خواص گندم سیاه

 

 
خواص گندم سیاه/گندم سیاه، دارای ۸ نوع اسید آمینه مفید است

 

گندم سیاه یا گاوی غله محسوب نمی شود بلکه دانه خوراکی از تیره ریواس و ترشک است. گندم سیاه بومی اروپای شمالی و آسیاست.

خواص:پروتئین موجود در آن دارای ۸ نوع اسید آمینه ضروری و سرشار از لیسین است.

غنی از ویتامین های گروه B، فسفر، منیزیم، آهن، روی، مس و منگنز است.
 

دارای شاخص گلایسمی پایین است و در نتیجه از بالا رفتن سریع قند خون که باعث التهاب، تغییر خلق و خو و افزایش وزن می شود، پیشگیری می کند.

نسبت به ذرت، برنج، گندم و ارزن دارای پروتئین بیشتری است و سرشار از اسید آمینه «لیسین» و «آرژنین» است که هر دو برای حفظ سلامت قلب و سیستم دفاعی بدن لازم است.

عاری از گلوتن است؛ بنابراین برای افرادی که به این پروتئین حساسیت دارند مناسب است.

برای مبتلایان به دیابت و افرادی که قصد کاهش وزن دارند، مفید است.

فشار خون را کاهش می دهد بدون این که عوارض داروهای شیمیایی را داشته باشد.

منبع عالی «تریپتو فان» است که در ایجاد خواب آرام موثر است.

فیبر غیرقابل حل موجود در گندم سیاه از بروز سنگ کیسه صفرا در زنان پیشگیری می کند.

فیبر غیرقابل حل، خطر بروز سرطان روده بزرگ را نیز به طور چشمگیری کاهش می دهد.

ماحدي جانه 3- دو،نيه سوعىسى



جولدانعان ۋاقىتى: 08:49 - 2017/05/06


ماقالا جولداۋشى: ridwaaan jandaralibek
3-دۇنيە جۇزىلىك سوعىس قالاي قايدان باستالادى؟ نەمەسە ماحدي جانە 3-دۇنيە سوعىسى. 

