زبان قزاقی ( ضمیر )
زبان قزاقی
ضمیر
واژه ای که بجای اسم ، صفت و عدد می نشیند ضمیر نام دارد. ضمیر نام ، ویژگی و شمار چیز ها را بیان نداشته فقط به آنها اشاره کرده بجایشان بکار می رود.
گونه های ضمیر
ضمیر ، بسته به معنای خود ، به هفت گونه شخصی ، اشاره ، پرسشی ، خاص ، عام ، ابهام و منفی بخش می شود.
ضمیر شخصی
ضمایر شخصی مه ن ، سه ن ، سئز ، ول ، بئز ، بئزده ر ، سه نده ر ، سئزده ر ، ولار در رابطه با یک شخص بکار می روند. این ضمایر تعلّق نمی پذیرند. وسم ، ونکٌ ، ونسی ضمایر شخصی نیستند بلکه ضمایر اشاره اند.
ضمایر شخصی صرف می شوند. ضمایر شخصی مه ن ، سه ن ، ول دارای ویژگی هایی می باشند.
نمونه صرف حال ضمایر شخصی
ضمایر مه ن سه ن ول بئز سئز
حال نهادی مه ن سه ن ول بئز سئز
_ ملکی مه نئکٌ سه نئکٌ ونکٌ بئزدئکٌ سئزدئکٌ
_ مفعولٌ الیه ماعان ساعان وعان بئزگه سئزگه
_ مفعولٌ علیه مه نی سه نی ونی بئزدی سئزدی
_ مفعولٌ فیه مه نده سه نده وندا بئزده سئزده
_ مفعولٌ عنه مه نه ن سه نه ن ودان بئزده ن سئزده ن
_ مفعولٌ به مه نئمه ن سه نئمه ن ونمه ن بئزبه ن سئزبه ن
1- ضمیر اشاره
ضمایر اشاره بوُل ، سول ، ول ، وسی ، وسناوٌ ، سوناوٌ ، آناوٌ ، آنا ، منا ، مناوٌ ، انه ، مئنه برای اشاره به انسان و غیره بکار می روند.
نمونه صرف حال ملکی ضمایر اشاره
ضمیر اشاره بوُل سول ول
ا- مه نئکٌ بوُنم سونم ونم
اا- سه نئکٌ بونکٌ سونکٌ ونکٌ
سئزدکٌ بوُنکٌز سونکٌز ونکٌز
ااا- ونکٌ بوُنسی سونسی ونسی
* * *
ا- بئزدئکٌ بوُنمز سونمز ونمز
بوُلارمز سولارمز ولارمز
اا- سه نده ردئکٌ بوُلارکٌ سولارکٌ ولارکٌ
سئزده ردئکٌ بوُلارکٌز سولارکٌز ولارکٌز
ااا- ولاردکٌ بوُلاری سولاری ولاری
----------
ضمیر وسی مناوٌ ( منا ) آناوٌ ( آنا )
ا- مه نئکٌ وسم مناوٌم آناوٌم
وسنم
اا- سه نئکٌ وسکٌ مناوٌکٌ آناوٌکٌ
سئزدئکٌ وسکٌز مناوٌکٌز آناوٌکٌز
ااا- ونکٌ وسسی مناوٌی آناوٌی
--------------
ا- بئزدئکٌ وسمز مناوٌمز آناوٌمز
وسلارمز منالارمز آنالارمز
اا- سه نده ردکٌ وسلارکٌ منالارکٌ آنالارکٌ
سئزده ردئک وسلارکٌز منالارکٌز آنالارکٌز
ااا- ولاردکٌ وسلاری منالاری آنالاری
ضمایر آناوٌ ، مناوٌ و سوناوٌ صرف نمی شوند.
