پو^تین ستالین ه مه س-گورباچف و^...
كۇدىك په ن ءو،مئت
پۋتين ستالين ەمەس - گورباچەۆ...
پۋتين باتىس الьيانسىنا قارسى قىرعي قاباق سوعىس جارييالاعان ەدى. ول سوعىس تاريحتا ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك قىرعي قاباق سوعىسى دەگەن اتاۋمەن كىرگەن بولاتىن. ول تۋرالى ءبىز جازعانبىز [1]. پۋتين ءوزىن الەم تاريحىندا چەرچيلь مەن رۋزۆەلьت پەن قاتار قويعاندى ءجون كورەدى. باتىس ەلدەر ءباسپاسوزى جىلما-جىل ونى باتىس ەلدەر جۋرنالدارىنىڭ ەڭ بەدەلدى ساياساتكەرى رەتىندە باعالاعانىن اسا راحاتتانا وقيدى.
دەسەك تە، ءپۋتيننىڭ 2007 جىلعى گەرمانييانىڭ ميۋنحەن قالاسىنداعى ءسوزى الەمدى ءبىر شوشىتتى. ءيا، ءپۋتيننىڭ سول ءسوزى ۋينستون چەرچيلьدىڭ 1946 فۋلتونداعى (اقش-تىڭ شاعىن قالاسى) ايتقان سوزىمەن، ياعني العاشقى قىرعي-قاباق سوعىستى جارييالاۋمەن تەڭ ەدى. پۋتين بۇل ويىن باتىس ەلدەردىڭ باسپاسوزىنە جانە رەسەي تەلەديدارىنا ارناپ كەيىنىرەك تاپتىشتەپ بىرنەشە رەت ايتىپ بەردى. ماسەلەنكي، رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ۆالداي فورۋمىنداعى سوزىندە اقش-تى جانە ونىڭ گەوساياساتىن اياۋسىز سىناپ، «وسىدان بىلاي ەشبىر ماڭىزدى ساياسي ارەكەت رەسەيسىز شەشىلمەۋ كەرەك جانە شەشىلمەيدى» دەدى. باتىس ەلدەرىن رەسەي الدىندا كىنالى ەكەنىن، رەسەيدىڭ گەوساياسي مۇددەلەرىمەن ساناسپايتىنىن ايتىپ، ەندى وعان جول بەرىلمەيتىنىن جەتكىزدى. ءپۋتيننىڭ بۇلاي اشىنىپ سويلەۋىنە باتىس ەلدەرى الьيانسىنىڭ رەسەيگە (رەسەي ۋكراينانىڭ قىرىم جارتىارالىن باسىپ الىپ، سول مەملەكەتتىڭ شىعىس ولكەلەرىندە گيبريدتىك، اسكەري وپەراتسييالارىن باستاعان بولاتىن) ەكونوميكالىق سانكتسييالار سالۋى سەبەپ بولدى [2]. ءپۋتيننىڭ وسى ءسوزى مەن ساياساتى رەسەيدىڭ ءار ورىسىنىڭ جۇرەگىنە شوق سالدى. قاراپايىم ورىستىڭ رۋحىن كوتەردى. «قاشاڭعى ءبىز ورىس باتىس ەلدەرىنىڭ ايتقانىن ىستەپ، ولاردىڭ الدىندا تىزەرلەپ تۇرۋىمىز كەرەك. جەتەدى، وسىدان بىلاي ءوز مۇددەلەرىمىزدى باتىل قورعايتىن بولامىز» دەگەن ۋاجدەر ايتىلا ءباستادى.