قازىرگى حالقارالىق جاعداي، كۇردەلى كۇيدە تۇر. ورتا شىعىستاعى اراپ ەلدەرىندە ۇشىعىپ تۇرعان جاعداي جانە امەريكا باستاعان باتىستىق جويىتتار جانە رەسسەيمەن تۇركيا باستاعان مەمىلەكەتتەردىڭ وڭىرلەر ٴۇشىن ءوزارا ساياسي ىقپالداستىققا تالاسۋىمەن باسەلەكەسۋى، سوڭىندا 3-دۇنيە جۇزىلىك سوعىس باستاۋعا اكەلۋى مۇمكىن. 3-دۇنيە جۇزىلىك سوعىس نەمەسە ەندى بولاتىن اسا ۇلكەن سوعىستى ەۈروپالىقتار «ارمادوگان» دەپ اتايدى. ال اراپشا «ال-مالحاما» دەپ اتايدى. وسى سوعىستان سوڭ قازىرەت ماحاي كەلەدى، ول كىسى قازاقتار ٴمادى دەپ اتايدى، قازاق حالقى اراسىندا ەرتەدەن كەلە جاتقان اقىرزامان بولاردا «ٴمادى جەردەن، يسا كوكتەن تۇسەدى» دەگەن قاناتتى ٴسوز بار. بۇل اقيقات ٴسوز. 
بۇنىڭ بولاتىنى جايلى جاقىنعى مۇسۇلمان ناقشىباندى تاريقاتى سوپى اۋليەلەرىدە ايتىپ كەتتى، ماسەلەن اۋليە شەيح ال-فايىز ابدۇللا اد-داعىستان جانە اۋليە شەيح مۇحاممەت نازىم ءال-حاققاني سياقتى كىسلەر. اۋليە نازىم شەيح مۇحاممەت ع.س. پايعامباردىڭ ۇرپاعى بولىپ، ناقشىباندى سوپلىق تاريقاتىنڭ وسى عاسىرداعى اۋليەسى، ول كىسى ناقشىباندى تاريقاتى عانا ەمەس وسى عاسىرداعى ادامزاتقا بىلىنگەن ادامزات اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن اۋليە. ول كىسى قازىرەت ماحديمەن اۋليەلەردىڭ مەككە اراپاتتاعى رۋحاني جيىنالىسىندا كەزدەسكەن، قازىرەت 2014-جىلى قايتىس بولدى. ول كىسىنىڭ ۇستازى اۋليە شەيح ال-فايىز ابدۇللا اد-داعىستان قازىرەتى پايعامباردىڭ ساۋساق ٴىزى ارقاسىندا قالعان ساحابانىڭ ۇرپاعى، پايعامباردان قالعان سول ساۋساق ٴىزى وسى كىسىدەدە بار. 
بۇندا باتىسپەن شىعىس ەكى ۇلكەن كۇش حالقارالىق باسىمدىلىققا، تاققا تالاسادى. شىعىس دەگگنى رەسسەي باستاعان ەلدەر، باتىس دەگەنى امەريكا باستاعان ەۈروپا ەلدەرى جانە سولاردى قولداعان باسقا ەلدەر. اراپ ەلدەرى نەگىزىنەن امەريكانىڭ قولداۋشىلارى. بۇل تالاس بارىنشا ۇشىعىپ، سوڭىندا ەرەكشە جويعىش قارۋلارمەن بومبىلار، ٴتپتى اتوم بومبى، سۋتەگى بومبىلارىدا ىسكە قوسىلۋى ابدەن مۇمكىن. سوعىس باستالۋ نۇكتەسى تۇركيا ەلى بولادى، تۇركيانىڭ وڭتۇستىگىمەن سيريانىڭ سولتۇستىگى شەگارالاسقان امۇق دەگەن وڭىرىندە باستالادى دا، دۇنيەنىڭ باسقا بۇرىشتارىنا لەزدە تارالادى. رەسسەيمەن باتىستىڭ قالىڭ اسكەرى وسى وڭىردە ۇلكەن سوعىس مايدانىن جاساپ ٴوزارا شايقاسادى. وت قارۋ تاستالادى، قالالى جەرلەر تالقاندانىپ، ادامدار كوپتەپ ولەدى. سوڭىندا تالاستى وسى ەكى كۇش اتوم بومبى سياقتى قارۋلارىنا ىسكە قوسۋ مۇمكىندىگى اسا جوعارى. اۋىل-قىستاق، تاۋلى، قالادان الىس تۇراتىن جۇرىتتارمەن مەكەندەر بولسا قالالى جانە ادام تىعىز ورنالاسقان جەردەن الدە قايدا حاۋىپسىز بولادى دا، اپات ورتىنەن اۋلاعىراق بولادى. قالالار-اۋداندار جانە ادام وتە تىعىز ورنالاسقان رايوندار ەڭ حاۋىپتى قىرعىن نۇكتەلەرى بولادى. جويعىش قارۋلار ادامداردى شىبىن-شىركەيشە ورتەي سالادى. بۇل قارۋلارعا ادامدار ماسا قۇرلى ٴال كورسەتە المايدى. ەسكەرەتنى بۇل سوعىس باستالۋدان بۇرىن ٴوزىن ايتىپ كەلمەيدى، حالقارالىق جيندار اشىلىپ، انە-مىنە بەيبىت كەلىسىم ورناتامىز، ٴبارى تىنىش بولادى دەپ، ادامدار جايبىراقات جۇرگەندە اياق-استى، ويلاماعان جەردەن سارت-سۇرت باستالادى، ادامداردىڭ زارە-قۇتىن الادى. 
وسىدان سوڭ بۇككىل دۇنيە رەتسىزدىككە كۇيگە كىرىپ، باستالعان سوعىستى ەشقانداي كۇش، ەشقانداي مەمىلەكەتپەن ادامدارمەن تۇلعالار توقتا المايدى. بۇل سوعىستىڭ شىعۋ سەبەبى ادامزاتتىڭ ازعىندىعىمەن تويىمسىزدىعى، اسىپ-تاسۋى، قاناعاتسىزدىعى، بەيىتشىلىكتەن «زەرىگىپ» سوعىسقا شولدەۋىمەن ٴناپسي جانە شايتاني جولعا ەرۋىنەن، دۇنيەقورلىعىنان بولعان. ونى توقتاتا الاتىن ادام اللانىڭ جىبەرگەن قازىرەت ماحدي (ءمادى) عانا بولادى، بۇل كىسى مۇحاممەت ع.س پايعامباردىڭ ۇرپاعىنان، ياعني قازىرەت ٴاليدىڭ تۇقىمى. وسى سۇمدىق سوعىس باستالىپ 3 ايدان كەيىن قازىرت ماحدي (ءمادى) ءوزىنىڭ اللا بۇيىرىعىمەن شىققانىن، پايدا بولعانىن مەككەدە جاريالايدى. ول «اللاھۋ اكبار» دەپ تاكبىر ايتىپ كەلەدى، ونىڭ شىققان حابارى لەزدە جەرشارىنىڭ باتىسىمەن شىعىسىنداعى ءاربىر بۇرىشقا جەتەدى. مۇسۇلمانداعى ءبىر توپ ادامدارمەن باسقادا باسقا دىندەگىلەر جانە اقيقاتتى مويىمداپ يمان كەلتىرۋشىلەر وعان سەنىپ ەرە باستايدى، كەيبىر اداسقان مۇسۇلماندار وعان قارسى شىعادى. الايدا قازىرەت ماحدي ءوزىن جاريالاعاندا كوپتەگەن سول كەزدىڭ يسلام، حىريستان جانە ەۈرەي ٴدىن «عۇلامالارى» قارسى شىعادى. حيجاز (ساۋد ارابيا ت.ب) ٴوڭىرى جانە باسقا سول سياقتى ەلدەردىڭ ۇكىمەتىمەن ونىڭ ءدىن باسىلارى قازىرەت ماحديدى ولتىرمەكشى بولىپ، ارتىنا تۇسەدى. ونى ولتىرمەك بولىپ كەلە جاتقان ۇلكەن ارميا مەككەگە بەت الىپ كەلە جاتقان جولىندا، ولاردى جەر جۇتىپ كەتەدى دە، بىرنەشە ادام ءتىرى قالادى، وسى ءتىرى قالعاندار وزدەرىنىڭ باسشىسىنا بۇككىل ارميانى جەر جۇتىپ كەتكەن ءجايدى ءمالىم ەتەدى. ايتۋىنشا قازىرەت ماحدي اراپ-حيجاز-ناجيد وڭىرىنەن يسلام ءدىنىن بۇزعان-بۇرمالاعان-ساتقان 70 مىڭ مۇفتيمەن يمامنىڭ باسىن الادى دا، بۇرىنعى شىنايى ءداستۇرلى تازا يسلام ءدىنىن قالپىنا كەلتىرەدى. ول كىسى 313 اۋليە جانە ءوزىنىڭ ورىنباسارلارىمەن شىعادى. 7 ورىنباسارى بولادى، ونىڭ ءبىرى وزبەكستانداعى اۋليە كىسى جانە باسقا تۇركياداندا، يەمەننەندە بولادى. اللا ول كىسىگە ەشكىم دە، ەشقانداي كۇشتە، قارۋدا توسا المايتىن اسا حيكىمەتتى كەرەمەت كۇش بەرەدى. اسكەلەرىمەن اسپاندا ۇشقاندا كۇن كۇركىرگەن داۋىسى بولىپ ەستىلەدى. سىلتەگەن قىلىشى جەردىڭ قاي تۇبىنە بولسادا جەتەدى. 
قازىرەت ماحدي شامداعى پايعامباردىڭ ۇرپاعى بولىپ كەلەتىن، اۋىلدا تۇراتىن تىم قاراپايىم، ساليحالى كىسىنىڭ وتباسىندا تۋىلعان، وندا كىشكە كەزىنەن باستاپ ەرەكشە قاسيەتپەن كۇش بولعان، 15 جاسىندا ەرەكشە كەرەمەت كورسەتەدى، سودان كەيىن اللا تاعالا قازىرەت ماحديدى اۋليەلەرمەن پەرىشتەلەرىن جىبەرىپ، بەلگىسىز ۇڭگىرگە كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ۇشىرىپ الىپ كەتەدى، ەلدەردىڭ ونى ماحدي ەكەنىن بايقاپ قالماسى ءۇشىن. قازىر قازىرەت ماحدي ادامدارعا ءالى كورىنبەدى، ءوزىن جاريالامادى، الايدا ول كىسى قازىر شام وڭىرىندەگى ساۋد ارابيامەن يەمەننىڭ شەگاراسىنداعى وتە ۇلكەن قۇم شولىندەگى ءداۋ ۇڭگىردە. ول اراداعى قۇم كادىمگى سۋ سياقتى اعادى، ورنىندا تۇرمايتىن كوشپەلى قۇم، بارعان ادامداردى تارتىپ اكەتەدى، ءتىرى قالمايدى. سول بەلگىسىز ۇڭگىردە قازىرەت ماحدي تۇرادى، ونى اللا تاعالا ول اراعا 15 جاسىندا قۇدىرەتىمەن الىپ كەتكەن. سول ۇڭگىردىڭ اۋزىن وتە كۇشتى پەرىشتە جانە جىندار كۇزەتەدى، وعان ءتىرى اداممەن جىن-شايتانداردى جاقىنداتپايدى، جاقىنداسا ولار جاقىنداشىنداۋشىنى ولتىرەدى، ول سول اردا جان ءتاسىلىم بولىپ، كۇيىپ ولەدى. الايدا ول كىسىمەن كەيبىر تەك اللا رۇحسات ەتىلگەن اۋليە كىسىلەر كەزدەسە الادى، بۇل حابارلادى سول كىسىلەر العان، اۋليە كىسىلەر سول قازىرەت ماحديدىڭ ورىنباسارلارى جانە دوسى بولادى. جوعارىدا ايتقان اۋليە مۇحاممەت نازىم شەيح قازىرەت ماحديمەن رۋحاني كەزدەسكەن كىسى. قازىرەت ماحدي شىققاندا 14 مىڭ وتە تاقۋا، ساليح، اۋليە ادامدى اسكەر ەتەدى، ولاردىڭ بارلىعى پايعامبار مۇحاممەت عاليكسالامىنىڭ قازىرەت فاتيما ياعني قازىرەت اليدەن تاراعان ۇرپاقتارى. وسى 14 مىڭ اسكەرى بۇككىل جەر شارىن تىنشتاندىرىپ، دۇرىس ارناعا سالۋعا جەتىپ اسادى. ولاردىڭ قارۋى زىكىر بولادى، تاكبىر ايتقاندا جاۋلار تالقان بولادى، قالالار وپىرىلىپ ٴتۇسىپ، جەر جۇتادى. تاكبىر-زىكىرمەن قاسيەتتى قىلىشتان باسقا قارۋ ىستەتپەيدى. اللانىڭ قاسيەتتى ەسىمىدەرىمەن ايتىلعان زىكىرلەر ءارقاندي نارسەگە كۇشى جەتەدى. ماسەلەن اۋليەنىڭ «بيسميللا» دەگەن ءسوزىنىڭ كۇشى ءجاي ادامداردىڭ ايتقانداعى كۇشىمەن ۇقسامايدى، ولار وسى ءبىر اۋىز سوزبەن تاۋدى قوزعالىپ، تاستى التىنعا اينالادىرا الادى. ايدى قوزعالتىپ، جەرشارىنداعى تەڭىز-وزەندەردى تاستىپ، توپان-سۋ جۇرگىزە الادى. الايدا، ولار بۇل كۇشتەرىن تەك اللا جانە پايعامبار رۋقسات بەرسە عانا ىستەتەدى. ولار اللاعا جاقىن، اللا دوسى بولعاسىن اۋزى اسا دۋالى بولادى. قازىر قازىرەت ماحدي تەك اللانىڭ «شىق، ٴوزىڭدى ادامزاتقا جاريالاپ، ماعلۇم ەت!» دەگەن ءامىرىن عانا كۇتىپ تۇر، ول ەل ويلاماعان ۋاقىتتا اياق استىنان ءبىر تۇندە-اق ءوزىن اللا ءامىرى بويىنشا ءوزىن جاريالاپ، الەمگە ءپاش ەتەدى، اداسقاندار ول كىسىگە قارسى كۇرەسىن باستايدى. 
سول ۇلكەن سوعىستان كەيىن، قازىرەت ماحدي تاكبىردى ءۇش رەت ايتقاندا بۇككىل ەلەكتىر توقتاپ، ادامداردىڭ قارۋلارى مىلتىقتارى ىستەمەيدى، ەلەكتىر سياقتى قۇبىلىستار جوعالىپ، ادامزات بۇرىنعى كەزدەگى سياقتى تەك جىلقى جانە قىلىش سياقتى قارۋعا عانا قاراپ، كونە تۇرمىس، داستۇرگە قايتا كەلەدى. ەلەكتىر اتتى اللانىڭ ءبىر جاراتىلىسى عايىپ بولىپ، ادامدار تابىنىپ ءارى سەنىپ كەلگەن تەحنيكالارى ەشتەڭەگە جاراماي، كەرەكسىز بولىپ قالادى، سەبەبى «ەلەكتىرگە» اللا جۇمىسن توقتاتۋعا بۇيىرىق بەرەدى، ونى يەسى دە، بار عالامنىڭ يەسى اللا ەمەسپە؟. ول كىسى قالالارعا ەشقاشان بارىپ سوعىس اشپايدى، تەك سول قالانىڭ قاسىنا بارىپ «اللاھۋ اكبار» لاپ دەپ تاكبىر ايتقاندا سول قالالار، بينالار قۇلاپ وپىرىلىپ تۇسەدى، جويلىپ كەتەدى. 
باسقاسىن ايتپاعاندا، قازىرگى مۇسۇلمان الەمىنڭ كوپ ساندىسى وسى قازىرەت ماحديعادا سەنبەيتىن بولىپ كەتكەن، ماحيدىڭ كەلۋىن ەرتەك كورەتىندەرى كوپتەپ تابىلادى، سانالارىمەن جۇرەكتەرى باتستىق ماتەريالستىق يدولوگيالارمەن ماتەرياليستەنگەن، مۇلدەم وزگەرگەن. قازىر كوبىندە يسلامىنڭ اتى عانا قالىپ، زاتى جوق، مۇسۇلمانداردىڭ ءومىر سالتىمەن پيسحولوگياسى، يدەياسى حىريستان جانە باسقا دىنسىزدەرمەن ۇقساپ، سولاردىڭ ءسوزىن سويلەيتىن بولدى، ودان قالسا كەيبىر توپتارى ۋاقابي-سالافي سياقتى ءارتۇرلى شايتاني جولدارعا كىرىپ، سول شايتاني اعىمداردىڭ «فاتۋاسىمەن» باعا بەرىپ، سونى تۇرمىس جوسىنى ەتىپ اداستى. يسلام تەك اۋىز جۇزىندە، امالدا وعان قارسى بولدى. قازىرەت ماحدي كەلگەن كەيبىر «مۇسۇلماندار» مەن مۇسۇلمان اتالعان مەمىلەكەتتەردىڭ وعان قارسى شىعۋى وسى سەبەپتەن بولادى. 
قازىرگى كەزەڭدە 1400 جىلدان بەرى پايعامباردان كەلە جاتقان ءداستۇرلى يسلامدى سۇيرەپ كەلگەن 41 سوپىلىق تاريقاتتىڭ 40 تاريقاتىندا پايعامباردان ءنار العان قاسيەتتى رۋحاني كۇش قالماي، تەك ناقشىباندى سوپىلىق تاريقاتىندا عانا رۋحاني كۇش قالدى، تەك ناقشىباندى سوپىلىق تاريقاتىنىڭ اۋليەلەرى عانا انىق قالدى، بۇل قۇبىلىستىڭ تۋىلۋىنىڭ ءوزى قازىرەت ماحديدىڭ تىم جاقىن قالعانىن، قيامەتتىڭدە تىم جاقىنداعانىن بىلدىرەدى. ال اۋليەلەردە ادامدارعا كورىبەيتىن بولدى دا، جاسىرىپ جۇرەدى، ونىڭ سەبەبى قازىرگى يسلام الەمىندەگى كوپ ساندى مۇسۇلمانداردىڭ ءوزى اۋليەگە جانە رۋحانياتقا سەنبەيدى دە، اۋليە-ساليح ادامداردى سيلامايدى، كەرىسىنشە كۇلكى مازاق ەتەدى، باعاسىن بىلمەيدى، قيال سانايدى، ٴئتىپتى شاماسى كەلسە ولتىرگىلەرى كەلەدى، سوندىقتان اۋليەلەر بۇلىك-فيتناعا ارالاسپاۋعا، جاسىرىن جۇرۋگە، سابىرلىقپەن قازىرەت ماحديدى توسۋعا پايعامباردان بۇيىرىق العان. مۇسۇلماندار رۋحانياتتان اجىراپ، باتىس سياقتى ماتەريالىيستىك باعىتتاعى دوگىمالارمەن سەنىم جۇيەسىنە وزگەرىپ كەتكەن. ال ولارمەن بىرگە سالافي-ۋاقابي سياقتى ءارتۇرلى ۇشقارى، قاتەرلى قاۋاريجدىق جاڭا اعىمدار سامساپ پايدا بولىپ، وزدەرىن يسلامنىڭ ەڭ تازاسىمىز، اقيقاتىمىز دەپ جايالاپ، سوپىلىق سياقتى 1400 جىلدان بەرى كەلە جاتقان ءداستۇرلى يسلام رۋحاني ىزگى جولداردى شىرىك-بيداعا دەدى دە، ءدىن اتىنان وتىرىك ايتىپ، مۇسۇلماندارى بۇزۋدا، يسلامدى الەمگە ماسقارا ەتۋدە، ال شىنتۋايتىنا ۋاقابي-سالافي سياقتى بۇل جاڭا اعىمدار ساپ شايتاني جولداردان بولىپ تابىلادى، ونىڭ ارتقى تىرەپ تۇرۋشىلارى شايتاني توپتاعى جانە اداسۋشى ادامدارمەن ماقساتتى شايتاني توپتار، الايدا وسى جاڭا شىققان اعىمدار قازىر دۇنيەنى جاۋلاۋدا، ناتيجەدە ادامدار اراسىندا وسى اعىمداردى دۇرىس دەپ تانيتىن ۇلكەن توپتار پايدا بولدى، بۇل بۇل جولعا ەرۋ ءىبىلستىڭ جولىنا ەرۋ. ال قازىرەت ماحدي ادامزاتتى عانا ەمەس، مۇسۇلماندار اراسىنداعى وسىنداي شايتاني توپتاردى ايىرىپ، دۇرىس جولدى كورسەتەدى. اقپەن قارانى ايىرىپ، تۋراسىن كورسەتەدى. 70 مىڭ يمامنىڭ باسى وسى اق-قارانى ايىرۋ بارىسىندا الىنادى. 
قازىرەت ماحدي كەلگەندە اللا تاعالا ازعىن ادام بالاسىنا اسپاننان ازاپ وتىن جاۋدىرادى، ولار سەبەپسىز ەمەس، سول جازاعا لايقتى ەدى. ازاپ وتى ادامدار قايدا جاسىرىنسادا، جەرگە كىرىپ، ايعا شىعىپ كەتسەدە ارتىنان قۋىپ جەتىپ، وپات ەتەدى. ايتىلۋىنشا وسى اسپاننان جاۋدىرعان اللانىڭ ازابىنان ادامزاتتىڭ 7 دەن 1 عانا امان قالىپ، 7 دەن 6 بولەگى ءتىپتى ودان كوپ ءبولىمى قىرىلىپ جوعالادى. اتالمىش مۇسۇلمانبىز دەگەن توپتاردىڭ اراسىنان قازىرەتى ماحدي كەلگەندە ونى مويىندماي، كەرگيتىن جانە اداسۋشى دەپ قارسى شىعۋشىلاردا كوپ بولادى. ولاردىڭ جۇرەگى تاستان قاتتى، باستارى جارتاس سياقتى قاتىپ قالعان، ولار ءىبلىس شايتان سياقتى كوك-ەزۋ توڭمويىن كەلەدى، قايىرىمسىز، مەيىرىمىسز بولادى. 
قازىرەت ماحيدى مۇحجيزا جانە تولعان كەرەمەتپەن كەلەدى. ال قانداي ادامدار اللا ازابىمەن قازىرەت ماحديدىڭ قىلىشىنان امان قالادى ءارى قيامەتتە دە اللا ازابىنان امان بولادى؟ 1. سەنىمى دۇرىس ادامدار، پايعامبارعا، اللانىڭ دوستارى اۋليەلەرگە، ماحديعا سەنگەندەر. وعان قارسى كەلمەگەندەر دە، جاڭا اعىمدارعا ەرمەگەندەر. سەنىمى دۇرىس بولماۋشىلىق جىرتىق ساۋىت سياقتى، ونىڭ تەسىگىنەن ازاپ وتى كىرىپ كەتەدى دە، ولتىرەدى. 2. ىزگى ادامدارمەن جۇرەگى تازا ادامداردا امان قالادى، ول مەيلى مۇسۇلمان نە مۇسۇلمان ەمەس بولسىن. ىزگى-جاقسىلىق ىستەۋ اللانىڭ الدىندا وتە جوعارى ءىس. ادام بالاسى اللا الدىنا تەڭ، ول الالامايدى. جۇمساقتىق، مەيىرلىلىك، ىزگى قاسيەتپەن ىزگى مىنەزدىلىك ادامداردى ازاپتان امان قالدىرادى. تاككاپپارلىق، جاماندىقتا توڭمويىندىق، ٴىشتارلىق، كورەالماۋشلىق، كۇندەستىك، ەلگە جامان نيەتتە بولۋ، قاستىق ەتپەك بولۋ، الدامشىلىق، ت.ب. سياقتى ٴناپسي-شايتاني حارەكتىرلى ادامدار بۇل جازادان امان قالمايدى. 3. ايەل ادامداردىڭ كوبىسى امان قالادى. سەبەبى ايەل ادامداردىڭ جۇرەگى ەر ادامدارعا قاراعاندا جۇمساق بولادى، اقيقاتقا وڭاي بوي ۇسىنعىش كەلەدى، ال ەر ادامدار توڭمويىن جانە جۇرەگى قاتتى كەلەدى، اقيقاتتى وڭايشىلىقتا مويىنداي قويمايدى. پايعامبار ايتقان ايەل كوبەيىپ، 1 ەرگە 30 ايەل تۋرا كەلەتىن ۋاقىت سول كەز. سەبەبى وسى جازا ازابىندا ەر ادامنىڭ كوبىسى قارسى بولعاندىعى سەبەپتى ءولىپ كەتەدى دە، ايەلدەر كوپ امان قالادى. ال قازىرەت ماحدي وسى قالىڭ ايەلدەرگە سىرلى «قاف تاۋىنان» كوپ ەر ادام الىپ كەلىپ ۇيلەندىرەدى، نەكەسىز ادام قالمايدى. قازىرەت ماحديدىڭ العاش كەلە سالىپ بۇيىراتىن ٴىسى كامەلەتكە تولعاندارى بويداق قالدىرماي ۇيلەندىرۋ بولادى. كەزىندە وسى «قاف تاۋىنا» اكەتىلگەن يبىراعىم ع.س. پايعامباردىڭ سانسىز قوي-مالدارىدا، كەيىن قازىرەت ماحدى جانە يسا ع.س پايعامبارلار جاعىنان الىنىپ كەلىپ، ادامدارعا ازىق ەتىلىنەدى. 
اتالمىش مۇسۇلماندار قازىر قازىرەت ماحدي كەلسە، قوسىلا قويامىز دەپ اۋىزىندا ايتادى، الايدا ول كىسى شىنىمەن كەلگەندە كوبىنىڭ قوسىلۋى ەكى تالاي بولىپ قالادى دا، كەيبىرى وعان قارسى شىعادى. سوندىقتان قازىرەت ماحديعا قوسىلۋدا ادامعا جۇرەكپەن دۇرىس سەنىمدى قاجەت ەتەدى، ال سەنىمى دۇرىس بولماسا، ماسەلەن ءارتۇرلى ۋاقابي-سالافي سياقتى ۇشقارى اعىمدارمەن بىلعانعان بولسا، قازىرەت ماحديعا قوسىلعىسى كەلمەيدى ءارى اللانىڭ ازابىنا قالادى. سەبەبى ولاردا دۇرىس سەنىم جوق، ورنىن وتىرىك اعىمدار باسىپ كەتكەن، سول ساناسىن شىرماعان «اتالمىش تازا ءدىنى» ونى قازىرەت ماحديعا قوسىلماۋعا ۇگىتتەپ، ءتىپتى وعان قارسىلىققا يتەرمەلەيدى. سوندىقتان جۇرەك تۇبىنە قازىرەت ماحديعا قوسىلا الاتىن نۇر ەكپەك كەرەك، وعاندا دايىندىق كەرەك دۇر. ال دايندىقسىز بولسا، قازىرەت ماحدي كەلگەندە وعان بىلمەستىكپەن قارسى شىعادى دا، قيىن جاعدايعا، ازاپقا قالادى. سول ءۇشىن سانامەن جۇرەكتى «كەسەلدى اعىمدارمەن وتىرىك دىندەردەن» تازالاپ، ادا ۇستاۋ كەرەك. اسىرەسە يسلام اتىن جامىلعان «ۋاقابي-سالافي» تەكتەس ۇشقارى بۇزىق اعىمداردان ءدىنىڭدى قورعاعىن، بۇنى باسا ايتاتىن سەبەپ، قازىر دۇنيەدە ەڭ كوپ تارالعان، بىلعاماعان جەرى، كىرمەگەن تەسىگى قالماعان وسى ۋاقابي-سالافي اعىمى، وسى اعىمدى باتىسپەن ساۋد اراپ سياقى ارنايى ساياسي توپتار يسلام ءدىن اتىن جامىلىپ، سانسىز كوپ اقشامەن جوعارى تەحنيكا جانە دامىعان ۇگىت ءتاسىلى ارقىلى يسلام ءدىنىن بۇزباق ءۇشىن تاراتۋدا. سونىمەن بىرگە بۇل بۇزىق اعىمدار الىدە ميلياردتتاعان دوللارمەن دۇنيەنىڭ ءار بۇرىشىنا تاراۋدا، تارالا بەردى. بۇل اعىمدار ادامىنڭ شىنايى يمان، يسلام ۇستانۋىنا كەدەرگى بولىپ، قازىرەت ماحديعا قوسىلۋدان توسۋى ابدەن مۇمكىن. 
