• اسلام در روسیه
  • تاریخ (10) / محمود فاضلی
    کتاب «اسلام در روسیه» (سیاست‌های هویتی و امنیتی) نوشته «شیرین هانتر، جفری تامس و الکساندر ملیکیشویلی» برگردان مشترک «الهه کولایی، سیده مطهره حسینی و اسما معینی» که از سوی «نشر نی» انتشار یافته است، بی‌شک به منبعی ارزشمند برای محققان مطالعات روسیه تبدیل خواهد شد. براساس برخی آمارها، در حدود 20‌میلیون مسلمان در فدراسیون روسیه زندگی می‌کنند. از این‌رو، با توجه به میزان رشد جمعیت در میان روس‌ها و دیگر اروپایی‌ها که روندی کاهشی دارد و نرخ افزایش بالای جمعیت در میان مسلمانان، جایگاه آنان در ترکیب جمعیتی این کشور بسیاری از ملی‌گرایان این کشور را با نگرانی در مورد ترکیب آینده جمعیت روسیه روبه‌رو کرده است. براساس برخی برآوردها، با توجه به روندهای کنونی رشد جمعیت در میان اقوام مختلف در روسیه انتظار می‌رود در سال 2015 جمعیت روسیه که اینک بیش از 141‌میلیون نفر اعلام شده، در سال 2015 به 135-130‌میلیون نفر برسد. به هرحال دولت این کشور تلاش کرده با اجرای برنامه‌های گوناگون این روند را دگرگون کند. بیشتر مسلمانان روسیه در دو منطقه قفقاز شمالی و ناحیه «ولگا-اورال» زندگی می‌کنند. جمهوری‌های تاتارستان، باشقیرستان و چچن بیشترین جمعیت مسلمانان را در خود جای داده‌اند.
    مسلمانان در دوره حاکمیت نظام کمونیستی مانند همه پیروان ادیان با سرکوب‌های مستمر و نظام‌یافته روبه‌رو بوده‌اند. آن‌ها در برابر امواج سنگین دین‌ستیزی و دین‌زدایی، به سازوکارهای درونی و مخفیانه روی آوردند. هرچند از اواخر دهه 1940 با تغییر در نگرش استالین نسبت به جنبه‌های ابزاری بهره‌گیری از باورهای دینی مردم شوروی، میزان محدودی از فعالیت‌های دینی با نظارت و کنترل شدید نهادهای ناظر حزب کمونیست پذیرفته شد، ولی تا پایان این دوران، مسلمانان همواره با حجم عظیمی از تبلیغات و فعالیت‌های ضددینی زندگی می‌کردند. بسته‌شدن بسیاری از مدارس و مساجد نتیجه اجرای سیاست‌های مدون حزب کمونیست اتحاد شوروی با همه نمادها و نهادهای دینی بود. این شرایط با اجرای سیاست‌های اصلاحی گورباچف، آخرین دبیرکل این حزب، با نام پروسترویکا و گلاس نوست در مسیر دگرگونی قرار گرفت. فشارهای شدید دوران اتحاد شوروی به انفجاری از گرایش‌های دینی منجر شد. نوزایی اسلامی در سراسر مناطق مسلمان‌نشین این کشور، ناکامی حزب کمونیست اتحاد شوروی در مبارزه با باورهای مسلمانان را به نمایش گذاشت. در سراسر مناطق مسلمان‌نشین احیای دین به گونه‌های مختلف دنبال شد. به گفته یکی از رهبران مسلمانان روسیه، در‌حالی‌که در دوران اتحاد شوروی تنها 154مسجد در سراسر این کشور پهناور فعال بود، پس از فروپاشی نظام کمونیستی، فقط در دهه 1990 بیش از پنج‌هزار مسجد در این کشور بارسازی یا ساخته شد. به همین ترتیب نهادهای اسلامی بسیاری در سراسر روسیه راه‌اندازی و فعال شدند. گسترش چشم‌گیر فعالیت‌های اجتماعی - سیاسی مسلمانان در همه مناطق، از جلوه‌های آشکار دگرگونی در نقش و جایگاه آنان در این کشور بوده