حاجي محمد شادكام

اشىق حات

بۇل حاتىمدى مەن - مونعولياداعى از عانا قازاق حالقىنىڭ اراسىنان تۋىپ شىعىپ بۇگىن موڭعوليا ساياساتىنا ارالاسىپ جۇرگەن ۇلكەن-كىشى، كارى جاس باسشى، قوسشى، اتشى، حاتشى... ٴمانساپ يەلەرى جانە بايان-ولگيي ايماعىنىڭ اكىمدەرى، اكىم بولماققا جانتالاسىپ تۇندە ۇيقىسىن، كۇندىز كۇلكىسىن ۇمىتىپ ٴولىپ-تىرىلىپ جۇرگەن ساياساتكەرسىماقتار سىزدەرگە ارناپ وتىرمىن.

سەبەبى نە دەيسىزدەر عوي، ٴيا سەبەبىن ايتۋ كەرەك ارينە.

قاراپايىم حالىق، از عانا قازاق ٴبىز سەندەردىڭ ٴاربىر ٴىس شارۋالارىڭىزدان تابىس تىلەپ، ەلگە جاسايتىن يگى ىستەرىڭىزدى كۇتىپ، ۇلتقا كورسەتەر ۇلىلىقتارىڭىزدى دامەتىپ ابدەن شارشادىق. شارشادىق دەگەندە مەن نەندەي ٴبىر ەكونوميكا، تۇرمىس-تىرشىلىك ايتايىن دەپ وتىرعام جوق. حالىق سەندەرسىز دە تىرشىلىك ەتىپ تىرىلىگىن جاسايدى. بۇل جەردەگى ايتپاعىمىز مۇلدە باسقا ماسەلە. از قازاقتىڭ اتاق ابىرويى، بەت بەدەلى...

ساياسات اياسىندا سەندەردىڭ ىستەپ جۇرگەن ىستەرىڭ، قىلعان قىلىقتارىڭ ەگەر سۋ بولسا ارناسىنان اسىپ القاپ جازىقتى الىپ، ەگەر قىز بولسا نەشە بايدان ايرىلىپ اراققا ٴتۇسىپ استىن ساتىپ جەزوكشە بولىپ قاڭعىپ كەتتى، اعايىندار.

ويىندارىڭ وسىلعىر ويسىز «باۋىلارىم» سەندەردىڭ «ويىندارىڭ» شەكتەن شىعىپ ويلى حالىقتى مەزى ەتىپ ٴبىتتى. سەندەر بىتەلىپ بىتپەيتىن ٴتۇپسىز اپان-وڭەشتەرىڭ ٴۇشىن ونسىزدا توزىپ جۇرگەن مىنا قازاقتى قولجاۋلىققا اينالدىرىپ، يەسىز مالداي توز-توز قىلىپ جىبەردىڭدەر.

ٴمانساپتىڭ الدى-ارتىندا جۇرگەن ىندىنى كەتكەن توپ; ەلدى، ۇلتتى ۇمىت قالدىرىپ، سۇيەككە تالاسقان يتتەي ىرىلداسىپ ەكى كۇننىڭ بىرىندە ٴمانساپ ٴۇشىن جاعا جىرتىسىپ، ٴبىرىڭنىڭ ۇستىڭنەن ٴبىرىڭ دومالاق ارىز جازىپ، ٴبىرىڭنىڭ ارتىڭا ٴبىرىڭ شي جۇگىرتىپ... ماسقارا ۇستىنە ماسقارا جاماۋداسىڭدار. ونىمەن قويماي، سول قىلىقتارىڭدى جاسىرۋدىڭ ورنىنا جارناما جاساپ (بەكەردە ەكى اۋىز ٴسوزدىڭ باسىن دۇرىس قوسىپ سويلەي المايتىن باستارىڭ) مونعولشا، ورىسشا، اعىلشىنشا، قىتايشاعا اۋدارىپ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تاراتىپ ٴاۋماسىردىڭ ٴىسىن ىستەپ كەتتىڭدەر.