قازىرەت ماحدي كەلۋ الدىندا اراپ ەلدەرى اراسىندا ٴوزارا سوعىس تۋىلادى جانە تۇگەمەس داۋلى ماسەلەلەر بارلىققا كەلەدى. ولار پايعامبار مۇحاممەت ع.س عا، اۋليەلەرگە، شاحيدتتارعا جانە ساحابالارعا دەگەن قۇرمەتتى كەتىرىپ، ورىندارىنا ٴوز پاتۋالارىن (ۋاحاپ-سالافيلار اعىمى سياقتىلار) قويادى، ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى پايعامبارلارمەن اۋليەلەردەن كەلىپ، كومەك سۇرعان ەمەس، كومەك سۇراعاندا ولار بۇل كۇيدە قالماس ەدى. اراپ ەلدەرىنىڭ ٴوزارا سوعىسىپ، بىلىققا ٴتۇسۋى قازىرەت ماحديدىڭ كەلۋىنىڭ ٴبىر ۇلكەن بەلگىسى. ودان سوڭ باستالعان ۇلكەن سوعىس ياعني 3-دۇنيە جۇزىلىك سوعىسى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سوڭعى ءارى ەڭ ۇلكەن سوعىس بولماق. ودان كەيىن ونداي ۇلكەن سوعىس بولماق ەمەس. وسى سوعىستى قازىرەت ماحدي كەلىپ توقتاتادى ءارى ىلەسە تاجالدا شىعىپ، ارتىنشا يسا ع.س. پايعامبار كەلىپ، قيامەت كۇنىنىڭ جيەگىنە ىلىنەمىز، ناعىز ۇلكەن قيامەت باستالادى. 
قازىرەت ماحدي كەلگەندە، ادامدار وعان قارسى ەڭ وزىق دامىعان تەحنيكالارىن ىستەتىپ ونى جەڭبەكشى بولادى، قىسقاسى تاپقان-تايانعان تەحنولوگيانى اللانىڭ بۇيىرىعىنا قارسى كەلۋگە ىستەتەدى. ال تەحنيكا تەك ەلەكتىر ارقىلى عانا ىسكە اسا الادى، سوندىقتان ۇلى اللا تاعالا وسى ەلەكتىر اتتى جاراتىلىسىن الىپ كەتەدى، ەلەكتىر جوعالادى. جەرشارى عانا ەمەس كۇننىڭ دە ەلەكتىر قۇبىلىسى اسەرگە ۇشىرايدى، ادامزاتپەن جانۋالاردا ەلەكتىر بولادى، وسى ەلەكتىرلەردە اسەرگە ۇشىراپ، ادام دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەدى. سوندىقتان وتە كوپ ادام ولەدى، تەك اللانى ەسكە الىپ، پايعامباردى، اۋليەلەردى سۇيگەندەر، اللاعا زىكىر ەتىپ، اللانىڭ قاسيەتتى قورعانىن العاندار، ىزگى جۇرەكتىلەر امان قالادى. ەلەكتىردىڭ جوعالۋى قازىرەت ماحديدىڭ ءبىرىنشى رەت «اللاھۋ اكبار» دەۋىمەن باستالادى. ادامزات وسى تەحنيكا اتتى نارسەسىمەن تاكاپپارلانىپ، اللاعا بۇيىرىعىنا قارسى ارەكەتتەردى جۇرگىزىپ كەلگەن ەدى، سول ارقىلى جەرشارىنا «شايتان يمپەرياسىن، سۇلتاندىعىن» قۇرعان ەدى. ال ەلەكتىردى اللا الىپ كەتكەندە، ادامزاتتىڭ تابىنعان، سەنگەن تەحنولوگياسى، وزىق جابدىقتارى كۇل بولادى، بوس نارسەگە اينالادى. قازىرەت ماحديدىڭ بۇيىرىنان پەرىشتەلەرمەن جىندار تەحنولوگياعا قاتستى دۇنيەلەردى جوق ەتەدى. بۇل جىندار ماحديىڭ بۇيىرىعىمەن تەكنولوگيا-جابدىقتارىن تاسىپ اكەتىپ، اسا قارلى تاۋدىڭ ارجاعىندا، بولات قورعاننىڭ ىشىندە بەرى شىعا الماي، قامالىپ جاتقان تاستان جۇمساعىراق نارسەنىڭ ٴبارىن ٴشايناپ ۇگىتىپ جەپ جىبەرەتىن ياجۇج-ماجۇجداردىڭ ۇستىنە تاستاپ جىبەرەدى. سونىمەن جەرشارىنداعى شايتاندار سۇلتاندىعىنىڭ كۇنى بىتەدى. دامىعان جانە كۇشتى ەلدەردىڭ ساقتاعان اتوم بومبىلارى جارىلىپ ٴوز باستارىنا اپات اكەلەدى. بومبى جاڭبىرشا جاۋسادا سالدەلى ادامعا تيمەيدى، سالدەلى باس كيىم مۇحاممەت ع.س پايعامباردىڭ ءتاجى. ايىرپلان، پويەز، كومپيۇتەر، ماشينا، تانكى، مىلتىق، راكەتا، بومبى ت.ب. بارلىعى ىستەن شىعادى. ەكىنشى رەت ايتقاندا تابيعات ماحديعا ەرگەندەردىڭ ەركىنە بوي ۇسىناتىن بولادى. ول كىسى كەلگەندە 7 ۇلكەن ءۋازىرى، 313 اۋليە جانە 99 وكىلىمەن جارىققا شىعادى. ول كەلەر الدىندا اراپ تايپالارى-ەلدەرى ءوزارا قىرعىن بولىپ جاتادى. كەدەي-كەپشىك، السىزدەر ول كىسىگە ەرەدى، ول كىسدە تاعى 14 مىڭ اتتى اسكەر بولىپ، بارلىق تەحنيكا ولاردىڭ «اللاھۋ اكبارلاپ» شاپقان ات تۇياعىنىڭ استىندا جوق بولادى. اتتارى جەردىڭ كەزلگەن جەرىنە كوز اشىپ-جۇمعانشا جەتەدى ءارى كەلەدى. ولاردىڭ اسپانداعى شابىسىن ادامدار كادىمگى كۇن كۇركىرەپ، نايزاعاي جارقىلداعانداي سەزىنەدى، الايدا اسپا بۇلىت جوق، ءبىراق ول قازىرەت ماحديدىڭ شاپقان اتتارىنىڭ سۋسىلداعان ءۇنى ەدى. قازىرەت ماحديمەن اسكەرلەرىنىڭ قارۋى ەشقانداي نارسە ەمەس، زىكىرمەن اللاعا ماقتاۋ جانە اللاعا دۇعا ەتۋ جانە «بيسميللا» بولادى، سول زىكىرلەرى جەرشارىنداعى جانە كوكتەگى ءارقانداي قارۋدان قۋاتتى، كۇشتى بولادى. قاسيەتپەن كەلەدى قازىرەت ماحديعا اللا قالاۋىمەن سانمىڭ پەرىشتە جانە جىندار اسكەر بولىپ جۇمىس ەتەدى. 
قازىرەت ماحدي قازىر ءتىرى، تەك اللانىڭ «شىق، اتتان!» دەگەن بۇيىرىعىن عانا توسىپ وتىر. ول كىسى قاجى-ال-اكبار ياعني ۇلكەن قاجىلىقتا ءوزىن اراپات پەن قاعبادا مالىمدەيدى، كەيىن سيريا داماشىق قالاسىن الادى، ودان تۇركيا ىستامبول ياعني يسلامبول قالاسىن الادى، ونداعى سۇلتان قازىرەت ماحديعا مۇحاممەت پايعامباردىڭ مۇرالارىمەن قىلىشىن بەرەدى، پايعامباردىڭ بۇل مۇلىكتەرىن وسمان يمپەرياسىنىڭ سۇلتاندارى ۇستاعان ءارى وسى قازىرەت ماحدي السىن دەپ ساقتاپ قويعان. كەزىندەگى وسىمان يمپەرياسى بۇككىلدەي سوپىلىق ناقشباندى تاريقاتىندا بولعان، بۇل يمپەريا پايعامبار مۇراسىن جالعاستىرۋشى. ورتا ازيالىق بۇرىنعى نوعاي، قازاق، وزبەك، التىن وردا، موعولىستان سياقتى حاندىقتاردا نەگىزىنەن وسى ناقىشباندى سوپىلىق تاريقاتىندا بولعان، از ٴبولىمى تۇركىستاندىق اۋليە قوجا اقىمەت ياسساۋۋيدىڭ ياسساۋى سوپىلىق تاريقاتىندا بولعان، بۇل ياسساۋي سوپىلىق تاريقاتىنىڭ شىعۋ قاينارىدا وسى ناقشىباندى سوپلىق تاريقاتى بولادى، سەبەبى اۋليە قوجا اقىمەت ياسساۋيدىڭ ۇلكەن ۇستازى اۋليە حاماداني ناقشپاندى تاريقاتىنىڭ ۇلكەن اۋليە شەيقى ەدى، قوجا اقىمەت ياسساۋى سول كىسىنىڭ قاسىندا سان جىل جۇرگەن، سول كىسىدەن رۋقاني كۇش الىپ، ٴوز تاريقاتىن قۇرۋعا رۋقسات العان. ياسساۋي تاريقاتىن ناقشباندى تاريقاتىنىڭ ٴبىر بۇتاعى دەۋگە بولادى. سونىمەن بىرگە قازىرەت ماحدي تۇسىندا ءبىر قاۋىمداعى ادامداردىڭ باسىنا اللا تاعالا پەرىشتەرلەرىن جۇمساپ، جۇمىرىتقاداي تاس جاۋعىزادى، ول تاستار كىمنىڭ باسىنا تيسە سونى ولتىرەدى. بۇل پەرىشتەلەردە اللانىڭ بۇيىرىعىن كۇتىپ تۇر. ادامدار ودان ساقتانا الام دەيدى، ول مۇمكىن ەمەس، تەك يمان كەلتىرۋشى، اقيقاتتى مويىنداۋشى، ىزگى، جاقسى بولعاندار، كۇنادان اۋلاق جۇرگەندەر جانە جۇرەك تازالىعى بار ادامدار بۇل تاستاردان امان قالا الادى. قازىرەت ماحدي بەينە پەرعاۋىندى كۇيرەتكەن مۇسا ع.س پايعامبار، يسلامدى اكەلگەن مۇحاممەت ع.س پايعامبارداي ەكپىنمەن كەلەدى دە، قىسقا ۋاقىتتا كۇللى دۇنيەگە اللانىڭ ادىلدىگىن ورناتادى. قولىنا اللا ءناسىپ ەتكەن از كۇشكە بولا تاكاپپارلانىپ اللاعا قارسى كەلگەن بارلىق ازعىن ادامدارمەن اللاعا قارسى توڭمويىندار قيراپ جوق بولىپ، ءىزى دە قالماي قالادى. توڭمويىندىق شايتان ءىبلىستىڭ ءبىر سيپاتى، ءىبلىس توڭمويىن بولعاندىعى سونشالىق، اللا ونى توزاققا 100 مىڭ جىل سالىپ، قايتا شىعارىپ ءجاناتتىڭ قاقپاسىنا اكەلىپ، ادامعا ساجدە قىل دەسە، تاكاپپارلىعى ۇستاپ، جوق دەپ توڭمويىندىق ەتەدى ەكەن دە، توزاققا قايتا تاستالىنادى. اللا ادامداردى بۇنداي شايتاني توڭمويىندىق سيپاتتان اۋلاق ەتكەي. 
ماحدي كەلگەندە بارلىق جالعاندىقپەن جاساندىلىق، وتىرىك جوعالىپ، ورنىن اقيقات باسىپ، اللانىڭ نۇرى توگىلەدى، قاراڭعىلىقتىڭ پەردەسى سىرىلىپ، ادامداردىڭ جۇرگى اشىلادى. ادامزات 5 ميليارد ەمەس 50 ميليارد بولسادا قازىرەت ماحدي اقيقاتتى ورناتادى. سان ەشتەڭەنى بىلدىرمەيدى. ورتاشىعىس ەلدەرى سياقتى مۇسۇلمانداردىڭ ءوزارا قىرقىسىپ سوعىسۋى مەن وزدەرىنە بومبى بايلاپ ۇشقارلىق ىستەۋلەرى قۇرانعا مۇلدەم جات قىلىق بولىپ، مۇسۇلمانشىلىق سانالمايدى، ولار قازىرەت ماحديدان اللانىڭ بۇيىرىعى بويىنشا ءوز جازالارىن الىپ، اقيقات تىكتەلەدى. قازىرەت ماحديدىڭ ارتىنان ءبىراز جىلدان (شامامەن 9 جىل) سوڭ يسا ع.س پايعامبار كوكتەن تۇسەدى جانە باسقا اۋليەلەر جۇلدىز سياقتى جارقىراپ شىعادى. ول كەزدە داماشىق سياقتى شام وڭىرلەرى ەڭ حاۋىپسىز ورىن سانالادى، سەبەبى قازىرەت ماحديدان كەيىن كوپ بولماي اللا قالاۋىمەن ەرەكشە كەرەمەتتەر كورسەتەتىن تاجالدا پايدا بولىپ، ادامزاتقا مەن سەندەردىڭ قۇدايىڭمىن دەپ جار سالادى، سوندا وعان سەن قۇدايسىڭ دەپ ەرۋشىلەر پايدا بولادى، ول 40 كۇندە جەرشارىن جاۋلايدى، مەككە، مەدينا، داماشىق سياقتى جەرلەردەن باسقا مەكەندەردەگى ادامداردىڭ ساناسىن ۋلاپ، ادامدارىن وزىنە سەندىرىپ الادى. قارسى شىققانىن قۋ كەدەي ەتەدى نەمەسە ولتىرەدى. بۇل ۇلكەن تاجال اپساتتە قۇمدى دالانى جاسىل القاپقا، جاسىل دالانى شولگە اينالدىرادى، تاۋ-تاس-اعاشتاردى التىنعا اينالدىراتىن كۇش بولادى، سوندىقتان دۇنيەنى، التىن-كۇمس، اقشانى جۇرەگىمەن سۇيەتىن ادامدار نەمەسە دۇنيە قۋعان ادامدار بۇل تاجالعان وڭاي الدانادى، سەبەبى ولار تاجالعا ەرىپ مىنا دۇنيەدە باي بولۋدى ارمانديدى، وسىلايشا ونىڭ ارتىنا ەرىپ شىرىگەن باي بولامىن دەپ، كۇپىرلىككە، توزاقى جولعا تۇسەدى. مال-دۇنيەمەن دۇنيە قىزىعىن كوكسەگەندەر (ماتەريالستتەر)، يمانىنا بەرىك ەمەستەر وسى تاجالعا ەرگىش كەلەدى، وعان اسكەر بولادى. بۇل تاجال قازىر ٴمالىم تەڭىزدەگى پايعامبارلارمەن اۋليەلەردەن باسقا ەش ادام بىلمەس ٴبىر ارالدا شىنجىرلانىپ بايلانىلىپ قويعان، ول وندا «مەن تاڭىرلەرىڭمىن، قۇدايلارىڭمەن» دەپ ايعايلاۋدا، اللا قالاۋىمەن شنجىر بوساعاندا ول، اپساتتە پايدا بولادى. بۇل تاجال ادامداردىڭ اللادان تايارما الدە اللا بوي ۇسىنارما ەكەن دەپ يمانىن سىناۋ ٴۇشىن جاراتىلعان نارسە. اللادان تايعانى وعان ەرەدى. وسى تاجال پايدا بولعاندا ادامدارعا مەككە، مەدينا، داماشىق سياقتى قاقپالارىن پەرىشتەلەرمەن اۋليەلەر قورعاعان قاسيەتتى مەكەندەرگە بارۋعا قولايلى جاعداي جاسالادى، كەيبىر ادامدار تەك «بيسسيميللاحير راحمانير راحيم» دەپ قانا سول قالالارعا جەتە الادى. ول اراعا ادامدار وتە كوپ جينالادى، ونداعى تاماقتارعا اللا بەرەكە ٴبىتىرىپ، ٴبىر تىستەم نان 3 كۇن قۇرساق اشىرماس بولادى. 
بۇل تاجالدى يسا ع.س پايعامبار كوكتەن ءتۇسىپ كەلىپ، قۇددىس قاقپاسىندا ولتىرەدى. ول يسا ع.س پايعامباردى كورگەندە مايشا ەرىپ، قۋاتسىزدانادى. يسا ع.س پايعامبار سيريا داماشىق قالاسىنداعى ۇممايا مەشىتىنىڭ مۇناراسىنا تاڭ ناماز ۋاقىتىندا اللا قۇدىرەتىمەن كوكتەن تۇسەدى. قازىرەت ماحديدىڭ ارتىندا تۇرىپ ناماز وقيدى. قازىرەت ماحدي كەلىپ 9 جىلدان سوڭ يسا ع.س پايعامبار كەلەدى، ۇيلەنەدى، بالالى بولادى ٴارى ول 40 جىل بيلىك قۇرادى. يسا ع.س قايتىس بولىپ، مەديناعا مۇقاممەت ع.س. پايعامبار قاسىنا جەرلەنەدى. ول كىسى قايتىس بولعان سوڭ، اللا تاعالا كوكتەن جان العىش حوش ٴيىس جىبەرىپ مۇسۇلمانداردىڭ جانىن الىپ كەتەدى دە، جەر شارىندا تەك جامان ادامدارمەن زيناقور ادامدار قالىپ ٴبىراز قۇتىرادى، كوپ ۇزاماي يسىرافيىل پەرىشتەنىڭ سىرنايى ۇرلەنىپ جەر شارىنداعى اللا قالاۋىنان باسقا تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ جانى الىنادى. 
سودان ٴمالىم ۋاقىتتان كەيىن اللا تاعالا اسپاننان ەرەكشە جاڭبىر جاۋدىرادى، بۇل جاڭبىر ادامداردىڭ شىرىمەس قۇيمىشاق سۇيەگىنەن ول ادامدى كادىمگى اعاش كوكتەگەندەي وندىرەدى. ادامدار ولگەندە نەمەسە جەرلەنگەندە قۇيمىشاق سۇيەگىنەن باسقاسى ٴشىرىپ كەتەدى. (قازىرگى عالىمدار پايعامبار ايتىپ كەتكەن وسى قۇيمىشاق سۇيەكتى كوپ جىل زەرىتتەگەن، ولا بۇل سۇيەكتى وتقا كۇيدىرىپ، وتە جوعارى قىسىممەن ۇنتاقتاپ زەرىتتەپ كورگەن، الايدا ناتيجەدە مەيلى قاي جاعدايدا بولسىن، قۇيمىشقاق سۇيەك سول ادامنىڭ بارلىق بيلوگيالىق، گەندىك ينفورماتسيا-حابارىن ەش وزگەرتپەستەن ساقتاپ كەلگەن.) قۇيمىشاق ال پايعامبارلارمەن اۋليەلەردىڭ دەنەسى توپىراق استىندا قانشا جىل جاتسادا شىرمەيدى، كۇيمەيدى، اللا ولاردى سولاي قۇرمەتتەگەن. ولار تىرىلگەندە، ۇستىندەگى شاڭ توزاڭىن قاعىپ قابىرلارىنان تۇرادى. قازىرەت مۇقاممەت ع.س. پايعامباردىڭ قابىردان تۇرا سالا ايتاتىن العاشى ٴسوزى «ۇمبەتىم، ۇمبەتىم!» بولادى، قايتىس بولاردا دا ول كىسى وسى سوزبەن قايتىس بولعان ەدى. وسىلايشا قۇدىرەتتى اللا تاعالا ادام اتادان تارتىپ ەڭ سوڭعى ادام بالاسىنا دەيىن ٴبارىن قايتا ٴتىرىلدىرىپ، قيامەت كۇنىن ورناتىپ، ٴجاننات-توزاق كورسەتىلدى، ادامدار مىنا دۇنيەدەگى ىسىنەن جاۋاپ الىنادى، توزاق-جانناتقا ايىرىلادى. 
اۋليەلەردىڭ ايتىۋىنشا شايتاننىڭ ادامزات اراسىندا كۇش الۋىمەن ادامداردى ءوز دەگەنىنە جۇرگىزۋى 1867-جىلعى فىرانسياداعى تۋىلعان «دەموكىراتيالىق» قوزعالسىتان باستالعان. سول كەزدەن باستاپ ادامدار اراسىندا شايتاندار سۇلتاندىعى ورناپ، ول سۇلتاندىق فىرانسيادان باسقا ەۈروپا مەمىلەكەتتەرىنە، ودان ازيا-افىريكا-امەريكا، مۇسۇلمان ەلدەرىنە كەڭەيەدى دە، سوڭىندا بۇككىل جەر شارىنا ءوزىنىڭ «شايتاندار حاليفاتىن» ورناتادى، بۇل حاليفاتتىڭ باسقا اتى دەموكىراتيا اتىمەن كەلگەن جالعان «دەموكىراتيا»، بۇل حاليفاتتىڭ سودان بەرى كۇشى كۇشەيمەسە السىرەمەك ەمەس، ول حاليفاتتى ەشكىم توقتا المايدى، ولاردىڭ يدەياسى جەرشارىنداعى كوپ ساندى ادامنىڭ مي-سانالارىن جۋىپ العان، بەتىنىڭ بەرى قاراۋى قيىن. ولار تاعىدا ۇزدىكسىز كۇشەيە بەرمەك، بۇل «شايتاندار حاليفاتى» قازىرەت ماحدي كەلگەنشە، كۇشەيە بەرەدى دە، جەر شارىنداعى ادامزاتتى ءوز دەگەنى بويىنشا باسقارادى، ءوز دەگەنى بويىنشا ءتۇزىم-زاڭ ورناتادى. بۇل حاليفات كۇشەيىپ، اسقانى سونشالىق اللا جوق، كۇش بىزدە عانا دەيدى، ولاردىڭ تۇسىندا يسلام ٴدىنى سونشالىق قىسىمعا ۇشىرايدى، يماندى ادامدار وتە از عانا قالادى، يسلام ٴدىنىن ۇستاۋ بەينە قولعا شوق ۇستاۋمەن بىردەي بولىپ، قاتاڭ شەكتەۋلەرگە ۇشىرايدى، يسلام دىنىنە جالا جابىلىپ، يسلامعا قاتىسىز شايتاني جولدار، يسلامعا ٴتان دەپ يسلامعا زورلاپ تاڭىلىپ، يسلام ٴدىنىن بۇزباققا ارەكەت ەتىلەدى، سوعان سەنەتىندەردە كوپتەپ تابىلادى. سوڭىندا ولار ادامزات اراسىن ۇلكەن قاندى قىرعىن سوعىسقا ايداپ سالادى. بۇل شايتاني حاليفاتتى قازىرەت ماحدي عانا توقتا الادى. قازىر قازىرەت ماحدي ءوزىن اۋليەلەرگە الدەقاشان جاريالاپ بولدى، ەندى ادامزاتقا جاريالاۋى عانا قالدى، قالىپتى قاۋىمعا قاشان جاريالايتىنى بەلگىسىز، انىعى سول ۋاقىتى تىم تاياۋ قالدى، اللادان بۇيىرىق كۇتۋىلۋدە. ادامدار تاعاتسىزدا كۇتكەنىمەن دە، ول 3-دۇنيە جۇزىلىك الاپات سوعىس باستالعان سوڭ 3 اي ۋاقىت وتپەي شىقپايدى. قازىر ادامزاتقا سول ۇلكەن ۇرىس 3-دۇنيە جۇزىلىك سوعىسنا ياعنى «ءال-مالحاماعا» از قالدى، كۇن سايىن جاقىنداۋدا، قازىر دۇنيەدە بولىپ جاتقان بىلىقتار سونىڭ العاشقى بەلگىلەرى، بۇل ۇرىس اياق استىنان ەشكىم ويلاماعان جەردەن تۋىلادى دا، دەرەۋ جەرشارىنا جايىلادى. كەيبىر حىريستاندارمەن ياحۋديلار، توپتار ٴتىپتى جەراستى سارايلارىن سالىپ، سول ۇرىس باستالىپ قالسا جاسىرىنامىز دەيتىن كورىنەدى، الايدا بارلىعى بوسقا اينالماق. 
بۇل كۇن جاقىن قالدى دەيىتىن تاعى ءبىر سەبەپ پايعامبارىمىز ع.س «ياحدۇي ءدىنىنىڭ جاسى 2000 جىل، حىريستان ٴدىنىنىڭ جاسى 500 جىل، يسلام ٴدىنىنىڭ جاسى 1500 جىل» دەگەن ەكەن. قازىر ساناق بويىنشا يسلام ٴدىنى 1450-1440 دەي جاسقا كەلگەن. قالعان 50-60 جىلدى قازىرت ماحديمەن يسا ع.س پايعامبارعا ٴتان بولادى دەلىنەدى، سوندىقتان قازىرەت ماحديدىڭ شىعۋىعنا وتە ازعانا قالدى، ساناۋلى جىل قالدى. ول كىسىلەر كەلۋدەن بۇرىن جوعارىدا ايتقانداي اسا ۇلكەن جەرشارىلىق سوعىس بولادى دا، ەڭ ۇلكەن حاۋىپ ادام تىعىز ورنالاسقان قالالى وڭىرلەرگە كەلەدى، بۇككىل سۋ-توك جولدارى ىستەن شىعىپ، ول وڭىرلەردى ٴشول-اشتىق-اۋىرۋ-كەسەل جايلاپ، ادامدار وتە كوپ ولەدى. سەبەبى بۇككىل قالانىڭ ٴىشىپ-جەمى توككە قاراعان، زاۋودقا قاراعان، ولار كۇيرەگەندە سوعان سۇيەنگەن ادامداردا قىرىلادى. ودان سوڭ ماحدي كەلىپ، ەلەكتىر ياعني توك دەگەن جاراتىلىستىق قۇبىلىستى جوق ەتەدى جانە اللا كوكتەن ازعىندارعا ازاپ وتىن جىبەرەدى، ول كەزدە تاعى ٴبىر زور الاپات باستالادى، اپات ۇستىنە اپات ورناپ، سوڭىندا جەرشارىنىڭ 7 دەن 6 بولەك ادام قىرىلادى. ادام تىعىز جەردەن الىس اۋىلدى، تاۋلى، شالعاي ادام از نەمەسە تىم سيرەك وڭىرلەر وسى كەزدە جان ساقتاۋعا ەڭ قولايلى بولماق، ينشاللا، ٴارى قالعاندادا يماندىلىعى، ىزگىلىگى، دۇرىس سەنىمى بار ادامدار امان قالماق، ال يمانسىز بولسا قايدا تىعىلسادا جاسىرىناتىن ورىن جوق، اللانىڭ كوكتەن جاۋدىرعان ازبى تەسىپ وتەدى. 
اۋليەلەردىڭ ايتۋىنشا اللا تاعالا ادامزات ٴومىر سۇرەتىن زاماندى 99 قاسيەتتى ەسىمنە تۋرالاپ بولگەن ەكەن، ال ٴبىزدىڭ قازىرگى زامانعا بولگەن اتى «سابىر» ەكەن، ياعىني سابىرلىلىق ٴارى بۇل اتى 99 اتتىڭ ەڭ سوڭعى 99-اتى ەكەن، زاماننىڭ سوڭ كەلە جاتىر دەيتىندە وسى سەبەپ. اللا تاعالا وسى زامانعا بەرگەن «سابىر» عا ساي، قازىرگى كەزدەگى ادامزاتتىڭ اللانى جوققا شىعارىپ، وعان قارسى شىقسادا، ولاردىڭ بار كۇنا، سۇمدىقتارىنا دەرەۋ جازا قولدانباي سابىرلىلىق تانىتىپ تۇر ەكەن، قازىرگى بىرنەشە عاسىرداعى ادامدار اللاعا قارسى بولىپ قانشا كوپ كۇنا، كۇپىرلىك ىستەسەدە امان تۇرۋى، اللانىڭ ولاردى دەرەۋ جازالاماي «سابىر» قاسيەتىن ارناۋىندا جاتىر، ال بۇرىنعى زامانداردا باسقا اتتارى كەلىپ، ول زاماندا ادامزاتتىڭ از ٴبولىمى كۇنا ىستەپ قويسا قازىرگىندەي ەمەس، دەرەۋ قولعا الىپ جازالايدى ەكەن. سوندىقتان بۇرىن ادام ازىراق بولپتى، تىم كوبەيە الماي، كۇپىرلىك ەتۋشى ادامدارىن كوكتەتپەي جويىپ تۇرعان ەكەن. نۇح زامانىندا توپان سۋ ازعىن ادامزاتقا اپات بولىپ جىبەرىلگەن بولسا، بۇل سوڭعى زامانداعى ازعىن ادامزاتقا ازاپ توپان سۋ تۇرىندە ەمەس، قىپ-قىزىل وت بولىپ جىبەرىلمەك. اسا قۇدىرەتتى اللا تاعالا بارشامىزدى، سول ٴاماندا كۇيدە ماحديدىڭ جۇرتىنا قوسىلۋعا لايقتىلاردان ەتسىن.