پۋتيننىڭ باتىسقا قارسى اسقاق سويلەۋىنىڭ بىرنەشە قيسىنى بار ەدى. باتىس دارمەنسىز. باتىس تىم بەيبىتشىل جانە ىمىراشىل، رەسەي سيياقتى قۋاتتى اسكەري يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتكە قارسى شارالارعا بارا المايدى. ونىڭ الدىندا رەسەي پريدنەستروۆьەنى مولداۆييادان ءبولىپ العان، قاراباحتى ءازىربايجاننان تارتىپ الىپ ارمەنيياعا بەرگەندە، باتىس الьيانسى سالقىنقاندىلىق بايقاتىپ رەسەيگە تەك ەسكەرتۋ جاساۋمەن شەكتەلگەن-دى. 2008 جىلى رەسەي گرۋزيياعا شابۋىل جاسادى. باتىس الьيانسى تاعى دا بۇل شاعىن مەملەكەتكە ايتارلىقتاي اراشا بولا المادى [3]. باتىس ەلدەر الьيانسى رەسەيدىڭ گازى مەن مۇنايىنا تاۋەلدى ەدى، باتىس دەرجاۆالار بىرلەستىگى رەسەيدىڭ دە مۇددەلەرىمەن ەسەپتەسكەن ءجون بولار دەپ مولداۆييا، ءازىربايجان، گرۋزييانىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعى ءۇشىن كونفرونتاتسييادان تارتىنعان ەدى. ءبىراق رەسەيدىڭ ۇلىدەرجاۆالىق ساناسى قوزداعان ۇستىنە قوزداي بەردى. ورىس حالقى ءپۋتيننىڭ ەكسپانسييانيزمىن ءبىراۋىزدان قولدادى. ەندىگى كەزەك ۋكرايناعا ءتوندى. رەسەي ءميليتاريزمى ۋكرايناعا اۋىز سالدى. ءبىراق ۋكراينانىڭ ءجونى بولەك ەدى. باتىس ەلدەرى ۋكرايناعا ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتييالىق قولداۋ جاسادى. سولاي ۋكراينا قىرىم، دونەتسك پەن لۋگانسكىدەن ايىرىلسا دا اگرەسسورعا قارسى تۇرا الدى. رەسەي يمپەريياشىلدارى ايتقانداي «نوۆوروسسييا جوسپارى جانە ورىس الەمى» جۇزەگە اسپاي، قاڭتارىلىپ قالدى. ۋكرايناداعى «گيبريدتىك سوعىس» پالەندەي ءساتتى بولماي تۇر. ەسەسىنە باتىس ەلدەر سانكتسييالارى رەسەيدى قىسىپ بارادى.
قوش. پۋتين وسى جاعدايلاردا ءوزىن دارىندى تاكتيك، ءبىراق ناشار ستراتەگ رەتىندە كورسەتتى. قازاق ديپلوماتيياسى شەبەر قىرىنان كورىنىپ ءبىز امان قالدىق. دەسەك تە ۋاقىت وتكەن سايىن رەسەيدىڭ ىشكى جاعدايى ناشارلاپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن رەسەي ەۆرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتاستارىنا ۆاليۋتا جانە تاۋار ەكسپانسيياسىن جاساماق بولدى. رەسەي ءرۋبلى قۇلدىراپ جاتقاندا ولار ءوز تاۋارلارىمەن قازاقستان مەن بەلورۋسسييا نارىقتارىن قامتاماسىز ەتپەكشى بولدى. بۇل ساياسات، ياعني قازاقستانعا رەسەي تاۋار ەكسپانسيياسى 1998 جانە 2009 جىلدارى جاسالعان بولاتىن، سولاي ءبىز ءوز تاۋار وندىرۋشىلەرىمىزدى باسەڭدەتكەن ەدىك. وتكەن جىلى ءتول ۆاليۋتامىزدىڭ باعامىن مولشەرى 85% تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولدىق. بۇل جاعداي قولايسىز بولسا دا ءوز تاۋار وندىرۋشىلەرىمىزدىڭ مۇددەسىنەن شىقتى. سول سيياقتى تەڭگەنىن باعامىن قيسىنسىز ۇستاپ تۇرۋ بارلىق ۇلتتىق قورداعى قارجىنىڭ تاۋسىلۋىنا اكەلمەك ەدى.
قازاقستاننىڭ وتكەن جىلدارداعى سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى نەگىزىەن دۇرىس بولعانعا ۇقسايدى. ءبىراق، دسۇ-عا تىم جاي كىرۋ، ەكونوميكالىق رەفورمالاردى كەشەۋىلدەتۋ (قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى مەڭزەيمىز)، سوت رەفورماسى، جەرگىلىكتى جەردى باسقارۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ سيياقتى ماسەلەلەردە كەشەۋىلدەپ قالدىق. جۇزەگە اسقان قر ازاماتتىق كودەكسى، مەملەكەتتىك سەكتوردى قىسقارتۋدى (مۇمكىن 20% دەيىن) كەرەكتىگىن