نمونه صرف ضمایر اشاره
ضمیر بوُل سول ول وسی منا آنا
حال نهادی بوُل سول ول وسی منا آنا
_ تعلّق بوُنکٌ سونکٌ ونکٌ وسنکٌ منانکٌ آنانکٌ
موُنکٌ
_ مفعولٌ الیه بوٌعان سوعان وعان وسعان مناعان آناعان
_ مفعولٌ علیه بوُنی سونی ونی وسنی منانی آنانی
_ فعولٌ فیه بوُندا سوندا وندا وسندا منادا آنادا
موُندا
_ مفعولٌ عنه بوُدان سودان ودان وسدان منادان آنادان
سونان ونان
_ مفعولٌ به بوٌنمه ن سونمه ن ونمه ن وسمه ن منامه ن آنامه ن
موُنمه ن
ضمایر اشاره هنگام صرف شدن عینیّت یافته بجای اسم بکار می روند.
ضمایر اشاره بوُل ، سول و ول دارای وضعیّت خاصّ خودند.
2- ضمایر پرسشی
ضمایر کئم ؟ نه ؟ قاي ؟ قایدا ؟ قایدان ؟ قانشا ؟ نه شه ؟ نه شه وٌ ؟ قانشا ؟ قانشاوٌ ؟ نه شئنشی ؟ قالاي ؟ قاشان ؟ قاشانعی ؟ جهت دریافت جواب بکار می رود.
نمونه صرف ضمایر پرسشی
ضمیر کئم نه کئمده ر نه له ر نه شه وٌ قایسی
حال نهادی کئم نه کئمده ر نه له ر نه شه وٌ قایسی
_ ملکی کئمنئکٌ نه نئکٌ کئمده ردئکٌ نه له ردئکٌ نه شه وٌدئکٌ قایسنکٌ
_ مفعولٌ الیه کئمگه نه گه کئمده رگه نه له رگه نه شه وٌگه قایسعان
_ مفعولٌ علیه کئمدی نه نی کئمده ردی نه له ردی نه شه وٌدی قایسنی
_ مفعولٌ فیه کئمده نه ده کئمده رده نه له رده نه شه وٌده قایسدا
_ مفعولٌ عنه کئمنه ن نه ده ن کئمده رده ن نه له رده ن نه شه وٌده ن قایسدان
_مفعولٌ به کئممه ن نه مه ن کئمده رمه ن نه له رمه ن نه شه وٌمه ن قایسمه ن
نمونه خطابی ضمایر پرسشی
اشخاص کئم قایسی نه شه وٌ قانداي نه
ا- مه ن کئممئن قایسمن نه شه وٌمئن قاندایمن
بئز کئمبئز قایسمز نه شه وٌمئز قاندایمز
اا- سه ن کئمسئکٌ قایسسکٌ نه شه و سئکٌ قاندایسکٌ
سه نده ر کئمسئکٌده ر قایسسنکٌدار نه شه وٌسئکٌده ر قاندایسکٌدار
سئز کئمسئز قایسسز نه شه وٌسز قاندایسز
سئزده ر کئمسئز ده ر قایسسزدار نه شه وٌده ر قاندایسزدار
ااا- ول کئم قایسی نه شه وٌ قانداي نه شه وٌ قانداي نه
ولار کئمده ر قایسی نه شه وٌ قانداي نه له ر
3- ضمیر خودی
واژه « ؤز » در هر صیغه به ضمیر خودی تعلّق داشته عبارتند از : ؤز ، وزئم ، وزئکٌ ، وزئکٌئز ، وزده رئکٌئز.
ضمیر خودی در انواع ملکی ، جمع و صرفی بکار رفته بجای ضمیر حالت یا اسم قرار می گیرد.
نمونه صرف ضمیر خودی
نام ؤزئم وزئکٌ وزئکٌئز ؤزی
حال ملکی وزئمنئکٌ وزئکٌنئکٌ وزئکٌئزدئکٌ وزئنئکٌ
_ مفعولٌ الیه وزئمه وزئکٌه وزئکٌئزگه وزئنه
_ مفعولٌ علیه وزئمدی وزئکٌدی وزئکٌئزدی وزئن
_ مفعولٌ فیه وزئمده وزئکٌده وزئکٌئزده وزئنده
_ مفعولٌ عنه وزئمنه ن وزئکٌنه ن وزئکٌئزده ن وزئنه ن
_ مفعولٌ به وزئممه ن وزئکٌمه ن وزئکٌئزبه ن وزئمه ن
ضمیر خودی تعلّق گرفته سپس صرف می شود.