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.com/oku.php?tur=11&id=2239

پىكىرلەر:


قوناق: #3870، ۋاقىتى: 20:12 - 2017/05/08

ماهد ي كه له ر قاي كه زده ؟ 
زو،لىمدىق بولسا ءار جه رده 
بو،ل بولادی او^ ءاده يى 
بىلمه ي قىلماس ه ش په نده 
بايقاماستان ه تكه نده 
بولار ما ه كه ن شه رمه نده ؟


قوناق: #3866، ۋاقىتى: 06:08 - 2017/05/07

сен қазақты тыйып тастады ау дейім


قوناق: #3865، ۋاقىتى: 03:30 - 2017/05/07

Alla saktasin. korgasin.




ناماز

ناماز

ناماز ده یدی قازاقتار

ده گه نىن صلوة ارابتار

قاو^ىشا الار قو،دايمه ن

وسىلايشا اق ادامدار

مويىن سو،نباس الده بىر

ازعن نه مه جاماندار

شىنتو^ايتقا كه لگه نده

ولاردان ارتىق قاباندار

وقىماعان نامازدى

ءوز ءومىرىن جوعالتار

كه ره ك بولسا ءىزگىلىك 

په نده لىك قىلىك^ جاراندار

تو^را جولعا باستاعان

جاراتقان قو،لىن وك^التار

تىيىپ بارشا جاماننان

تو،رمىسىن ونىك^ اباتتار

تدبیر/تقدیر

تدبیر/تقدیر

خدا کرده خوش تدبیر

که خوانیمش خود تقدیر

تا که قومی نخواهد

هیچ تغییری نیابد

هر آنچه هست در جهان

زندگی راست بهرمان

از دوزخ و از بهشت

خود نویسیم سرنوشت

خلیفه مان کرد خدا

پس توانیم کرد بنا

بی خواستمان بر تغییر

هیچ را نباشد تاثیر

کار ها بود چون خطیر

گزافه اش پس مگیر

این ممکن است با قیام

انجام شود گر مدام

زینهار مرو پس تنها

در راه مانند چون تن ها

مرد و زنی ما زایید

قبیله از ما پایید

شعوب بوده از اشکال

هم بشناسیم در هر حال

با شناخت همدیگر

خود را گردیم یاریگر

دانا خدای پر حکمت

خواهد ز ما هم نصرت

بهیچ نداد این فرصت

تا بیابد این عزت

باید کنیم پس همت

در تشکیل یک امت 

و^اهابیلىك جوق ه دى

ۋاھابيلىك جوق ەدى، ساقال پروبلەماسى جوق بولدى. 
ۋاھابيلىك جوق ەدى، ورامال پروبلەماسى جوق بولدى. 
ۋاھابيلىك جوق ەدى، نامازحانا پروبلەماسى جوق بولدى. 
ۋاھابيلىك جوق ەدى، بىرلىك پروبلەماسى جوق بولدى.
ۋاھابيلىك جوق ەدى، دىندەگى ءبولىنۋ پروبلەماسى جوق بولدى.
ۋاھابيلىك كەلىپ ەدى، ساقال پروبلەماسى دا تۋىندادى.
ۋاھابيلىك كەلىپ ەدى، ورامال پروبلەماسى دا تۋىندادى.
ۋاھابيلىك كەلىپ ەدى، نامازحانا پروبلەماسى دا تۋىندادى.
ۋاھابيلىك كەلىپ ەدى، بىرلىك پروبلەماسى تۋىندادى.
ۋاھابيلىك كەلىپ ەدى، دىندەگى ءبولىنۋ پروبلەماسى تۋىندادى.

بۇدان تۋىندايتىن ماسەلە - ۋاھابيلىك ءمازھاب، جول، ۇستانىم، باعىت، يدەولوگيا ەمەس! ۋاھابيلىك باتىستىڭ يسلام ءدىنىن ىشتەن ءىرىتىپ، جويۋ ءۇشىن جاساعان ۇلكەن جوباسى! ال جارىم ەس ۋاھابيلەر - بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋشى قۋىرشاقتار عانا. جوعارىدا وتىرعان كوكەلەرىمىز دە بۇل جوبانىڭ قاتىسۋشىلارى رەتىندە، تەك يسلام دىنىنە زيان تيگىزۋدە. ال يسلام دۇشپاندارى بۇعان ءماز. سەبەبى، ءبارى ستسەناري بويىنشا جۇرۋدە. ءبارى ولاردىڭ ويىنداعىداي بولۋدا. قازاقستاندا يسلام ءدىنىنىڭ تىنىسى تارىلۋدا. تامىرى قىسىلۋدا. مۇسىلماندار 80 پايىز مۇسىلمان تۇراتىن مۇسىلمان ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي سەزىنبەۋدە.

ۋاھابيلىكپەن كۇرەس ساقالدى قىرعىزىپ، ورامالدى شەشۋمەن بولادى دەپ ويلاسا، وندا ولاردىڭ بۇل ارەكەتتەرى ماشينەنىڭ بۇزىلىپ تۇرعانىن بىلدىرەتىن قىزىل لامپىشكەنى بۇراپ الىپ تاستاعانمەن بىردەي.

يسلاممەن ەمەس، ۋاھابيلىكپەن كۇرەسەيىك، اعالار! ۋاھابيلىكپەن كۇرەسۋدىڭ جولىن قازاققا قۇداي بەرە سالعان شاكارىم اتامىز باياعىدا ايتىپ كەتكەن:
 ەل ساڭىراۋ، نادان عوي، 
ەستىلە مە قۇر ايعاي،
ەمدەلمەگەن ادام عوي،
ەم بولا ما قۇر ويباي.
قۇلاعى مەن كوزىن اش،
وقۋ وقىت، عىلىم جاي.
ناسيحاتتى ءسويتىپ شاش،
سونى ءجۇرسىڭ بىلە الماي! 
(شاكارىم قۇدايبەردىۇلى) سالتان ساكەن پاراقشاسىنان 



ماقالانىڭ كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.com/koru.php?turi=52&id=761793#ixzz4fhDIBtkf
ەل-ارنا كەسكىندەر ايماعى: http://www.elarna.com/video.php

قاپی قالىپ وکىنبه

قاپی قالىپ وکىنبه

 

جاقسى جاسا ومىرده

قاپی قالىپ وکىنبه

حيكمه تىمه ن قو،دىره ت

ءتو،سىرىپتى بو، جه رگه

 

عو،مىر ءسوزىن ارابشا

ته ره ك^ بويلاي ساراپتا

جاساو^ ونىك^ ماعناسى

بو،عان كه ره ك تالاپ تا

 

تو،سپه س بو،رىن بو،ل جه رگه

ءجو،ردىك ه ركىن جاننه تته

شه كته ن اسقان ه ركه نى 

قو ستى مو،نداي ه ك^به ككه

 

جه گه نده ردی ته پ ته گىن

تىسته و^گه ىسته سه ن ءبو،گىن

ىرىستى ءوزىك^ تاپقانىك^

جاقسى بولدى او^ ال مو،نىك^

 

وك^ايىنان جو،ماقتىك^

قيىنى قولاي سىناقتىك^

جو،تا به ر مه ي به رگه ندی

تابو^ی جاقسی تاماقتىك^

 

الدانساق تا شايتانعا

تاو^به ه ته لىك راحمانعا

اناو^ تاعى الداتپاق

ه سىرتو^مه ن جالعانعا

 

ه گىنده ي كور دو،نيه ك^دى 

شه كته ونى سو،يگه ندی

تاپقانىك^دى جو،مساي به ر

جاساو^ ءو،شىن ه رته ك^دى

 

به ينه ت كورسه ك^ قانشاما

زه ينه ت بولار سونشاما

سونىمه نه ن ءاماندا

جاسانا ءبىل اللاعا

 

ول جاساعان قو،دىره تتى 

كوشىره بىزگه سو،گىره تتى

الدارقاتىپ شایتاندى

وزىنه و،قساو^دى و،يره تتى 

 

دو،نيه بولسا ءار قالاي

شىعىسالىق تاپ سولاي

باعالاماي و،شپاقتی 

قو،لدىرادىق به ر قاراي

 

قايتا ءسىرا ورله رسىك^

به يىس بارىپ تورله رسىك^

ءبىراق ونىك^ بار سه رتى:

دو،نيه ك^دى جونده و^ىك^

 

دو، نيه ك^ _ قاته سالدارى

جاقسارسىن ال قالعانى

كوزى جه تكه ن شىندىققا

جالعان بولماس اك^سارى

حقوق اقلیت ها در انتخابات رعایت شود

آیت‌الله صانعی:

حقوق اقلیت‌های مذهبی در انتخابات رعایت شود


یک مرجع تقلیدتشیع اظهار داشت: در فقه باید همیشه و همه جا، زمان و مکان را در نظر بگیریم، در همه جا مخصوصاً در سخنان سیدنا الاستاذ الامام (سلام الله علیه) دقت کنید زمان و مکان را در نظر بگیرید، علت را نگاه کنید، حصر را نگاه کنید، که آیا این حصر حقیقی است یا اضافی، بترسیم از اینکه کاری کنیم که مردم از اسلام زده شوند؛ اگر یک نفر را هدایت کنیم به قدر همه آسمان و زمین ارزش دارد، اگر یک نفر هم با نظر ما از دین برگشت، با حرف ما از دین برگشت عقوبتش به همان اندازه زیاد است، اولاً اگر نظر است باید نظر دیگران را هم می گرفت، ثانیاً لازم نیست که آدم هر نظری دارد بگوید، وقتی می بیند که این نظر را اگر بگوید مردم از دین بر می گردند.
آیت الله صانعی افزود:  اخیراً یک بحثی مطرح شده در مورد اقلیت های مذهبی که این اقلیت های مذهبی نمی توانند در شوراهای شهر و روستا انتخاب شوند. اینجا یک مسئله این است که به فرمایشات سیدنا الاستاذ استناد شده که یکی از اعضای مؤسسه نشر آثار امام جواب داده است که به نظر بنده کاملترین جواب را داده است. اینجا هم برای اهمیت مطلب است هرکسی به رسانه های مجازی نگاه کند هر کسی آشنا باشد به اخبار دنیا که ما بگوییم که در شورای روستاها شش نفر می خواهند با هم بنشینند که یکی زرتشتی، یهودی یا مسیحی است، این حق آمدن ندارد! مالیات که باید بدهد، جنگ که باید برود، حقوق مردم را که باید ادا کند، این بر می گردد می گوید این چه دموکراسی است؟! این چه جمهوریتی است که توده مردم را از یکدیگر جدا می‌کند؟!
ایشان خاطر نشان کردند: به استناد فرمایشات امام می گویند این حق را ندارد در یک روستا عضو شورا بشود، قائم مقام مؤسسه نشر آثار نُه جواب به این مستند داده است، برای اینکه مطلب بسیار زشت و زننده بوده، یعنی بد استفاده می شود، بد علیه ما تبلیغ می شود، اینقدر علیه ما تبلیغات است، دیگر خودمان یک حرف هایی نزنیم که نادرست باشد و این نمایندگان محترم اند که باید بایستند در مقابل حرف هایی که دنیا قبول ندارد، اسلام هم قبول ندارد، امام امت هم قبول نداشت.