ەلباسىنىڭ ءوزى تالاي رەت ايتتى. قازاقستاننىڭ ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن ساقتاپ قالۋ، تۇرمىس دەڭگەيىن ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە مەيىلىنشە تومەندەتپەۋ. رەسەيمەن كونفرونتاتسيياعا تۇسپەۋ. ال رەسەيگە كەلسەك ولاردىڭ رەفورما جاسايتىن ءتۇرى جوق. رەسەي بارلىق كورشىلىرىمەن اراز، ءبىراق ورىستىڭ 95% (ەگەردە سوتسيولوگييالىق زەرتتەۋلەردىڭ ايتقانى راس بولسا) ءپۋتيننىڭ بۇگىنگى ساياساتىن قولدايتىن كورىنەدى. سولاي دەسەك تە ولاردا دا 2015 جىلى ءبىرقاتار الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق نارازىلىقتار بايقالدى. ينفلياتسييا مەن ءرۋبلьدىڭ قۇلاۋى قاراپايىم ورىستىڭ قارجىسىن ورتالاندىردى. ەندى شەت ەلدىك تاۋارلاردى الۋ كوپ قىمباتقا تۇسەدى. كەدەيلەر مەن كەمباعال جاندار سانى كوبەيدى. ولاردىڭ دەنى – ءتيىستى ايلىعىن الا الماي جۇرگەن مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر (جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر ءبىرقاتار ولكەلەردە اۋىر جاعادايدا). ورتالىق بيۋدجەت وزدەرىنىڭ شىعىندارىن ۇلتتىق قوردان الىپ وتىر، ءبىراق رەزەرۆتىك جانە ۇلتتىق قور دا ورتالىنىپ كەلەدى. 2017 جىلى ول قورلار تاۋسىلۋى ىقتيمال. سول سيياقتى دالьنەبويششيكتەر (اۋىرجۇكتى اۆتوموبيلьدەرگە قوسىمشا جول سالىعى سالىنعان بولاتىن) نارازىلىعى وتكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ولاردىڭ بەيبىت نارازىلىعى نەگىزىنەن جەڭىسپەن اياتالىپ كەلەدى. رەسەيدىڭ ءبىرقاتار ۇلتتىق رەسپۋبليكالارىندا دا نارازىلىق بايقالادى. اشىق نارازىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعان تاتارستان مەن شەشەنستان. ولار وزدەرىنىڭ ولكەلىك ەكونوميكالىق ەگەمەندىگىن رەسپۋبليكالىق ساياسي-مادەني ەگەمەندىككە اينالدىرۋعا تىرىسا باستادى. باسقا ەتنوستاردىڭ دا ۇلتتىق ساناسى ويانىپ، ورىستى دەموگرافييالىق جولمەن تىقسىرىپ كەلەدى. ماسەلەنكي، ءبىراز جىل وتكەن سوڭ، تۋۆادا ورىس قالمايتىن سيياقتى، ياكۋتييادا دا ورىس ۇلەسى قۇلدىراپ بارادى. جاستار اراسىنداعى ۇلتارالىق توبەلەس كورىنىستەرى بەينەلەنگەن تاسپالار ينتەرنەت ارقىلى تاراۋدا، ولاردىڭ استىنا جازىلعان كوممەنتەرييلەردەن ادام شوشيدى. جەرگىلىكتى تاتار ۇلتشىلدارىنىڭ انا ءتىلىن قورعاۋ ارەكەتتەرى، رەسپۋبليكالىق پرەزيدەنت ستاتۋس اتاۋىن ساقتاپ قالۋ قوزعالىسى، تۇركييامەن مادەني جانە بيزنەستىك بايلانىستارعا شەك قويماۋ تالابى اكتۋالدى. ياكۋتييادا ۇلتشىلدىق باعىتتاعى ەكولوگييالىق قوزعالىس كۇشەيىپ كەلەدى، ياكۋتتەردىڭ ۇلەسىن باسشىلار كورپۋسى اراسىندا كوتەرۋ يدەياسى كوپ كوتەرىلەدى; بۋرياتييادا ورىستاردى كوشىرىپ اكەلۋ ساياساتىنا نارازىلىق بار. ماسكەۋ بۇرىن باس قاتىرماي، جەرگىلىكتى حالىقپەن ساناسپاي، اكىمشىلىك جولمەن بارلىق ماسەلەردى وڭاي شەشەتىن، ءقازىر ولاي ىستەۋ قيىنداپ بارادى، از ۇلتتار كوشەگە شىعىپ نارازىلىق ءبىلدىرۋى ىقتيمال. بەيبىت تۇردە داميتىن ءتۇرلى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار پايدا بولۋدا. بۇرىن از ۇلتتار ەليتاسى ۇلتتىق تالاپتاردان اۋلاق جۇرەتىن، ەندى ۇلتتىق ەليتا ۇلتتىق تالاپتاردى ەرتتەپ مىنگەن سيياقتى. رەسەي ساياسي ەليتاسىنىڭ ءبىر توبى وزدەرىنە سالىنعان شەت ەلدەرگە شىقپاۋ تۋرالى شەكتەۋلەرگە نارازى. ولار ازىرشە بيلىككە باتىل تالاپ قويعان جوق.