ادام ادامعا ٴتان قىلىق، قاسيەتتەردەن ايرىلىپ تەك ٴوز قۇلقىنىن عانا ويلاي باستاعان سول ۋاقىتتان باستاپ ادام سيقىن جويىپ اقىماق اڭعا اينالىپ كەتە بەرەتىنىن ەسكەرسەك سەندەر اڭنان دا تومەنگە قۇلدىراپ، جەتەر جەردەرىڭە جەتتىڭدەر. سەندەر بويلارىڭنان «ادامشىلىق، ۇيات، ازاماتتىق، ىزەت، سىيلاستىق، مەيرىمدىلىك، تويىمدىلىق، قاناعاتتىلىق...» دەگەن قاسيەتتەردى مۇتتەمگە جويىپ جىبەردىڭدەر. كەشەگى قيىن قىستاۋ زامانداردا ەلدى ەل قالپىمەن، قازاقتى قازاق قالپىمەن الىپ قالعان دانا بابالاردىڭ ارۋاعىنا تۇكىرىپ، كەلەر ۇلى ۇرپاققا كۇيەلەرىڭدى جاعىپ جاتىرسىڭدار. ونى قويىپ، اللانى دا ۇمىتىپ، اسقازاندارىڭنىڭ قۇلاق كەستى ق ۇلى بولىپ كەتتىڭدەر.

ەگەر بىلە بىلسەڭدەر قۇدايعا شۇكىر مۇنداعى ەلدىڭ، سونىڭ ىشىندە سەندەردىڭ قارىندارىڭ اشاتىنداي بولعان جوق. تەك ارانى اشىلعان اشكوزدىك بىرلەرىڭە بىرلەرىڭدى جاۋ عىپ ايداپ سالىپ، ايتاقتاپ جان جاقتارىڭا كوزدەرىڭدى اشىپ قاراۋعا مۇرسات بەرمەي وتىر. سەندەر ەرتەڭ ولەتىندەرىڭدى دە ۇمىتىپ كەتتىڭدەر.

قاۋمالاپ قاراپ وتىرعان مىنا حالىق مال ەمەس. ەلدىڭ كيەسى بار. حالىقتىڭ قاھارىنا ۇرىنعاندار قايتادان جاقسىلىق كورمەيدى.

سەندەر قۇداي ەمەسسىڭدەر. بۇگىن ٴبىرۋىڭدى بىرەۋىڭ جەڭىپ ٴمانساپقا جەتۋلەرىڭە ابدەن بولادى. ٴبىراق ۇلى ۋاقىتتى جەڭبەيسىڭدەر. ەلدى حالىقتى ۇمىتىپ تارتىسىپ، تالاسىپ ٴجۇرىپ جەتكەن ٴمانساپتارىڭدى، سول ٴمانساپ ارقىلى تاپقان ارام اقشالارىڭدى قالتالاپ كورگە بىرگە تۇسپەيسىڭدەر. ەرتەڭ ولسەڭدەر دە سەندەردى پارتيا ەمەس، مىنا حالىق كومەتىنىن نەگە ويلامايسىڭدار.

«نە ەكسەڭ سونى وراسىڭ» - دەيدى ەجەلگى قازاق. ۇعا بىلگەن ادامعا بۇل ادام شوشىرلىق ۇلكەن ٴسوز. كىمدە كىم بولماسىن سەنىڭ ەلدى ويلاماعان يت قىلىعىڭ جەتى ۇرپاعىڭا كولەڭكەسىن ٴتۇسىرۋى ابدەن مۇكىن. قولىڭنان ٴىس كەلە مە ەلىڭە جاقسىلىق جاسا، ايتپەسە زيانىڭدى تيگىزبەي جايىڭا ٴجۇر.