 

حم شادکام:

غیر اسلام دینی نیست

درو بدان غیری نیست

امت را کرد هرکه طرد

لعنش بایست ملت کرد

مسلم خوانده چون کافر

براسلام است بی باور

مختومقلی فراغی یا مخدومقلی فراقی ؟  

مختومقلی فراغی یا مخدومقلی فراقی ؟

بیگمان هیچ قومی بدون رهبری که نمودگار آرزوها و آرمانهای آن باشد نمی تواند از توفیق تکامل برخوردار گردد. هرگاه به علت جور و ستم بر ملتی بین آن و فرهنگش جدایی افتد انفاس وأعمال چنان مقتدایی روزنه ای بر دیجور جفا خواهد گشود. شاعر نامداری که بیاد او هرساله از اقصی نقاط دنیا دوستدارانش بر سر مزار وی گرد می آیند برخلاف اسم رایج خود چندان از ابتلائات حیات فراغت نیافت و بلکه هم نجست. او که بنده خالص خدا بوده و با براق عرفان به معراج رسید ، تخلص فراقی را اختیار نموده که گویا تلفظ ترکی/ترکمنی آن پراقی است که در رسم الخط فارسی به فراغی تحریف می شود. مضافا به اینکه این رجل فرهنگی خاص ترکمنها نیست. حقا که هنر وی از فرآورده های تابناک مدنیت اسلام ترکی می باشد و انحصار آن به یکی از فرهنگ و تمدنهای همسایه ( ترکمنستان ) ناروا می نماید. وانگهی به مثابه یک قزاق ایرانی لازم می داند یاد آور شود که در دیوان مخدومقلی به خواجه احمد یسوی ( پیر ترکستان ) ابراز ارادت شده است و می دانیم که آرامگاه این عارف سرشناس یکی از آثار باستانی قزاقستان می باشد. بعلاوه فرقه نقشبندیه از فروعات یسویه است. این را هم باید افزود که عارفی از قبیله آدای قزاق ، بنام شاه غربت ، از خویشاوندان سببی و همچنین عهده دار قیمومت مخدوقلی فراقی بشمار می رود و از قضا هم اینک نیز همجوار دست‌پرورده خود می باشد. لذا با مغتنم داشتن این فرصت مبادرت به ترجمه قزاقی یکی از سروده های بسیار معروف او بنام " یاغمیر یاغدیر سلطانیم " شده که بسیار مناسب اوضاع نامساعد اقلیم کنونی ما بنظر می رسد. جهت کسب حظ بیشتر دوستان فارسی زبان به لفظ فارسی نیز برگردانده ام.       

جاک^بىر جاو^دىر سو،لتانىم 

 جاك^بىر جاو^دىر سو،لتانىم

قو،دىره تتى سه نده يده ن تىله كتى مه ن قىلامىن

راحمه تىک^مه ن جاک^بىر جاو^دىر سو،لتانىم 

مه ن عاريپپىن ، مو،ك^دى بولا جىلادىم

           راحمه تىك^مه ن جاك^بىر جاو^دىر سو،لتانىم 

قادىر اللا  ، تو ككه ي راحمه ت جاو^ نىن

قولداو^شىسى ه گىننىك^ ءارى جه ردىك^ جارىسىك^

عارشى ، كو،رسى ، جه ر  مه ن كوكتىك^ اعىسىك^

            راحمه تىك^مه ن جاك^بىر جاو^دىر سو،لتانىم  

بو،لبو،لدارى سايراسىن ، دو،نيه ده رتى جازىلسىن

قايعى اتاو^لى جويىلىپ قو،سسا ءبارى ايىقسىن

ناو^شه رو^اننىك^ داو^رىنده ي جاهان جانه قو،بىلسىن

               راحمه تىك^مه ن جاك^بىر جاو^دىر سو،لتانىم 

راحمه تىك^نىك^ ه سىگی عارىشتاعى اشىلسىن

نو،رىك^ ءتو،سىپ جارقىراي جه ر جو،زىنه شاشىلسىن

شاك^دار كوشىپ ءبارى ده عالام قو،منان ارىلسىن

           راحمه تىك^مه ن جاك^بىر جاو^دىر سو،لتانىم

بو،يرىعىك^دى كوزده يدى بارشا اله م تاعدىرى

جارىلقأي كور جاراندى اسىل بولسىن ارمانى 

سه ن ارقىلى جازىلار قايعى - شه ردىك^ قالعانى

            راحمه تىك^مه ن جاك^بىر جاو^دىر سو،لتانىم 

په نده مىن عوي شاراسىز مه نده كأنه ءبىر نارسه

ءوزىك^ راحيم راحمانسىك^ مه يىرىم كه نى بار سه نده

قالماسا ه گه ر کارامىك^ قالامىز  عوي شه رمه نده

            راحمه تىك^مه ن جاك^بىر جاو^دىر سو،لتانىم 

ده رگه يىده ن تىله نه ر زار يله گه ن بو،ل قو،لدار

ه ته تو،رىپ ءمناجات سوزىلادی کوپ قولدار

جويىلعاندا جاماندىق وركه نده يدى بار و،لتتار

           راحمه تىك^مه ن جاك^بىر جاو^دىر سو،لتانىم 

ماقدو،مقلى سو،رانادى عىشقىك^دى

شالا قويماي عىشقىك^دى جارلىلقاشى مىسكىندى

جه تكىزه كور مو،راتقا محشر كو،نى مومىندى

             راحمه تىك^مه ن جاك^بىر جاو^دىر سو،لتانىم  

ادامه نوشته

فقه اسلامى و كميت لنگ روشنفکران دینی

۲۶ فروردین ۱۳۹۶

فقه اسلامی و کُمیت لنگ روشنفکران دینی

عمادالدین باقی

 

در سالگرد درگذشت دانشمند والامقام مرحوم احمد قابل هستیم که خلاء فقدان ایشان به زودی‌ها جبران نمی‌شود. انتخاب موضوع بحث متناسب است با دغدغه‌ای که او داشت و درادامه راه او و کار اوست.

سالهاست رویکردهای مختلفی از اغراق تا نفی کامل در خصوص فقه مطرح می‌شود. این نگرشها اگر به نحو دقیق مورد بررسی قرار نگیرند، می‌تواند توالی فاسدی را به همراه داشته باشد. تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد که بسیاری از اوقات، بنا به ملاحظات و احتیاطهایی، برخی از مواضع و دیدگاه‌ها نقد نشده‌اند اما بعدها پشیمانی حاصل شده است. به همین علت است که ما باید در برخی از مسائل، سعی کنیم تقیه را کنار بگذاریم و وارد نقد شویم. از سوی دیگر اما این نگرانی وجود دارد که عوامل قدرت از آن سوء استفاده کنند و در جامعه نیز این مباحث سبب القای تشتت و دلسردی شود. این مسائل البته موجب می‌شود که ما در نقد خود سنجیده‌تر عمل کنیم.

تمایز دین و شریعت‌

اساس بحث بنده مبتنی بر تعریفی از “دین” و “شریعت”است. نخستین مسئله‌ای که در آغاز این بحث باید روشن شود شناخت تمایز دین، شریعت و فقه است که در جامعه‌ی ما بسیاری به اشتباه، آنها را معادلِ هم به کار می‌برند. مرحوم قابل هم شریعت عقلانی خود را با بیان این تفاوت شروع می‌کرد. وقتی که می‌گوییم “دین”، این معنا، همه‌ی شرایع را در بر می‌گیرد. مثلاً آنجا که در قرآن آمده است: «انَّ الدّین عِندَ اللهِ الاسلام»(آل عمران/۱۹) یا جایی که می‌فرماید: «فَمَن یَبتَغ غَیرَ الاِسلامِ دیناَ فَلَن یُقبلَ مِنه وَ هُوَ فی الآخره مِن الخاسِرین»(آل عمران/۸۵) آنچه در این آیات مراد است، «اسلام مفهومی» است نه «اسلام اصطلاحی». یعنی «اسلام» در این آیات به معنای تسلیم در برابر خداست. یکی از شواهد این است که در آیات دیگر از جمله آیه ۶۴ آل عمران و آیه ۷۸ سوره حج هم از حضرت ابراهیم به عنوان مسلمان یاد شده است. این نشان می‌دهد که این تعبیر اسلام در آیات ذکر شده، به معنای اسلامِ اصطلاحی نیست، بلکه منظور از آن، آیین تسلیم در مقابل خدا بوده است. بنابراین، اسلام در اینجا، همه‌ی شرایع را شامل می‌شود.

اساساً دین، سه اصل بنیادین دارد. این سه اصل عبارتند از “ایمان به خدا”، “ایمان به معاد” و”عمل صالح”. آیات قرآن هم مکرّرا متذکر این سه اصل شده‌اند. به عنوان مثال آیه: «اِنَّ الّذینَ آمَنوا وَ الّذینَ هادُوا وَ النّصاری وَ الصابئینَ مَن آمَن بالله وَ الیومِ الآخِر وَ عَمِلَ صالحاً فَلَهُم اَجرُهُم عِندَ ربّهم»(بقره/۶۲)، می‌گوید همه‌ی کسانی که به خدا ایمان دارند اعم از یهودیان و مسیحیان و حتی ستاره پرستان، به روز قیامت باور دارند و عمل صالح انجام می‌دهند نزد خدا مأجور هستند. یعنی پیروان همه این ادیان که سه پایه اصلی دین را بپذیرند نزد خداوند پاداش دارند.

پس یک دین بیشتر وجود ندارد و آنهم تسلیم در برابر خدا و عمل صالح است اما در قرآن کریم گاهی که سخن از «شریعت» گفته می‌شود، از صیغه جمع استفاده شده است. آیات متعددی در این خصوص وجود دارند. به عنوان نمونه: «لِکُلٍّ جَعَلنا مِنکُم شِرعَتهً وَ مِنهاجا»(مائده/۴۸). ما برای هر امتی یک شریعت و روشی قرار دادیم. بنابراین، “دین” یکی بیشتر نیست اما “شریعت” متکثر است. شریعت چیزی است که رنگ قوم و فرهنک و هنجارهای منطقه‌ای و مقتضیات زمانه را به خود می‌گیرد و با سطح تکامل فکری و اجتماعی هم نسبت مستقیم دارد.

البته این بحث پیامدهای بسیار مهمی دارد. اگر بخواهم به نحو گذرا به نتایج این بحث اشاره کنم، به عنوان نمونه، می‌توان گفت این بحث، ثمراتش را در مسأله‌ی “ارتداد” نشان می‌دهد. شما می‌بینید که فقهای ما در طول سده‌های گذشته می‌گویند ارتداد یعنی اینکه کسی از آیین اسلام برگردد و به یکی دیگر از ادیان گرایش پیدا کند. حتی برخی دایره‌ی آن را به قدری تنگ کرده‌اند که انصراف از تشیع را هم مصداق ارتداد دانستند. اما اگر فهم درستی از منظور و معنای قرآن داشته باشیم، بحث ارتداد در قرآن، به معنای ارتداد از دین است نه ارتداد از شریعت. بگذریم از اینکه در هیچ آیه‌ای از قرآن، مجازاتی برای ارتداد مقرر نشده و تنها وعده عقوبت اخروی داده است. اصولاً ارتداد یعنی انکار همان سه اصل بنیادین. با این مبنا، روی آوردن به هیچکدام از ادیان، سبب ساز ارتداد نمی‌شود. این یک نمونه از نتایج تفکیک دین از شریعت است.

مرحوم آیت الله منتظری هم در کتاب “اسلام دین فطرت” و هم در کتاب “درسهایی از نهج البلاغه” وقتی که به کلمه‌ی “شرع” و “شریعت” می رسند توضیح می‌دهند که شریعت یعنی “نهری که از یک رود بزرگی جدا شود”. همین معنای تحت اللفظی نشان می‌دهد که به قول مرحوم قابل گویی دین هم رودخانه عظیمی است که شرایع از آن منشعب می‌شوند.

موضوع بحث ما در این جلسه ظرفیت های فقه و چالش های حقوق بشر است. اولین نکته‌ای که باید به آن توجه کنیم این است که فقه زیر مجموعه‌ی شریعت و جزئی از شریعت محسوب می‌شود. پس می‌توان دریافت که فقه، عین دین نیست بلکه بیانگر جزییات تکالیف عملی است که باید با پیکان دین هماهنگ باشد یعنی نمی تواند مخالف سه اصل بنیادی دین باشد. مرحوم آیت الله منتظری در یکی از بحثهای خود می‌گویند که فقه یک تافته‌ی مقدسی نیست که نشود آن را مورد نقادی قرار داد. بنابراین فقه عین دین نیست؛ فتوا هم عین شریعت نیست. فتوا، استنباط فقیهان است. این استنباط ممکن است که با حکم واقعی یا حکم الهی در عالم واقع موافقت داشته باشد و ممکن است موافقت نداشته باشد. یکی از بحثهای اصلی ما هم بحث آمیزش فتوا و شرع است که می‌باید به گونه‌ای آنها را از هم تفکیک کنیم. خصوصاً که ما در تاریخ فقه با مشکل فتواهای بدون مدرک مواجهیم. اینگونه از فتواها بسیار در فقه رواج یافته اند. اخیرا بنده نامه‌ای را خدمت آیت الله مکارم شیرازی ارسال کردم. نامه‌ی مفصلی بود در مورد فتوای اخیر ایشان پیرامون مسأله حجاب و البته ایشان هم پاسخی داده اند و امیدوارم بزودی بخت انتشار بیابد. در این نامه مبسوط طلبگی گفتم که فتوای شما گرچه وجه مثبتی دارد اما به لحاظ روش اجتهادی مورد اشکال است. اینکه مثلاً کسی عملی را انجام دهد و شما احساس کنید که این وهن اسلام است و بگویید این عمل جایز یا حرام است بدون اینکه ذکر دلیل کنید، این فتوای بدون مبنا است. فتوا حتما باید مدلل و مستند باشد. باید علی المبنا باشد نه علی البنا. نمونه‌هایی را هم ذکر کرده‌ام.

انکار مطلق فقه، از نظر علمی مقبول نیست

بر اثر امواج پرشمار فکری که در دوران معاصر بوجود آمده، دیدگاههایی هم در انکار فقه ایجاد شده است. حاصل برخی از این دیدگاهها این است که باید بر روی فقه، خط قرمزی کشید و آن را به موزه تاریخ سپرد. این مخالفت با فقه را به الحان و اشکال مختلفی بیان کرده‌اند. به عنوان نمونه، آیت الله منتظری متنی در باب “تزاحم” نگاشتند. آقای سروش پاسخی به این متن داده و گفته بودند که جهان جدید، جهان اصول تازه است و نه فروع تازه. آقای سروش به مرحوم منتظری گفته بودند که: “این رفوکاریها هیچ دردی را درمان نمی‌کند؛ این فقه و برداشتهای فقهی مانند یک کهنه مندرس است که شما به هر نحو بخواهید رفو کنید از جای دیگری دریده می‌شود؛ باید از اساس و مبنا این ساختمان را زیر و زبر کرد”. این بحث، یک مبحث مستقل است و شما را ارجاع می‌دهم به متن مفصلی که همان زمان نوشتم تحت عنوان «دو پندار در ترازو». این بحث در کتاب “گفتمانهای دینی معاصر” آمده است. در کتاب “فلسفه سیاسی اجتماعی” آیت الله منتظری هم این بحث به شکل دیگری مطرح شده است. بنده این دیدگاه دکتر سروش را نقد و ارزیابی کرده‌ و گفته‌ام که نظرات ایشان تا چه حد پایه و اساس علمی دارد.