رەكرەاتسييالىق نارازىلىق. بۇگىنگى تاڭدا ورىستار ەگيپەتكە (مىسىر ەلى)، تۇركيياعا بارا المايتىن بولدى. 2000-شى جىلدارى رەسەي تۋرفيرمالارىنىڭ جەر شارىندا اپارمايتىن ەلى، ورىستىڭ دەمالىپ، سايراندامايتىن جەرى جوق سيياقتى ەدى. بارىنەن دە ورىس كوپ شارلايتىن مەملەكەتتەر تۋركييا مەن ەگيپەت ەدى. ەندى ول مارشرۋتتار ورىس ءۇشىن جابىلدى. تۋرفيرمالار شىعىنعا ۇشىراپ، ورىسقا، پۋتين ساياساتىنا رەنجۋلى.
تۇتىنۋشىلىق نارزىلىق. سوڭعى جىلدارى ورىس جەمەگەن تاعام قالماعان سيياقتى ەدى. ەندى باتىس ەلدەرىندە وندىرىلەتىن سىرلار ، اتلانتيكالىق سەلدь، تاعى دا باسقا تاۋارلار ورىس داستارحانىنان عايىپ بولدى. بۇل دا بولسا ورتاڭ قول ورىستىڭ پۋتين ساياساتىنا كوڭىلىن قالدىرادى. رەسەي ءباسپاسوزى «پەرەسترويكاعا»، ياعني «قايتا قۇرۋ» مەن ء«جارييالىلىققا» بەت الدى. كسرو داعى «پەرەسترويكا» مەن ء«جارييالىلىق» نەگىزىنەن ەكى-اق باسپاسوزدەن باستالدى – ول «وگونەك» جۋرنالى مەن «موسكوۆسكيە نوۆوستي» گازەتى ەدى. بۇگىنگى تاڭدا – راديو «ەحو موسكۆى»، تەلەكانال «دوجدь»، «سوبەسەدنيك»، «سنوب.رۋ»، «سلون.رۋ» ت.ب.س.س. سىني كوزقاراستاعى باسىلىمدار كوپ. ولار رەسەيدەگى جاعدايدى وبъەكتيۆتى جانە سىني سيپاتتايدى. بيلىك ولاردى قاداعالاي الماي كەلەدى. سونىمەن، ويىمىزدىڭ ءتۇيىنىن ايتساق پۋتين گورباچەۆتىڭ باسقا ءبىر ءتۇرى. پۋتين بۇگىنگى كۇننىڭ ءستالينى ەمەس. گورباچەۆ بايقۇس ءوزى دەموكرات، ءوزى يمپەرششيك ەدى، پۋتين دە سول كۇيگە ءتۇسىپ كەلەدى، اقپاراتتىق قوعامدا اقپاراتتى تييۋ مۇمكىن بولماي تۇر. رەسەيدەگى ءباسپاسوزدىڭ تارالۋىن سارالاساق «پەرەسترويكا»، ياعني «قايتا قۇرۋ» مەن «جارييالىلىق» باستالدى دەمەكپىز. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا بۇل ءۇردىس 10-17 ايدا شىڭىنا جەتەدى. رەسەيدە بۇل باعىت ساياسي داعدارىس پەن رەسەيدىڭ ىدىراۋىمەن اياقتالادى. قازاقستان تىنىس الىپ، دەموكراتييالىق زايىرلى مەملەكەت قۇرۋعا تاعى ءبىر شانس الادى.
.........
1. ازيمباي گالي نوۆايا ميروۆايا «حولودنايا ۆوينا». altyn-orda.kz 13 وكتيابريا 2013; openrussia.org 18.12.2015; ازيمباي گالي يتوگي پەرۆوي ميروۆوي "حولودنوي ۆوينى". ناچالو ۆتوروي ميروۆوي "حولودنوي ۆوينى": بيتۆا زا ۋكراينۋ.08.02.2014 centrasia.ru 2. ۆالدايسكايا رەچь پۋتينا. وسنوۆنىە تەزيسى http://www.vesti.ru/doc.html?id=2071341 3. ءازىمباي عالي ورىستىڭ باس اۋرۋى قازاققا جۇقپاي ما? وسى تۇستا ۇلت پەن ەليتا بىرلىگى كەرەك 05.01.2016 qamshy.kz; ult.kz ; ءopenrussia.org;
ازىمباي عالي
Abai.kz
پۋتيننەن نەگە قورقادى
ول قورقاقتى اق قورلادى
اقش بولسا باس شايتان
دايشىنان سورلادى
ەگەر بو،لار باشارسا
بىر نەمەلەر قولدادى
تاعدىر دەگەن وسى عوي
سازايىن اركئم تارتادى
جامانعا ەش جاقسى جوق
بىر تالايى تارقادى