كوسەمدەردىڭ تۋىن ۇستاعان مەشەلدەر نەگە كوبەيدى بۇگىن؟ اۋىزدارىنان انا ٴسۇتىنىڭ ٴدامى دە ارىلماعان جاس بالالار انانىڭ سۇتىمەن ەمەس، ساياساتتىڭ قانىمەن اۋىزدانعانداي ارامدىققا تامسانىپ بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ نەگە ٴمانساپقا قاراي ەڭبەكتەيدى؟ بۇرىن ادامدار بىلەتىنىمەن، اقىلىمەن ەلگە تانىلۋشى ەدى، بۇگىنگىلەر نەگە بىلىمسىزدىگىمەن، اقىماقتىعىمەن ماقتاناتىن بولدى؟ ٴوزىڭدى دە، وزگەنى دە جەپ بىتەتىن قىرىلىس، قىرقىس، ۇرىس، جانجال، وسەك-اياڭعا جۇمسايتىن ۋاقىتتارىڭ نەدەگەن مول ەدى، باۋىرلار؟

ٴومىر قىسقا. قاراپايىم حالىق ۇرپاعىمنىڭ قازاقى قالپىن بۇزباي ساقتاپ قالۋ ٴۇشىن قانداي تاربيە بەرەمىن دەپ جان تالاسۋدا. سوعان ٴبىر تينامداي بولسا دا پايداسى تيسە ەكەن دەگەن ۇلدار، سەندەردىڭ قايعىلارىڭ ٴمانساپ، اقشا...

مىنا ازعانا قازاق سەندەردىڭ وسى جەتەسىزدىكتەرىڭدى كورىپ ۇيالعاننان جەرگە كىرۋگە تەسىك تاپپاي، تاس جىگەرى قۇم بولىپ وتىر. قايتەدى ەندى، ٴوز قولىن ٴوزى كەسە مە. سونى ويلاعان كىمىڭ بار.

ٴيا، بىلەمىن، دەموكراتيالىق مونعوليا ەلىندە كىمدە بولسا ٴوز ۇستانىمىن، وي-پىكىرىن اشىق جەتكىزۋگە، سايلاۋعا، سايلانۋعا قۇقىلى. ٴبىراق ازعانا قازاقتىڭ ات ابىرويىن توگۋگە، مۇددەسىن اياق استى ەتۋگە ەشكىمنىڭ قاقاسى جوق. اسىرەسە ٴوز ۇل-قىزدارىمىزدىڭ قاقىسى ٴتىپتى جوق.

ەگەر سىزدەر ويلاناتىن بولساڭىزدار، باستارىڭىزدا جاقسىلىققا باستايتىن اقىلدىڭ تينامداي جۇعىنى قالعان بولسا ەستەرىڭىزدى جيىپ، ەتەكتەرىڭىزدى جاۋىپ، ەلدى ويلايتىن ۋاقىت ٴسىرا جەتتى.

ازعانا ەلدىڭ ٴمىنى ايرىقشا كورىنەدى. ەگەر اقىل، ايلا، كۇش قۋاتتارىڭىز تاسىپ بارا جاتسا، ول قايراتتارىڭىزدى ٴبىر بىرلەرىڭىزگە جاۋلىق ەتىپ ەمەس، ەلدىڭ بەرەكە بىرلىگىنە، ەرتەڭىنە قاجەت كەلەلى ىستەرگە جۇمساڭىزدار.

«بەتەگە كەتىپ بەل قالار،
بەكتەر كەتىپ ەل قالار» - دەگەن. بەرەكەسى كەتكەن بەكتەر، سەندەر ەلگە تۇتقا ەمەسسىڭدەر. ەرتەڭ سەندەر كەتەسىڭدەر، ەل قالادى. انداعى ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىك، بەت-بەدەلىن جويماي اتتارىڭنىڭ باسىن تارتىڭدار، اعايىندار.

سىزدەردى قۇرمەتتەگەن:
بايىت قابان ۇلى.
(اقىن، جازۋشى)
2017.12.23

 
• اقىن، بايىت قابان ۇلى، اشىق حات، موڭعوليا، ساياسات، قازاقتار،