اما شیوه‌های دیگری هم در مواجهه با فقه وجود دارد. بعضی از محترمین در نوشته‌های اخیرشان بحث می‌کنند که اساساً قرآن یک کتاب فقهی نیست و از آن هیچ آیه‌ی فقهی و هیچ قانونی استخراج نمی‌شود. به باور این افراد، ما اساساً در قرآن، آیه‌ای که دلالت کند بر قانون و یا حق و حقوق نداریم. بحث دیگری را هم که طرح کرده‌اند این است که این فقه موجود، فقهی است متعلق به دوران گذشته و برای امروز ما کارایی ندارد. این بزرگواران به نحوی در کسوت “روشنفکری دینی” قرار می‌گیرند. البته اخیراً مشاهده کرده‌ام که برخی دیگر از این افراد از لقب “روشنفکری دینی” ابراز ناخشنودی می‌کنند.

یک زمانی به این بزرگواران می‌گفتند “روشنفکر”، اما بعد از مدتی “روشنفکران” در معرض انتقاد قرار گرفتند و اینها گفتند که ما روشنفکر نیستیم، بلکه “روشنفکر دینی” هستیم. یعنی ما از آن روشنفکرانی که در برج عاج می‌نشینند، و با جامعه بیگانه اند و فرهنگ و زبان آن را نمی‌شناسند نیستیم. بعد که روشنفکر دینی در معرض انتقاد قرار گرفت، اصطلاح “نواندیش دینی” به میان آمد که تفاوت هایش را با روشنفکری دینی با این عنوان مشخص کند. حالا مدتی است که برخی از همان روشنفکران دینی سابق از این پسوند دینی خجالت می‌کشند و از اطلاق روشنفکر دینی پرهیز می‌کنند. اینها در برخی از مقالات شان که اخیراً منتشر کرده اند، گفتند که ما متصف به هیچ یک از این قبیله‌ها نیستیم. اما شگفت‌انگیز این است که اظهار نظرهای شان، درباره دین و اصلاح دین و نقد دین است. یعنی در حوزه دین وارد می‌شوند، فقه را نقد می‌کنند؛ قرآن را نقد می‌کنند ولی نه روشنفکر دینی اند نه نواندیش دینی. نه تنها فقه بلکه در مورد قرآن در بعضی از نوشته‌های اخیرشان گفته‌اند که: قرآن کتابی است که متعلق به دوران جاهلیت است و پیامبر اسلام، آمده و در همان احکام و آداب و سنتهای عرب جاهلی پاره ای تصحیحات اخلاقی اعمال کرده و این تصحیحات در زمان دیگری جمع آوری و تبدیل به قرآن شده اند. به باور این افراد، قرآن و قوانین مذکور در آن، چیزی جز بازتاب همان احکام و مقررات دوران بادیه نشینی نیست و دستوراتش در زمان ما کارآمد نبوده و متعلّق به همان زمان و همان دوران است و ما برای اینکه زیست امروزی و ایرانی خودمان را سامان دهیم باید ببینیم که عقل بشر چه می‌گوید؛ درد بشر امروز هم حقوق بشر است و ما باید آن را مبنا و معیار قرار دهیم.

این گروه از روشنفکران پا را از دایره فقه فراتر می‌گذارند و می‌گویند که حتی از قرآن هم نمی‌توان برداشت حقوقی برای امروز داشت. تشریح جزییات این دیدگاه و عیار علمی آن مجال دیگری می خواهد. در اینجا فقط اشاره می کنم که این اظهارات در حالی است که متفکران غیر مسلمانی که شاید وحی و نبوت حضرت محمد(ص) را هم قبول نداشته باشند روایت دیگری دارند مانند «بندیکت کُلر» اقتصادان برجسته سوئیسی در تحقیق بسیار خواندنی خود از تقدم مدینه بر ونیز و نهضت بوروژایی حجاز سخن می گوید و ریشه های اقتصاد آزاد و رشد سرمایه و در نتیجه تمدن جدید و انقلاب صنعتی را در آموزه های محمد(ص) نشان می دهد و می گوید این نظر پیش از او دو متفکر برجسته لیبرال و مارکسیست در قرن نوزدهم بیان کرده اند.

می‌شود گفت که رویکرد مسلط و شاخص روشنفکری دینی امروز همین آراء نفی فقه است و برخی از آنها تا اعلام بی اعتباری قرآن هم پیش رفته اند. اما یکی از اشکالات این نوع تلقی این است که همان نگاهی که به سایر دستاوردهای بشری دارند، به فقه ندارند. بیشتر محاجّه من با اینان جنبه‌ی متدولوژیک دارد. یکی از انتقادهایی که می‌شود بر این دیدگاهها وارد کرد این است که شما در مواجه با سایر علوم و متون، هیچگاه اینگونه نگاه انکاری ندارید چرا که همه‌ی رشته‌های علوم بخصوص علوم انسانی فراز و فرودهای زیادی داشته است.

همین “حقوق بشر” در درازای زمان دچار دگردیسی هایی شده است. آنچه که ما امروز تحت عنوان حقوق بشر می‌شناسیم اصلاً قابل مقایسه با حقوق بشر ۲۰۰ سال پیش نیست. اساساً سخنان بنیانگذاران و خداوندان عصر روشنگری و حقوق بشر در خصوص حقوق زن، یا بردگی و مجازات اعدام به هیچ وجه با آنچه که امروز داریم قابل مقایسه نیست. اما در خصوص حقوق بشر هیچوقت بخاطر اینکه آنان از بردگی و اعدام یا عدم حق رأی زنان و کارگران و فرودستان دفاع می‌کرده‌اند چنین برخورد انکاری نخواهید داشت. هیچگاه نمی‌گویید چون حقوق بشر در ورژن‌های پیشین چنین احکام ضد انسانی داشته، پس خط بطلان بر آن می کشیم. اما همین رفتار را در مقابل فقه به کار نمی‌برید. فقه هم یک فرآورده بشری است. ما به فقه به عنوان یک امر مقدس نگاه نمی‌کنیم. فقه هم باید پالایش و نقادی شود.

جالب است که اینجا اشاره کنم، در شرایطی این نگاه رادیکالی و انکاری نسبت ظرفیت‌های قرآن و همچنین ظرفیت‌های فقه مطرح می‌شود و آن را متعلق به دوران کهن و منقضی شده می‌دانند که همین قانون مدنی که امروز در دست داریم -که به تعبیر یکی از نویسندگان، می‌توان گفت یک شاهکار حقوقی است- حدود ۹۰ سال پیش توسط عده‌ای از مجتهدین و فقها تدوین است. همان موقع که مرحوم علی اکبر داور مبتکر این کار بود، ایشان تعمد داشتند که این قانون، کپی برداری از قانون مدنی غرب نباشد. عده‌ای از مجتهدین برجسته مانند صدرالاشراف، مرحوم فیروزکوهی، فاطمی قمی، نصرالله تقوی، عصار و عدل این قانون را تدوین کردند. بعضی از آنها در نجف درس خوانده بودند. این قانون مدنی چنان استحکامی دارد که در طول ۹۰ سال همچنان پابرجاست. بعد از انقلاب اسلامی هم فقط برخی از موادش مورد اصلاحاتی قرار گرفته است. فقهی که این ظرفیت را داشته که یکی از بهترین قوانین مدنی از آن استنباط می‌شود، چگونه باید نادیده انگاشته شود؟ این در حالی است که این قانون مدنی در یک حکومت سکولار بنا نهاده شد. یعنی زمانی که رضا خان آمد و قاجاریه را برانداخت و قدرت را به دست گرفت، در این زمان قانون مدنی توسط مجتهدین تدوین شد و این قانون هنوز استحکام و دوام داشته است. این نشان از ظرفیت های بالای فقه دارد.

بی توجهی به دانش اصول فقه

ما وقتی که از فقه سخن می‌گوییم، نمی‌توانیم از “اصول فقه” سخنی نگوییم. زیرا اصول فقه یک کلید و منطق است برای فقه. یعنی روش استنباط و مبانی استنباط فقهی است. دانش اصول فقه یکی از دانش های ویژه اسلامی است که قابلیت عرضه جهانی دارد. سال ۱۳۶۴ بود که من یک سخنرانی در دانشگاه اراک داشتم – که متن کاملش همان زمان در روزنامه کیهان چاپ شد- در آنجا گفتم ایرادی که در کار ما وجود دارد این است که اصول فقه را منحصر کرده‌ایم به فقه در حالی که اینها اصولی است که می‌توان انتزاع کرد و تعمیم داد. مبحث الفاظ نخستین بحث در اصول فقه است. در اصول فقه که وارد می‌شوید، یکی از بحثهای بسیار جذاب است.

امروز روشنفکران ما فلسفه زبان ویتگنشتاین را مطرح می‌کنند. پیداست که ویتگنشتاین با دستاوردهای امروز بشر نظرات غنی‌تری دارد ولی مبحث الفاظ در اصول فقه با آن سابقه‌ی طولانی، پاره‌ای از مباحثش همان است که ویتگنشتاین مطرح کرده و اینقدر در دنیای امروز مورد توجه قرار گرفته است.

مسائل و موضوعات جذاب و راهبردی مانند «استصحاب» که با قاعده «لاتنقض الیقین بالشک» یا «لاتنقض الیقین السابق بالشک اللاحق» بیان می شود و یا مبحث «عدم حجیت ظن»، بحث «سیره‌ی عقلا». اینها اموری است که به کار علوم امروزی هم می‌آید. بحث سیره‌ی عقلا، چیزی است که امروز در دنیا مطرح است و قرابت هایی با “خرد جمعی” دارد و با عبارات دیگری از آن یاد می‌شود. این بحث در علم اصول سابقه‌ای هزار ساله دارد.

یا بحث “احکام واقعی و ظاهری”، بسیار جای درنگ دارد و این را ما در سنت خود داشته‌ایم. آقای سروش وقتی که سال ۱۳۶۵ ایده قبض و بسط تئوریک شریعت را مطرح کرد، همان موقع در نقد سخن ایشان مقاله‌ی مفصلی نوشتم که در کتاب “گفتمانهای دینی معاصر” آمده است.

البته نظریه قبض و بسط منتسب به گادامر است گرچه آقای سروش در مصاحبه‌هایش گفته است وقتی که من بحث قبض و بسط تئوریک شریعت را مطرح کردم اصلاً گادامر را نخوانده بودم. این برای همه سئوال بود، چگونه زمانی که ایشان در انگلستان درس می‌خواند و گادامر یکی از استادان برجسته‌ی آنجا بود و شهرت داشت او را نمی شناخته اند؟ ایشان گفت که من گادامر را نخواندم و ایده‌ی اختراعی من است. من در آن نقد نوشته متذکر شدم بحثی را که شما مطرح می‌کنید، یعنی نظریه‌ی قبض و بسط تئوریک شریعت، ریشه‌ای هزار ساله دارد. احکام واقعی و احکام ظاهری مضمون دیگری از همان چیزی است که شما امروز مطرح می‌کنید. چرا ما پای این ایده‌ها را به سنت بند نکنیم که به جای همنوایی، این همه واکنش و مخالفت غیر ضرور برنیانگیزیم؟ ما اصول فقه خود را رها کرده‌ایم و وقتی که بحث قبض و بسط تئوریک شریعت مطرح می‌شود اینقدر جذاب می‌شود و به عنوان ایده‌ای که چالش های بسیاری را برانگیخت مطرح می‌شود.

یا مبحث دیگری در علم اصول داریم در زمینه “تبعیت احکام و قوانین از مصالح و مفاسد”. این بحث هم بسیار کلیدی است و نه فقط در فقه بلکه به عنوان یکی از اصول حقوقی در دنیا مطرح است. مبحث «تعادل و تراجیح» در اصول فقه که درباره وزن گذاری خبر و ملاک های ترجیح خبرها است یا علم “درایه و روایه” دانش هایی بسیار غنی هستند ولی مشکل شان این است که اینها را منحصر کرده‌اند به علوم محدود روایی یا روایات مذهبی. در واقع چند سده است که در سنت فکری ما دانشی به نام «دانش اصول نقد اخبار و روایات تاریخی» وجود داشته است. چیزی که احتمالا در غرب سابقه هفتاد، هشتاد ساله دارد را ما در سنت هزار ساله خود از آن بهره مندیم.

این روایاتی که به عنوان “قال الصادق” و “قال الباقر” برای علمای ما تقدس دارد، اینها در واقع روایات تاریخی‌اند. شما اگر تقدس را بگذارید کنار، دقیقاً مانند آن روایاتی است که کتیبه های هخامنشی و تاریخ “هرودت” و ” گزنفون” و” کتزیاس” در سده های پیش از میلاد گفته اند. مثل آن چیزی است که همه مورخان دیگر گفته و می‌گویند. این‌ها روایات تاریخی‌اند. این اصولی که در خصوص نقد سخنان بزرگان و روایات تاریخی به کار رفته را ما در سنت فکری خود داشته‌ایم و قابلیت عرضه شدن به مثابه دانش ارزشمند اصول نقد روایت های تاریخی را دارد.

بحث نسخ، در اصول فقه می‌تواند به مثابه یکی از مهمترین مبانی حقوق جدید قرار بگیرد. نسخ حکم یا نسخ قانون که در قرآن آمده:«ما نَنسخ من آیه او نُنسها نأتی بخیرٍ منها»(بقره/۶۰) به این معنا است که می‌گوید ما هیچ حکم و قانونی را نسخ نمی‌کنیم مگر اینکه چیزی بهتر از آن را بیاوریم. این بحث، می‌تواند مبنایی برای قانونگذاری و قوانین امروز باشد.

بحث عدالت نیز از بحثهای کلیدی علم اصول است. در این زمینه آیات و روایات فراوانی وارد شده و روایات زیادی می گویند اساس دین، «توحید» و «عدالت» است. اما عدالتی که در سنت فکری ایرانی و اسلامی مطرح بوده غیر از عدالتی است که در سده اخیر و پس از رسوخ اندیشه های مارکسیستی در ایران مطرح است. در مقاله ای تحت عنوان« شریعت و مشروطیت» در مهرنامه شماره ۴۳ مصادیقی ذکر شده که نشان می دهند عدالتی که در دوره مشروطه در ایران مطرح بود با عدالت پس از آن مشترک لفظی است یعنی لفظ واحد و معنا مختلف است.

عدالت در دهه‌های اخیر به معنای عدالت اجتماعی یعنی مساوات اقتصادی است. عدالتی که مبتنی بر تفکر مهندسی کردن جامعه از بالا است و دولت در همه شئون سیطره دارد. از دل تفکر مهندسی کردن جامعه چه توسط دولت‌ها و چه کارتل ها و تراست‌ها، به قول هایک، فاشیسم و توتالیتاریسم بیرون می‌آید. خواجه نصیر الدین طوسی ازعلمای اواخر قرن ششم هجری و نیمه اول قرن هفتم در این خصوص ایده‌های بسیار جالبی دارد. از جمله اینکه او بحث “عدالت مدنی” و “جور مدنی” را مطرح می‌کند و این عدالت مدنی در مقابل عدالت اجتماعی مهندسی شده و مساوات اقتصادی مارکسیستی قرار می‌گیرد. خواجه در بحث عدالت مدنی توضیح می‌دهد که منظور از عدالت مدنی، “عدالت قضایی” است. این حرف را خواجه نصیر قرن ها پیش مطرح کرده در حالی که امروز وقتی “هایک” این حرف را می‌زند در دنیا ولوله می‌کند. هایک دقیقاً می‌گوید منظور ما از عدالت، یک عدالت حقوقی است نه عدالت اجتماعی. این عین کلام خواجه نصیر است که عدالت مدنی یعنی عدالت قضایی. او می‌گوید شاهین عدالت، عدالت قضایی است. عدل در میان بسیاری از قدما و متأخران هم به عنوان یک ملاک و مبنا در قانونگذاری مطرح بوده است. علامه طباطبایی در المیزان و مرحوم مطهری پس از بیان اهمیت عدالت می گویند فقها در بیان احکام، این ملاک را مورد توجه قرار نداده اند.

آیت الله خمینی هم در کتاب البیع می‌گوید: عدالت روح اسلام است. اوج کاربرد مفهوم عدالت توسط مطهری با استفاده از مباحث اصولی این است که می گوید: «عدالت مقیاس دین است نه دین مقیاس عدالت» یعنی هر چه عادلانه باشد، دینی است نه اینکه هر چه دینی باشد عادلانه است. این عبارت، شالوده قانونگذاری پیشرفته است و امروز با همین گزاره می توان بسیاری از قوانین جاری در ایران را نقد کرد.

یا بحث درباره «مقاصد الشریعه» که در اصول فقه مطرح شده است، یک مبحث مبنایی و راهگشا است. گرچه بعضی سابقه کمتر از ۱۰۰-۱۵۰ سال برای آن قایل بوده و کسانی مانند ابن عاشور را مبدع نظریه می دانند اما در فقه شیعه از قرن چهارم به بعد کتابهایی با عنوان “علل الشرایع” داریم و این بحث در سنت ما سابقه‌ای دیرین دارد. این بحث عنوان می‌کند که هدف از دین و غایت دینداری چیست؟. بحث بسیار مهمی است که اگر به آن توجه می‌شد، جامعه را از مناسک گرایی نجات می‌داد. بر همین مبنا من کتاب مفصلی دارم با عنوان “حق حیات”. در آنجا نشان داده‌ام که وقتی شما با دیدگاه مقاصدی وارد فهم قرآن شدید همه چیز را جور دیگری می‌فهمید. از جمله توضیح داده‌ام که حکم “قصاص” که ما از آن اعدام را استنباط می‌کنیم، با یک دیدگاه مقاصدی فهمی از همان آیه به دست می‌آید که اعدام و کشتن را ممنوع می دارد.