نمونه صیغه های ضمیر خودی
شخص وزئم وزئکٌ وزئکٌئز ؤزی
ا- مه ن وزئمئن وزئکٌمئن وزئکٌئزبئن وزئمئن
بئز وزئمئزبئز وزئکٌبئز وزئکٌئزبئز وزئمئز
اا- سه ن وزئمسئکٌ وزئکٌسئکٌ وزئکٌئئزسئکٌ وزئسئکٌ
سه نده ر وزدمسئکٌده ر وزئکٌسئکٌده ر وزئکٌئزسئکٌده ر وزئسئکٌده ر
سئز وزئمسئز وزئکٌسئز وزئکٌئزسئز وزئسئز
سئزده ر وزئمسئزده ر وزئکٌسئزده ر وزئکٌئزسئزده ر وزئسئزده ر
ااا- ول وزئم وزئکٌ وزئکٌئز ؤزی
ولار وزئم وزئکٌ وزئکٌئز ؤزی
1 – ضمیر عام
واژه های بأری ، بارلق ، بارشا ، کوُللی ، بؤُتئن ، ته گئس ضمایر عام می باشندکه برای تعمیم و تجمیع بکار می روند.
2_ ضمایر نفی
واژه های ه شته کٌه ، ه شته مه ، ه شکئم ، ه شبئر ، ه شقاشان ، ه شقانداي ، ه شقایدان ، ه شقایسسی ، دانه کٌه ، دانه مه ضمایری هستند که جانشین اسامیی می شوند ونشان می دهند در آنها هیچ نشانی وجود ندارد.
3 _ ضمایر نکره
واژه های بئره وٌ ، که یبئره وٌ ، بئرده مه ، ارنه ، الده کئم ، الده نه ، ارکئم ، کئمده کئم ، بئر ، قایسبئر ، که یبئر ، قایسی بئره وٌ ، أربئر ، قایبئر ، بئرنه شه ، الده نه شه ، بئراز ، أرقالای ، الده قالاي ، الده قایدا ، الده قاشان ، الده قایدان ، أرقاشان ضمایر نکره اند که بجای اسم بکار رفته نامعلوم بودنشان نشان می دهند.
املای ضمایر
1. ضمایر ه ش ، الده ، که ي ، قایسی اگر با واژه بئر یا ضمایر دیگر بیاید چسبیده با آنها نوشته می شود. مثلاً : ه شبئر ، ه شقاشان ، أربئر ، که یبئر ، بئره وٌ ، قایسبئر.
2. واژه های ه ش ، الده ، أر ، که ي ، بئر ، قاي اگر با مقولات دیگری ردیف شوند جداگانه نوشته می شوند. مثلاً : ه ش وٌاقتتا ، أر وقوٌشی ، که ي شاقتا ، أرتؤرلی ، که ي آدام.
کارکرد ضمایر در جمله
ضمایر چون جانشین هر توع واژه ای می شوند می توانند نقش هر یک از اعضای جمله بازی کنند.
1- در نقش نهاد
مه ن جازبایمن وله کٌدی ه رمه ک ؤُشئن ( آباي )
2- در نقش گزاره
مه نئکٌ ئزده گه نئم - سه نسئکٌ
3- در نقش مفعول
بوُل سوُراوٌعا جاوٌاپ به رمه دی.
4- در نقش متمّم
مه ن سه نی ه شکئمگه به رمه سپئن.
5- در نقش قید
بوُگئن ه شقایدا بارمایسکٌدار.
پرسش های تمرینی
1- ضمیر چیست ؟
2- انواع معنایی ضمیر چند است ؟
3- مشخصّات اصلی ضمایر شخصی چیست ؟
4- ضمایر شخصی به شخص چه ارتباطی دارد ؟
5- ضمایر اشاره جانشین چه مقولاتیند ؟
6- مشخّصه تعلّق و صرف آن کدام است ؟
7- مشخّصات ضمایر سؤالی و خودی از چه قرار است ؟
8- ضمایر عام ، منفی و نکره چگونه نوشته می شود ؟
9- کارکرد ضمیر در جمله چیست ؟