتارمەن ارىپتەس بولىپ كەلگەن ۆاشينگتوننىڭ ەندى پارسىلارعا كوڭىلى اۋدى» دەپ قاپالى.

«تەگەران تاياۋ شىعىستا تۇراقسىز ساياسات ۇستانىپ، يادرولىق وتىننان قارۋ جاساۋعا تىرىسىپ، ايماقتى ۇرەيدە ۇستاپ وتىر. تەگەراننىڭ جاۋى كوپ. «يادورلىق وتىندى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىز» دەگەنى كۇدىك تۋعىزادى. بۇل كەلىسىم ونسىز دا قىرسىق شالىپ وتىرعان تاياۋ شىعىستى ودان بەتەر الاڭداتادى» دەيدى ول تاعى دا.

اق ۇيدە جيىن وتكىزگەن باراك وباما «يران مەن «التىلىق ەلدەرى» اراسىندا جاسالعان  كەلىسىم يادورولىق قارۋلانۋدى توقتاتادى» دەگەندى ايتتى. «كەلىسىمگە قول قويماساق، تاياۋ شىعىستا جاعداي ودان ءارى ۋشىعا تۇسپەك.  سيرييا مەن يەمەندەگى قارۋلى جانجالدار توقتاۋ ءۇشىن يراننىڭ دا ىقپالى زور. سيرييا ماسەلەسىن شەشۋدە تۇركييا ، رەسەي، يران  مەن اراب ەلدەرى دە اتسالىسۋى كەرەك» دەپ، وباما كەلىسىمگە كۇمانمەن قارايتىن   كونگرەسس مۇشەلەرى مەن وداقتاستارىن سەندىرۋگە تىرىسىپ جاتىر.

تىپتى وسى اپتادا اق ءۇي باسشىسى ساۋد ارابيياسى مەن ءيزرايلدىڭ كەلىسىمدى دۇرىس ءتۇسىنىپ، ونى قۇپتاۋعا كوندىرۋ ءۇشىن قورعانىس ءمينيسترى  ەش كارتەردى تاياۋ شىعىسقا جىبەردى.

تۇركييا ەكونوميكاسىندا سەرپىن بولادى

ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى اياقتالۋىنا يراننىڭ كورشىسى تۇركييا دا قۋانىپ، ەكونوميكامىزدا سەرپىن بولادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. «يران تابيعي گاز بەن مۇنايعا باي ەل، سانكتسييالار الىنعان سوڭ الەمدىك مۇناي باعاسىندا وزگەرىستەر بولىپ، تۇركييادا گاز بەن جانار جاعار ماي باعاسى ارزانداماق. ۇلكەن ەكونوميكالىق  كەلىسىمدەر جاسالادى، بۇل – ءبىزدىڭ دە ورتاق جەڭىسىمىز» دەپ تۇرىك باۋىرلارىمىز شاتتانىپ وتىر.

دەگەنمەن، سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەۆليۋت شاۆۋشوگلۋ «يراننىڭ تاياۋ شىعىستا ورنى ەرەكشە. يراننىڭ ۇستانىپ وتىرعان سىرتقى ساياساتى كوپ ەلدى الاڭداتادى. بۇل نيەتىنەن باس تارتىپ يران ساياسات ساحناسىندا ءدىني كوزقاراس تانىتۋدان ارىلۋى كەرەك. رەسمي تەگەراننىڭ ساياسي ديالوگپەن سەنىمگە باستار ارىپتەستىككە باسا نازار اۋدارۋىن كۇتەمىز» دەپ مالىمدەمە جاسادى.

قورىتىندى     

يراننىڭ «التىلىق ەلدەرىمەن» 10 جىلعا جۋىق سوزىلعان كەلىسىمىنىڭ ناتيجەلى اياقتالۋىنا بايلانىستى ساراپشىلار ءارتۇرلى باعا بەرىپ، ءوز ەلدەرىنىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىنىن دە تارازىلاپ جاتىر.

بىز دە كاسپيي ايماعى بويىنشا يرانمەن كورشىلەس ەلدەردىڭ ءبىرىمىز. دەگەنمەن، اناۋ ايتقانداي بالەندەي ءقاۋىپ جوق بولسا  دا، باتىس ساياساتكەرلەرىنىڭ بۇل كەلىسىمگە بەرگەن پىكىرلەرىن وقىعان سوڭ، قولىمىزعا قالام الۋعا تۋرا كەلگەن. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، ەۋوراپاعا گاز جەتكىزۋدى ويلاپ وتىرعان پارسىلار، كاسپيي تەڭىزىندە جەر استى بايلىعى ءۇشىن اسكەري قۋاتىن دا ەسەلەپ ارتتىرماسىنا كەپىل جوق. مىقتى اسكەري تەڭىز فلوتى دا جوق، ايدىنداعى تيەسىلى ايماعىمىزدى ساناۋلى كۇزەت كەمەلەرىمەن عانا قورعايتىن ءبىزدىڭ شەكارا اسكەرىمىزدى ويلاساق، ءتىپتى، قورقاسىڭ. بۇل كەمەلەردىڭ تەك تەڭىزدەگى مۇناي  ۇڭعىمالارىن لاڭكەستىك شابۋىلدان قورعاۋعا عانا شاماسى جەتەتىنىن ەسكەرسەك، كورشى مەملەكەتتەردىڭ  بەس قارۋى ساي اسكەري الپاۋىت كەمەلەرىنەن جاسالعان شابۋىلعا توتەپ بەرە الماسى انىق. كاسپيي مەملەكەتتەرىنىڭ اسكەري قۋاتى دا ناقتى قانشا ەكەنى بەلگىسىز. سەبەبى، مەملەكەتتەر بۇل كورسەتكىشتەردى جاسىرۋعا تىرىسادى. دەگەنمەن، ەسكى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك،  رەسەيدىڭ 100-گە جۋىق اسكەري كەمەسى، 20 مىڭعا جۋىق اسكەرى بار. يراننىڭ 50 اسكەري كەمەسى، 4 مىڭنان اسا اسكەرى، ال ءازىربايجان، قازاقستان، تۇركىمەنستاننىڭ كورسەتكىشتەرى شامامەن بىردەي، ياعني 18-20 اسكەري كەمە، 3 مىڭعا جۋىق تەڭىز اسكەرى بار.

بىر وكىنىشتىسى كاسپيي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ءالى كۇنگە دەيىن  ايقىندالماعان. قازاقستان، يران، ازەربايجان، رەسەي جانە تۇركىمەنستان كاسپييدىڭ تابيعي بايلىقتارىن بولىسە الماي جۇرگەنىنە كوپ بولدى.  

كاسپييگە تالاس باستالسا، اسكەري كۇشى كوپتىڭ سوزدەرى جۇرەتىنى ايقىن. مۇنايدىڭ ارقاسىندا ەكونوميكاسىن ورگە دومالاتىپ وتىرعان  ەلدىڭ قانداي ماسەلەدە دە ساق جۇرگەنى ابزال.

شەتەل باسپاسوزىنە شولۋ جاساپ،

ماقالانى ازىرلەگەن –  

نازار تۇرىقبايۇلى

Abai.kz