با بحث مستقلات عقلیه که از شاهکارهای اصول فقه است، امروزه تحت اصطلاح “عقل عرفی” یا “عقل مستقل از شرع” مطرح است. بحث اصل احتیاط یا اصاله الاشتغال نیز از مباحثی است که سابقه هزار ساله در فقه ما دارد. از ۳۰ – ۴۰ سال پیش، این بحث به عنوان یک نظریه‌ در غرب مطرح و در سازمانهای بین المللی طرح شد. اصل احتیاط در اجلاس ملل متحد ریو در ۱۹۹۲میلادی که با موضوع کره زمین تشکیل شده بود به کار رفت و در مارس ۲۰۰۵ در قانون اساسی فرانسه به عنوان ماده ۵ راجع به محیط زیست درج شد.

بحث “حجیت عقل” در اصول فقه که مرحوم آیت الله منتظری از آن به عنوان “ام الحجج” یاد می‌کنند، یعنی بزرگترین حجت ها؛ مادر برهان ها. ایشان اشاره می‌کردند که اساساً پذیرش اصل دین با عقل است؛ چه برسد به فروع دین. یعنی اگر شما اصل دین را با عقل تان نپذیرید، دیگر به فروع نمی‌رسید. اساس دین، عقل است. روایات مجعولی مانند «ان دین الله لایصاب بالعقول» هم وجود دارد که برساخته جریانات ضد عقلگرایی است یا تأویل دیگری از آن باید کرد.

برخلاف کسانی که این روزها مدعی شده اند قرآن و آموزه‌های آن متعلق به عرب های عصر حضرت محمد(ص) بوده و دوره‌اش تمام شده، من می‌گویم که در همین قرآن، تعداد زیادی اصول حقوقی وجود دارند. اصول حقوقی‌ای که امروز در عصر مدرن جزو مهمترین اصول حقوقی محسوب می‌شوند. تمام نظام های حقوقی دنیا بر مبنای این اصول استوار شده است. قرآن نیز بر‌ای هر کدام از آنها آیات صریح و متعددی دارد. اصل تفسیر به نفع متهم در آیات متعدد از جمله: «جزاء سیئه سیئه مثلها فمن عفی و اصلح فاجره علی الله». اصل پرهیز از تکلیف به ما لایطاق در آیات متعدد مانند:«لایکلف الله نفسا الا وسعها». مسئله جهل به قانون به عنوان رافع تکلیف و رافع مجازات. اصل برائت به عنوان یک اصل عام و بنیادی که در قرآن و در فقه در صدها سال گذشته مباحث فراوانی را به خود اختصاص داده است.

اصاله الاباحه که فقها در نظر، بسیار به آن پرداخته اند و به قول مرحوم احمد قابل در عمل اصالت الحظری شده اند. اصاله الاباحه یعنی همه چیز مباح است مگر اینکه شارع آن را ممنوع کرده باشد که تعداد آن ممنوع شده ها بسیار محدود و ناچیز و بعضا منصوص العله هستند و با رفع علت، حکم هم رفع می شود اما اصاله الحظر یعنی اینکه همه چیز ممنوع است مگر اینکه شارع تجویز کرده باشد. فقه اسلامی مدافع اصاله الاباحه است اما فقها در عمل اصاله الحظری شده اند. بحث حق الله و حق الناس که از مبانی حقوق مدرن است. حقوق مدنی و آنچه تحت عنوان حقوق ملت آمده جزو حقوق الناس است و قدمت زیادی در سنت فکری ما دارد. اصالت صلح که آیات فراوانی بر آن تصریح دارد و پیامدهای مهمی در حقوق بین الملل و روابط بین الملل خواهد داشت. برای مثال این آیه که وقتی با دشمن مهاجم در جنگ هستید اگر تمایل به صلح نشان داد واجب است که حتی اگر قدرت بر ادامه جنگ دارید با او صلح کنید: «و ان جنحوا للسلم فاجنح لها». بسیاری از اصول دیگر هم وجود دارند که در اینجا به بیان چندنمونه بسنده کرده ام و هر یک از این عناوین، ارزش و قابلیت یک بحث گسترده و جذاب را دارند که در اینجا فقط به فهرست آنها اشاره می شود.

بحث امضایی بودن احکام که بعضی گفته اند بیش از ۹۰درصد و بعضی گفته اند عمده احکام، امضایی هستند بحث مهم دیگری در فقه و اصول است. مرحوم آیت الله خویی می گوید احکام امضایی، مخترَع عندالشارع نیستند بلکه اختراع عرفی اند و مردم برای رتق و فتق امور زندگی شان برساخته اند و شارع هم امضاء کرده است. این بحث الزامات و پیامدهای مهمی در قانون گذاری به اقتضای نیازها و مقتضیات زمانه دارد.

اصول مهم دیگری هم در دانش اصول و فقه مورد بحث و اتکا بوده است که برگرفته از قرآن هستند مانند: «اصل قانونی بودن جرم و مجازات»، همان چیزی که اصولیین ما تحت عنوان “قبح عِقاب بلا بیان” مطرح می‌کنند. این اصل مستند به آیات متعددی است مثل آیه «ما کُنّا مُعذّبینَ حَتی نَبعث رَسولا»(اسرا/۱۵). این آیه، قاعده قبح عقاب بلا بیان را مطرح می‌کند. یعنی تا برای فعلی، قانون وضع نشود و جرم انگاری نکند، آن فعل جرم نیست. یا «اصل شخصی بودن جرم و مجازات» که در قرآن آیات متعدد دارد از جمله آیه “لا تَزِرُ وازِرهٌ وِزرَ اُخری”(زمر/۷) که چند بار تکرار شده است. دیگری «اصل شخصی بودن جرم و مجازات» است. «کل نفس بما کسبت رهینه». این اصل از اصول اساسی علم حقوق محسوب می‌شود. اینها تماماً اصولی است که در نظام های حقوقی دنیا وجود دارند و در قرآن هم به صراحت بیان شده است. چگونه می‌توان منکر این اصول و قوانین در قرآن شد و آن را محکوم به انقضاء کرد؟

نقدی بر روشنفکران دینی

چنانکه این بزرگوارانِ روشنفکر دینی در مورد فقه می‌گویند، گویی فقه اصلاً بازتابنده سنتهای جاهلی است. یکی از حرفهای ما این است که: جادلهم بالتی هی احسن، یعنی اینکه فرض هایی را از حریف بپذیرید ولو در آن مناقشه داشته باشید تا مبنایی برای گفتگو پیدا کنید. اگر ما جنبه وحیانی و قدسی قرآن را داخل پرانتز بگذاریم، می‌گوییم شما حداقل این متن را به عنوان یک متن بشری که تاریخ ساز و تمدن ساز بوده قبول دارید؟ اساسا شما این متن را به عنوان یک متن عادی بشری نگاه کنید. همانطور که به کتاب ارسطو و افلاطون نگاه می‌کنید. برخی از روشنفکران ما حتی پای بند به منطق علمی هم نیستند. به عنوان نمونه، ارسطو در کتاب «سیاست» از حکومت اشراف سخن گفته است. وقتی که ارسطو از دموکراسی سخن می‌گوید، حکومت اشراف را در نظر دارد، حتی نه اشراف زن و مرد؛ بلکه فقط اشراف ذکور را مورد توجه قرار می‌دهد. افلاطون در کتاب «جمهور» از حکومت «فیلسوف شاه» سخن می‌گوید ولی شما با وجود اینکه اینها ایده‌های اصلی متون مذکور بوده و امروزه فقط در تاریخ اندیشه موردبحث قرار می‌گیرند و ارزش بالفعل ندارند اما هیچوقت این آثار را نابود نمی کنید و به موزه تاریخ نمی سپارید. در زمان حاضر هم این متن های کهن جایگاه والایی دارند و با گذشت بیش از سه هزار سال، مورد توجه و تامل و گفتگو قرار می‌گیرند. با معایب یک متن، محاسن و قوت هایش را منکوب کردن، روشی غیر علمی و غیر اخلاقی است. اگر پایبند به منطق علمی باشید و قرآن را هم دست کم یک متن بشری بدانید واقعاً انصاف است و علمی و اخلاقی است که حکم کنید قرآن متعلق به قبایل بدوی و جاهلی بوده است و امروز برای ما هیچ حرفی ندارد؟ در حالی که بسیاری از اصولی که ذکر کردم جنبه جهانشمول و امروزین دارند. البته این بزرگواران اگر متون ادبی و اجتماعی همان دوره جاهلیت را مطالعه کرده بودند فهم دیگری از همان دوره تاریخی داشتند. من با قاطعیت می گویم که آنها حتی از وجود این متون هم آگاهی ندارند و در ایران تاکنون ندیده ام که هیچیک از محققان و نویسندگان به این آثار حتی اشاره ای داشته باشند که نشان دهد از وجود آنها اطلاع دارند. در حقیقت آنها درباره آنچه داوری می کنند شناختی ندارند.

دوآلیسم نامبارک قدسی و غیر قدسی

نتیجه‌ای که می‌خواهم از بحث بگیرم این است که شریعت اسلامی و فقه اسلامی شاید تنها شریعتی است که میان دین و دنیا، میان عقل و وحی و میان قدسی و غیر قدسی دیوار نکشیده است. یک نسبتِ در هم تنیده‌ای از اینها را عرضه می‌کند. یک بحثی را از سال ۱۳۷۷ اولین بار در فصلنامه “حضور” و بعد در مجله “جامعه نو” و پس از آن در جاهای دیگر مطرح کرده ام در مورد نقد دو آلیسم عرفی – قدسی و گفته‌ام این یک دوآلیسم کاذب است که متأسفانه تمام حوزه اندیشه را از سیاست وجامعه شناسی و الهیات، در نوردیده است.

امیل دورکیم به عنوان مبتکر جامعه شناسی و جامعه شناسی دین در تعریف دین می گوید امر قدسی در مقابل امر غیر قدسی. این سخن مبنایی برای جامعه شناسی شده و از دل این دوگانه دینی و دنیوی، سکولاریسم بیرون آمده و عرصه سیاست را هم تسخیر کرده است. من به دنبال آن بودم که نشان دهم این یک دو آلیسم کاذب است و با روش تجربی، نه روش ذهنی و فلسفی که به تکافؤ ادله می رسد در مقام تقریر و اثبات آن بوده ام. توضیح این بحث زمان دیگری می طلبد ولی عطف به این نظریه درباره دوگانه ذکر شده، معتقدم که فقه اسلامی تنها فقه در میان همه مذاهب و ادیان است که این دیوار را نکشیده و اتفاقاً خیلی هم سکولار است. فقهی که برخی از روشنفکران اینقدر مذمت اش می‌کنند، کاملاً با زندگی دنیوی و روزمره مردم سر و کار دارد. ماهیتش کاملاً سکولار، دنیوی و این جهانی است. مباحث بیع(خریدو فروش)، معاملات، تجارت، مکاسب، عقودو ایقاعات، اجاره، قرض، ربا، خمس، زکات، مزارعه، مساقات، مضاربه، ودیعه، وقف، قضاوت، وکالت، وصیت، ارث، احکام خوردنی ها و آشامیدنی ها، ازدواج و طلاق، مهریه، شیر دادن، و صدها مسئله دنیوی دیگر.

فقه باید روزآمد شود

مشکل ما با فقه این است که روزآمد نشده است. یعنی فقه از یک دورانی دچار انجماد شد و دیگر جلو نیامد. از آنجا که دچار انجماد شد به این نقطه رسیدیم که امروزه خدشه‌های گوناگون بر آن وارد می‌شود. اگر فقه به روز می‌شد بسیاری از چالش های امروز مطرح نبود. از این نظر به باور من جایگاه آیت الله منتظری بسیار مهم است. ایشان اولین فقیهی است که یک سری از این مفاهیم جدید، (جدید به معنای پارادایمیک شدن آن، نه به این معنا که هیچ سابقه‌ای در سنت فکری ما نداشته است) مانند مفهوم کرامت انسان و حقوق بشر، به معنای پارادایمیک آن را وارد فقه و اجتهاد کرد. ایشان اجتهاد بر مبنای کرامت انسان را بنا نهاد. اگر این کار در زمان های پیشتری انجام شده بود، ما امروز با این حفره‌هایی که در فقه مواجهیم، روبرو نبودیم. به این نکته مهم کمتر توجه می شود که آنچه سبب زاویه گیری آیت الله منتظری در دوران مسئولیت اش شد همین حساسیت‌های حقوقی بود که ریشه در مشرب فقهی اش داشت که با مشرب سیاسی و عرفانی متفاوت است. به جای دفن کردن فقه باید آن را پالایش و روزآمدکرد. فلسفه اجتهاد و اعتبار فتوای مرجع حی و زنده، نیز همین است که فقه مانند ایدئولوژی یک مجموعه احکام ثابت و لایتغیر نیست بلکه باید متناسب با مسائل مستحدثه به سوالات مردم پاسخ گفته شود. برای این کار باید مسائل و چالش های نوین را شناخت.

در سال ۱۳۸۴ نوشته ای را در یک ویژه نامه منتشر کرده ام با عنوان کانون های نزاع اسلام و حقوق بشر و اکنون به عنوان یکی از فصول کتابی تحت همین عنوان آماده انتشار است. در آنجا گفته شده که در حال حاضر چالش های مهمی که به عنوان کانونها نزاع اسلام و حقوق بشر وجود دارند را می‌توان فهرست وار اینگونه برشمرد:

۱-مجازات اعدام. در قرآن نص صریح در خصوص قصاص وجود دارد و باید از طریق اجتهاد، تکلیف خود را با آن روشن کنیم.

۲- انتخابات و رأی اکثریت. عده ای از فقها قائل به رأی اکثریت نیستند و مستمسک فقهی برای این رأی دارند.

۳- حق آزادی تغییر عقیده. در فقه مبحث ارتداد وجود دارد که مفاد آن با حق آزادی تغییر عقیده مخالفت دارد.

۴-آزادی بیان. در فقه خط قرمزهایی برای اظهار عقیده وجود دارد. برای مثال بحث کتب ضاله که با اصل آزادی بیان انطباق ندارد اما در صورتی که همه این مسایل با روشی کاملا درون دینی و درون فقهی مورد بازبینی و اجتهاد قرار گیرد به نتایج کاملا متفاوتی دست می یابیم.

۵- برابری حقوق زنان و مردان. گفته می شود که در بحث طلاق و ارث و شهادت و قیمومت و قضاوت و ریاست، حقوق زنان و مردان برابر نیست و همه آنها در در فقه، مردسالارانه است.

۶- برده داری. گرچه امروزه به عنوان مسئله ای عملی مطرح نیست اما گفته می شود در قرآن و در فقه برده داری به رسمیت شناخته شده است.

۷- حقوق کودک که پیمانهای حقوق بشری در برخی از مواضع با احکام فقهی تعارض پیدا می‌کند.

ادله سنت گرایان و لاییک ها را در این موارد بیان کرده و نفی و قبول یا وجه جمع و حل مسئله را در آن نوشته به فراخور بضاعت خود بیان کرده ام. اینها مسائلی است که باید مورد بحث و اجتهاد قرار گیرد نه اینکه بهانه ای شود که دستاورهای صدها سال تحقیق و بحث را که بعضا ارزش جهانی دارد تحقیر و انکار کنیم. هیچ ملت با فرهنگی با دستاورهای فرهنگی خود چنین نمی کند.

کسانی فقه را مقدس می کنند و حقوق بشر را به عنوان امری بشری نامعتبر می انگارند و در مقابل، کسانی هم تقدس فقه را نفی کرده و فقط جای آن را با حقوق بشر عوض می کنند و قایل به تقدس حقوق بشر می شوند گویی که از همان نخست این مجموعه مانند یک بسته مدون و نهایی بر بشر نازل شده و از سیر تطور و تکامل آن اطلاعی ندارند. این دو گروه شباهت هایی به هم دارند و هر دو، مذهبی را به جای مذهب دیگر می نشانند لیکن ما فقه و حقوق بشر، هر دو را فرآورده بشری و تکامل پذیر می دانیم.

روشنفکرانی که هم در معارف دینی و هم در معارف حقوق بشری کُمیت شان لنگ است

کسانی می‌گویند “برای زیست این جهانی، ما اعم از ایرانی و مصری و هر قوم دیگری نمی‌توانیم به عنوان مسلمان نسخه بپیچیم. ما بایستی برویم به سراغ حقوق بشر به عنوان دستاورد امروزین بشر. البته نه آن حقوق بشر طبیعی و ذاتی که منسوخ شده است. بلکه حقوق بشر به معنای امروزینش”.