است. برگزاری همایش‌های داخلی و بین‌المللی از سوی نهادهای اسلامی و نفوذهای بین‌المللی در این تلاش‌ها، سبب توجه روزافزون دولت روسیه به موضوع مسلمانان در این کشور بوده است. با حضور «پریماکف» در وزارت امور خارجه روسیه و در سال‌های پس از آن، رخدادهای تروریستی 11 سپتامبر 2001، این موضوع از اهمیت و حساسیت بیشتری برخوردار شد. در مورد نظام فدرال روسیه و مشکلات گوناگون آن کتاب‌ها و مقاله‌های بسیاری به زبان‌های مختلف نوشته شده است، اما متاسفانه در کشور ما، با وجود رابطه سیاسی و در سال‌های اخیر اقتصادی با روسیه، پس از فروپاشی اتحاد شوروی، در مورد آن کمتر به فارسی کتاب نوشته شده است. در این میان در مورد موضوع مسلمانان روسیه، ویژگی‌ها، جایگاه و موقعیت آن‌ها کتاب مناسبی به فارسی منتشر نشده است. هرچند نه‌تنها در اروپا و آمریکا، بلکه در همه کشورهای جهان در مورد مسلمانان روسیه، کتاب‌ها و مقاله‌های بسیاری چاپ و منتشر شده است، اما در کشورما با وجود همه علایقی که در این زمینه وجود دارد، کمتر به این موضوع پرداخته شده است. کتابی که خانم شیرین هانتر، استاد ایرانی‌الاصل دانشگاه جرج‌تاون واشنگتن، در مورد مسلمانان روسیه نوشته است، بی‌تردید یکی از منابع بسیارخوبی است که می‌تواند برپایه پژوهش‌های میدانی گسترده، سیمای مسلمانان را به تصویر بکشد. ایشان با بهره‌گیری از همکارانی که انجام این پژوهش را در فدراسیون روسیه ممکن ساختند، به بررسی دقیق ساختارهای اجتماعی- سیاسی- فرهنگی مسلمانان روسیه پرداخته است. با مطالعه این کتاب امکان به‌دست‌آوردن درکی مناسب از شرایط و موقعیت مسلمانان در کشوری که همچنان بزرگ‌ترین کشور جهان و مهم‌ترین همسایه ایران است، فراهم می‌آید. این کتاب بی‌تردید یکی از منابع بسیار خوبی است که می‌تواند بر پایه پژوهش‌های میدانی گسترده، سیمای عمومی مسلمانان را به تصویر کشیده و ساختارهای اجتماعی ـ سیاسی ـ فرهنگی مسلمانان روسیه را مورد بررسی قرار دهد. کتاب 854 صفحه‌ای اسلام در روسیه (سیاست‌های هویتی و امنیتی) شامل سه فصل است. فصل اول با عنوان« شرحی کوتاه بر اسلام روسیه، گذشته و حال» شامل عناوین «اسلام در روسیه، پیش‌زمینه تاریخی» و «اسلام در روسیه پس از شوروی» است. عنوان فصل دوم «سیاست‌های هویت‌بخشی در فدراسیون روسیه، عامل اسلام» است. در این بخش موضوعاتی همچون « تکامل هویت ملی روسیه پساشوروی، تاثیر عامل اسلام»، «تکامل فدرال‌گرایی روسیه: عامل اسلامی» و «مردمسالاری و سیاست چندحزبی در روسیه پساشوروی» بررسی شده است. بخش سوم و پایانی با عنوان «روسیه و اسلام» به بررسی «دگرگونی در چشم‌اندازهای سیاست خارجی روسیه در دوره پساشوروی»، «نقش اسلام در شکل‌دادن به روابط خارجی روسیه پساشوروی»، «سیاست روسیه در آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی»، «روابط روسیه با کشورهای جبهه شمالی»، «روابط روسیه با جهان عرب و کشورهای بالکان»، «روابط روسیه– غرب» و «رویارویی روسیه با اسلام» پرداخته است.


    منبع : روزنامه بهار ، يكشنبه 17/10/91