وقتی انسان این سخن را می‌شنود در می یابد که اینان با همه احترامی که برای شان قائل هستم اما به نظر می آید هم در حوزه معارف دینی کُمیت شان لنگ است و هم در حوزه معارف جدید. همین عبارت کوتاه نشان می‌دهد که دانش کافی در حوزه حقوق بشر هم ندارند زیرا کسی که می‌گوید و تأکید می‌کند “منظورم نه آن حقوق بشر طبیعیِ ذاتی که منسوخ شده، بلکه حقوق بشر امروزی است” معلوم می شود که آگاهی ندارد از همان عصر روشنگری که مفاهیم حقوق بشری مطرح شدند، همه‌ی این مباحث مطرح بود هم نظریه حقوق طبیعی و هم نظریه سودانگاری بنتامی مطرح بوده، هم کسانی بودند که می‌گفتند حقوق بشر از آن جهت اعتبار دارد که ذاتی و فطری است و هم کسانی بوده‌اند که در مقابل آنها بودند. مثلا جرمی بنتام و بعد از او استوارت میل می‌گفتند حقوق بشر اعتبار دارد نه به دلیل ذاتی بودن، بلکه به دلیل سودمندی اش برای بشر. اینکه تنها نسخه‌ای است که می‌تواند بشر را از جنگ و ستیزه نجات دهد. این قانون را وضع کردند به عنوان بهترین نسخه و بهترین راه زندگی. لزومی ندارد که ما ابتدا یک ذاتی برای آن در نظر بگیریم تا معتبر شود.

هیوم نیز به عنوان یک مدافع حقوق بشر به اساس فلسفه حقوق طبیعی و متدلوژی آن حمله کرد و بحرانی در حقوق طبیعی به وجود آورد. این نظریات از همان ۲۰۰ سال پیش هم مطرح بود اما اگر انسان با تاریخ این اندیشه‌ها آشنا نباشد با چنین خطاهایی مواجه می شود. اگرچه به نظر می‌آید که به دانش های روز آشنا هستند اما پاره ای از اظهارات، در وافی بودن این آشنایی تردید می افکند. بگذریم که همین مکتب حقوق طبیعی، اساس اعلامیه حقوق بشر و شهروند فرانسه و اعلامیه استقلال آمریکا و بسیاری از اسناد جهانی حقوق بشری بوده است. آن نوع اظهارات حاکی است که آنچه بر سر فقه آوردند، بر سر اندیشه‌های مدرن هم آورده اند.

رویکرد عدم تضاد میان اسلام و حقوق بشر

به گمان من فقه اسلامی این امکان و ظرفیت را دارد که بتواند با حقوق بشر، حداقل به عدم تضاد برسد. در بحث دین و حقوق بشر چند رویکرد وجود دارد. یکم، رویکرد ادغامی است. برخی به گونه‌ای سخن می گویند که گویی حقوق بشر، عبارهٌ اُخرای دین اسلام است اما اصلاً اینطور نیست. قائل به اینهمانی بودن دین و حقوق بشر، نظریه ای غلو آمیز است. دوم؛ رویکرد تضاد است. بخشی از آنها لائیک های بنیادگرا هستند برخی هم سنتی‌های بنیاد گرا که قائل به تضادند. سوم؛ نظریه نظریه سازگاری است که تلاش می کند این دو را سازگار کند. رویکرد من گرچه شباهت به سومی دارد اما اگر بخواهم دقیق تر تقسیم بندی کنم می توانم بگویم رویکرد چهارمی است که در پی نشان دادن عدم تضاد است. معتقدم که اگر عدم تضاد را احراز کنیم می‌توانیم راه را برای پیشرفت حقوق بشر باز کنیم. از اینجا به بعد دیگر نه به عنوان کسی که حوزه مطالعاتی‌اش فقه و معارف اسلامی و حقوق بشر بوده، بلکه به عنوان یک دانش آموز جامعه شناسی عرض می کنم که اگر کسی دغدغه پیشرفت حقوق بشر را داشته باشد اگر قائل به نگاه تضادی باشد، هیچ خدمتی به پیشرفت حقوق بشر نکرده است. نتیجه‌ چنین آرائی این است که افکار عمومی و جامعه مذهبی و سنتی را علیه حقوق بشر بشوراند و تهییج کند و مردم با حقوق بشر احساس بیگانگی کنند. احساس کنند که حقوق بشر آمده که دین و اخلاق را از اینها بگیرد. این رویکردها سدی در برابر حقوق بشر ایجاد کرده و هم دین را زمین گیر می‌کند و هم حقوق بشر را. اما رویکرد عدم تضاد، برای پیشرفت حقوق بشر تسهیل کننده است. در قرآن و در فقه اسلامی این ظرفیت برای نشان دادن عدم تضاد وجود دارد و چه به عنوان یک مسلمان، چه به عنوان یک ایرانی و چه به عنوان یک باورمند به حقوق بشر باید از این ظرفیت ها بهره ببریم.

درج نخست در شماره ششم نشریه تقریرات

 
5 پاسخ به “فقه اسلامی و کُمیت لنگ روشنفکران دینی”
  1. روستاییگفت:

    جناب قابل ، ایه ۴۸ سوره مائده “برای هر امتی یک شریعت و روشی قرار دادیم ” معتقدان به غیر ادیان ابراهیمی مثلا پیروان بودا را هم شامل میشود یا خیر ؟
    منظور شما از حقوق بشر ۲۰۰ سال قبل چیست ؟!

  2. سلام

    اینکه میفرمایید : ” نسخ حکم یا نسخ قانون که در قرآن آمده:«ما نَنسخ من آیه او نُنسها نأتی بخیرٍ منها»(بقره/۶۰) به این معنا است که می‌گوید ما هیچ حکم و قانونی را نسخ نمی‌کنیم مگر اینکه چیزی بهتر از آن را بیاوریم. این بحث، می‌تواند مبنایی برای قانونگذاری و قوانین امروز باشد.”

    با اتصال آیات در سوره بقره و کلیت قرآن سازگار نیست.اعتقاد به وجود ناسخ و منسوخ در قرآن برداشت اشتباهی بزرگی است…

    منظور نسخ در معجزات همراه پیامبران است.معجزه محمد رسول الله قرآن است.این معجزه برتراز دیگر معجزات است…

    از آنجا که تبلیغ وجود ناسخ و منسوخ برای توجیهات شرع پسند و بازگشت به دوران ظلم و ستم جاهلی برای قدرتمندان لازم است همواره مورد حمایت قرار گرفته است…

    والسلام

  3. سلام

    بر وفق برداشتی که از قرآن داریم دایره گسترش “فقه” مصطلح نیز متفاوت خواهد بود.

    مثلا فرض کنید اگر معتقد به این باشیم که خمس در قرآن در ایام خاص و بر حسب روحیه مومنین در آن ایام بوده است و میزان ثابت برای تمام دوران نیست نقش خمس در فقه متفاوت خواهد شد…

    همین طور در مورد زکات…میزان اخذ زکات اگر پویا در نظر گرفته شود همانطور که در قرآن چنین است بحث های مفصل در حد و اندازه زکات طور دیگری خواهد شد…اگر میزان زکات همان اندازه ای باشد که رسول الله در زمان خود از مومنین میگرفت فصول مختلف زکات و بحث در روایات مربوطه و اشخاص مختلف در روایات دامنه مفصلی پیدا میکند…حتی در اصول فقه میتواند تاثیر داشته باشد…

    در همین مورد یعنی زکات در قرآن کاملا پویا برخورد شده است. یعنی اندازه خاصی تقدیر نشده است.این یعنی طبق شورای مومنین و در زمان های مختلف میتواند تغییر کند…علم و تدبیر انسانی طی دوران میتواند حد و اندازه زکات را تغییر دهد…البته هدف مندرج در قرآن باید همیشه رعایت شود…هدف رفع نیازهای طبیعی نیازمندان است…

    امروزه با گسترش دامنه پدیده ها و آیات کتاب طبیعت ظاهر شده برای انسان علوم طبیعی گسترده تر شده است.

    از هندسه اقلیدسی به تنهایی نمی توان برای تمام محیط ها استفاده کرد هندسه های نااقلیدسی ظاهر شده اند…

    استدلالات ریاضی گسترده شده اند…اصلا ثابت شده است استدلال انسان ناتمام است…چطور ممکن است فقه استدلالی ثابت مانده باشد؟

    ما با گسترده تر دیدن و ارتباط بیشتر دادن به آیات قرآنی میتوانیم دقیق تر و زیباتر ببینیم هدف و منظور از پرداخت زکات و ارث و میراث چیست؟ پاداش و عذاب دنیوی و اخروی اعمال خود را باور میکنیم…

    با علم و تجربه و تدبیر انسانی آن اهداف پی گیری میشود….تدبیر امروزه ما برای اخذ زکات و…لزوما مانند عملکرد رسول الله در زمان خودشان نخواهد بود….

    والسلام

  4. Atusaگفت:

    آقای باقی در این مقاله پایبندی عجیب خود را به روش واخلاق علمی عیان ساخته ؛ولی به ناگاه به عنوان اشکالی جدی وعیبی غیر قابل اغماض بر روشنگران بانگ بر آورده که چرا:”هیچگاه نمی گوئید چون حقوق بشر در ورژن های پیشین احکام ضد انسانی داشته،پس خط بطلان بر ان بایست کشید…”.در حالی که روشنگران را از گذشته الی یومنا هذا ،روش بر آنست که اگر به حکمی جدید وکارگشا نسبت به حکم سابق ،راه یافتندکه مزیت وبرتری داشته ؛اتوماتیک وار حکم پیشین از میدان عمل ونظر شان کنار رفته است واینجا البته قصد توهینی ویا هتک حرمتی وتجاوزی در کار نبوده است…روش پیشرفت علمی روش کلاسی است وبشریت همچنان از کلاسهای پائین تر در اعتلاء به مدارج وکلاسهای بالاتری است واین نه به معنی بی ادبی وبی احترامی به کلاسهای پائین تر است.عالمان هیچگاه نگفته ونمی گویند که کتاب شفاویا قانون بوعلی در زمان خودش بهترین دست آورد بشری بوده والان بایست آن را نقادی وپالایش کنیم وهمان رابرای دانشجویان ارائه بدهیم ،بلکه احترام به بوعلی واین کتب همان تاریخی وهنری دانستن این آثار است نه تدریس مجدد آنها که بشریت به کلاس های بالاتر دست یافته است ودرجا زدن نه مجاز است ونه ممکن.(والبته این نیز به اختیار ومجوز کسی نه منوط است ونه وابسته واینجا خارج از حیطه دخالت سلیقه ها وعلاقه هاست).مشکل حاد واساسی آقای باقی اینست که با ریش خود در ریسمان “قدسیت”در آویخته وتلاش وجهد بلیغ در حفظ آن روا میدارد…حقوق مدنی ایران را که برگرفته از قوانین اروپائی است ،شاهکاری از مجتهدین زمانه تالیف دانسته وبانگ برداشته که در طول ۹۰سال همچنان پا برجاست!!!ولذا به این نظریه رسیده:”انکار مطلق فقه!!!از نظر علمی مقبول نیست…غافل از آنکه انکار مطلبی در علم به اراده واختیار کسی نیست وآنکه قابل انکار اختیاری است ایدئولوژی است ،نه علم آقای باقی.انکار کتاب فیزیک گالیلئو،کار فلان استاد دانشگاهی ویا حتی نیوتن نبوده است ؛بلکه آقای نیوتن اصول جدیدی را اثبات کرده است که باید تعبیرش را گذر از سطح کلاس پائین تر گالیلئو دانست ونه انکار!!!بنابراین این سخن آقای باقی از ضد علمی ترین سخنان تاریخی است که :”به جای دفن کردن فقه باید آن را پالایش وروز آمد کرد…”به روشنی قابل تصور است که آقای باقی میداند که فقه به چه سرانجامی رسیده است ولذا این سخنان که فقه باید روز آمد بشود ویا بی توجهی به دانش اصول فقه!!!(بخوان دوباره تا حظ کنی بی توجهی به دانش!!!)،جز توصیه بی نتیجه ؛حاصلی در بر نخواهد داشت.عجیب تر از همه برای بنده این بود که آقای باقی در هفت موضع ستبر (به فراخی اورست)حقوق بشر را در تنافر با فقه وشریعت اسلامی در یافته(مجازات اعدام_انتخاب وحق رای-آزادی تغییر عقیده_آزادی بیان_برابری حقوق مردم_برده داری -وحقوق کودک)که دقت در این مقوله ها نفس ها را در سینه قطع می کندوتازه جهت پیشرفت حقوق بشر!!!لابد در سرزمینهای اسلامی به موضع”احرازعدم تضاد(بخوان تا حظ کنی)”حقوق بشر با فقه فتوی میدهد وبر مواضع روشنفکران حمله می برد که اسب شما لنگ است واین منم تک سوار وطلایه دارعلم فقاهت در عصر ولایت مطلقه؛بایدش گفت آقای باقی، روشنفکران دینی منتظر تولد چنین موجود محیر العقولی از جانب شما هستند تااز برکات آن مستفید شوند وبیاموزندکه می شود روشنفکر نبود ولی روشنفکری کرد: تا نشان سم اسبت گم کنند_ترکمانا نعل را وارونه زن

  5. سلام

    بطور مثال تمایزات منطق جدید و منطق ارسطویی که توسط استاد ضیاء موحد در کتاب از ارسطو تا گودل بیان میشوند کافی نیست تا معلوم گردد مدعیان سنتی در اصول فقه باید تغییر اساسی در روش های خود بدهند؟

    از ضروریات منطق جدید ارتباط اجزای جمله میباشد.هر آیه مانند یک گزاره و جمله باید متصل الاجزاء دیده شود.

    بعنوان نمونه در برداشت از آیه اولی الامر نمی توان در قسمت اول توقف نموده و نتیجه بگیریم که اطاعت از الله و الرسول و اولی الامر علی الاطلاق است…بلکه باید در اتصال با بقیه آیه تا به انتها دیده شود…عدم معصومیت اولی الامر که سهل است تنازع با اولی الامر ممکن بوده و مرجع رفع اختلافات که رسالات الله است تعیین میشود…

    رعایت ارتباط اجزاء هر آیه و سوره از اصولی است که در فقه و برداشت شیعی از قرآن چنانکه باید رعایت نمی شود…

    والسلام

دو، نیه ده گی ه ک^ باي تىلده ر قايسى؟

دۇنيەدەگى ەڭ باي تىلدەر قايسى؟

دۇنيەدە سانمىڭ ءتىل بار بولىپ، ءار ءتىلدىڭ سوزدىك قورى ۇقسامايدى. تومەندە تىلدەردىڭ سوزدىك قورى بويىنشا رەتى بەرىلدى.

1. اراپ تىلىندە 12.5 ميليونداي ءسوز بار بولىپ، دۇنيەدەگى ەڭ باي ءتىل بولىپ سانالادى. ماسەلەن يسپان، يتاليان، ۇردۋ، تۇرىك، پارىسى تىلدەرىنە اراپ تىلىنەن سانمىڭداعان سوزدەر كىرگەن. ماسەلەن اراپ تىلىندە «تۇيە» نىڭ 30 ءتۇرلى اتاۋى بار، ت.ب. اراپ ءتىلىنىڭ سوزدىك قورى ەڭ كوپ اعىلشىن ءتىلىن 20 ەسە ورايدى.
2. اعىلشىن تىلىندە 600 مىڭعا تارتا ءسوز بار دەلىنەدى.
3. جاپون تىلىندە 500 مىڭداي ءسوز بار.
4. كورەي تىلىندە 500 مىڭداي ءسوز بار.
5. دات تىلى (نيدەرلاند) ىندە 430 مىڭداي ءسوز بار.
6. پورتۋگال تىلىندە 390 مىڭداي ءسوز بار.
7. قىتاي تىلىندە 380 مىڭعا تارتا ءسوز بار.
8. پارىس تىلىندە 350 مىڭداي ءسوز بار بولىپ، ءپارىس تىلىنىڭ 30% تتەي ءسوزى اراپ تىلىنەن ەنگەن.
9. يتاليان تىلىندە 300 مىڭداي ءسوز بار.
10. ۇردۋ تىلىندە 250 مىڭداي ءسوز بار.
11. يسپان تىلىندە 250 مىڭداي ءسوز بار.
12. ورىس تىلىندە 200 مىڭداي ءسوز بار.
13. قازاق تىلىندە 167 مىڭداي ءسوز بار. ناقتى عىلمي دەرەك (قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىن قامتىعان العاشقى تولىق نۇسقاداعى تۇسىندىرمە سوزدىك 1974-1986 جىلدار ارالىعىندا 10 تومدىق ىرگەلى ەڭبەك رەتىندە جارىق كورگەن. وندا 66994 اتاۋ ءسوز بەن 508 24 تىركەس، بارلىعى 502 91 لەكسيكالىق بىرلىك قامتىلىپ، ولاردىڭ 103 مىڭنان استام ماعىنالىق سيپاتتاماسى بەرىلگەن. 2002-2011 جىلدار ارالىعىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» اياسىندا جارىق كورگەن 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» 300 92 ءسوز بەن 856 57 ءسوز تىركەسى – بارلىعى 150156 لەكسيكالىق بىرلىك قامتىلعان. سوزدىكتە 612 166 ءسوزدىڭ ماعىناسى اشىپ كورسەتىلگەن. «Қазақ тілінің әмбебап сөздігі»).
14. نەمىس تىلىندە 135 مىڭداي ءسوز بار.
15. تۇرىك تىلىندە 110 مىڭداي ءسوز بار. تۇرىكتەردىڭ ءتىل عالىمدارىنىڭ ايتۋى بويىنشا 8000 نان اسا ءسوز ياعني 8 % تى اراپ تىلىنەن كەلگەن.
16. فىرانسوز تىلىندە 100 مىڭداي ءسوز بار.

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.com/oku.php?tur=11&id=22150

ماقالانىڭ كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.com/oku.php?id=2215#ixzz4f2Xlm6Vc
ەل-ارنا كەسكىندەر ايماعى: http://www.elarna.com/video.php